ThucNghiem.comThực Nghiệm
Điện và từ

Ước lượng hằng số Planck bằng đèn LED nhiều màu và ba viên pin tiểu

Đo điện áp ngưỡng của LED đỏ, vàng, xanh lá, xanh lam ở dòng rất nhỏ, vẽ U theo 1/λ và tính hằng số Planck từ độ dốc; kèm cách mắc an toàn và các nguồn sai số.

Four small LEDs glowing faintly red, yellow, green and blue in a darkened bedroom in Gia Lai, student hand holding meter probes, battery holder in shadow, low-key lighting

Một đèn LED bắt đầu phát sáng khi năng lượng mỗi electron nhận được từ hiệu điện thế, e × U, xấp xỉ bằng năng lượng một photon của màu nó phát ra, h × c / λ. Đo điện áp ngưỡng của bốn LED màu khác nhau và vẽ U theo 1/λ, bạn được một đường thẳng có độ dốc bằng h × c / e. Từ đó tính ra hằng số Planck, thường lệch giá trị chuẩn 6,63 × 10⁻³⁴ J·s chỉ khoảng 5–15%.

Bài hướng dẫn một thí nghiệm dùng ba pin tiểu, một điện trở 47 kΩ, bốn LED và đồng hồ vạn năng. Nội dung gắn với phần lượng tử ánh sáng, photon thường gặp ở Vật lý lớp 12, và là một trong số ít thí nghiệm vật lý hiện đại làm được ở nhà an toàn. Số liệu là ví dụ giả định; bước sóng của LED lấy theo thông tin nhà sản xuất hoặc giá trị điển hình cho từng màu.

Mục tiêu: chạm vào một hằng số cơ bản của tự nhiên

Hằng số Planck xuất hiện trong công thức năng lượng photon E = h × f, công thức mà học sinh lớp 12 dùng trong mọi bài về hiện tượng quang điện. Thông thường nó chỉ là một con số chép từ sách. Thí nghiệm với LED cho bạn tự đo con số ấy, với sai số chấp nhận được, chỉ bằng dụng cụ có thể mua ở tiệm linh kiện điện tử.

Mục tiêu cụ thể: đo điện áp hai đầu từng LED khi nó vừa phát sáng ở dòng rất nhỏ, ghép với bước sóng của LED đó, vẽ đồ thị U theo 1/λ, rồi tính h từ độ dốc. Bạn cũng tính h riêng cho từng LED để thấy vì sao phương pháp độ dốc tốt hơn phương pháp một điểm.

Thí nghiệm hợp với học sinh lớp 11–12 và các câu lạc bộ khoa học. Học sinh THCS có thể làm phần quan sát: LED xanh lam cần điện áp lớn hơn LED đỏ để sáng, và liên hệ với ý tưởng ánh sáng xanh mang năng lượng lớn hơn ánh sáng đỏ.

Dụng cụ

Chọn LED loại thường 5 mm, vỏ trong hoặc vỏ màu, không dùng LED trắng vì ánh sáng trắng sinh ra bằng lớp bột huỳnh quang, không cho một bước sóng chính.

  • Bốn LED: đỏ, vàng, xanh lá ngả vàng, xanh lam. Nếu có thông số bước sóng của nhà sản xuất, ghi lại; nếu không, dùng giá trị điển hình và ghi rõ là giả định.
  • Giá đỡ ba pin tiểu AA và ba viên pin, cho khoảng 4,5–4,7 V.
  • Một điện trở 47 kΩ (vàng – tím – cam), giới hạn dòng qua LED chỉ còn khoảng 0,05–0,06 mA.
  • Đồng hồ vạn năng số ở thang V một chiều, độ phân giải 0,01 V.
  • Bảng mạch cắm thử hoặc dây kẹp, một tấm bìa đen hoặc ống giấy đen để che sáng quanh LED khi quan sát.
  • Phòng tối hoặc góc phòng kéo rèm, vì ở dòng nhỏ như vậy LED chỉ sáng le lói.

An toàn

Luôn có điện trở nối tiếp với LED. Nối LED thẳng vào ba pin tiểu sẽ cho dòng lớn, LED nóng và hỏng ngay. Điện trở 47 kΩ giữ dòng ở mức rất nhỏ, an toàn cho cả LED lẫn pin.

Chỉ dùng ba pin tiểu. Không thay bằng pin lithium tháo rời, sạc dự phòng hay bộ nguồn cắm điện lưới. Thí nghiệm không cần quá 5 vôn.

Không nhìn chằm chằm vào LED sáng mạnh. Ở dòng 0,05 mA LED rất mờ và không gây hại. Nhưng nếu bạn làm biến thể với dòng lớn hơn, đặc biệt LED xanh lam, đừng nhìn thẳng ở khoảng cách gần trong thời gian dài.

Chân LED và chân điện trở sắc. Trẻ nhỏ làm cùng người lớn, không ngậm linh kiện, cất pin vào hộp sau khi làm.

Đi lại trong phòng tối cẩn thận. Phần đo cần phòng tối, nên dọn lối đi, để dây đồng hồ và giá pin gọn trên bàn trước khi tắt đèn. Dùng đèn pin điện thoại hướng xuống bàn khi cần đổi LED, rồi tắt đi và đợi mắt quen lại bóng tối trước khi đọc.

Các bước đo

Mạch rất đơn giản: pin, điện trở, LED nối tiếp; vôn kế mắc song song hai đầu LED. Thay LED, giữ nguyên mọi thứ khác.

  1. Nối cực dương giá pin với một đầu điện trở 47 kΩ. Đầu kia của điện trở nối với chân dài (cực dương) của LED đỏ. Chân ngắn của LED nối về cực âm giá pin.
  2. Kéo rèm, tắt đèn, đợi một phút để mắt quen bóng tối. Kiểm tra LED sáng le lói. Nếu không sáng, đảo chiều LED.
  3. Đặt vôn kế ở thang 20 V, que đỏ vào chân dài, que đen vào chân ngắn của LED. Đợi số ổn định, ghi điện áp U.
  4. Thay lần lượt LED vàng, xanh lá, xanh lam, đo và ghi U. Mỗi LED đo ba lần, tháo ra cắm lại giữa các lần.
  5. Lập bảng: màu, bước sóng λ (nm), U (V), 1/λ. Đổi 1/λ theo đơn vị nm⁻¹ cho dễ tính.
  6. Vẽ U theo 1/λ trên giấy kẻ ô hoặc bảng tính. Kẻ đường thẳng gần các điểm nhất, đọc độ dốc k (đơn vị V·nm).
  7. Tính h = k × e / c, với e = 1,602 × 10⁻¹⁹ C và c = 3,00 × 10⁸ m/s, nhớ đổi nm sang m.

Số liệu mẫu (giả định) và tính hằng số Planck

Bước sóng trong bảng là giá trị điển hình giả định cho từng màu LED; điện áp là ví dụ giả định đo ở dòng khoảng 0,05 mA.

LEDλ (nm)U (V)1/λ (nm⁻¹)h tính riêng = e × U × λ / c
Đỏ6301,720,001587≈ 5,79 × 10⁻³⁴ J·s
Vàng5901,840,001695≈ 5,80 × 10⁻³⁴ J·s
Xanh lá ngả vàng5701,920,001754≈ 5,84 × 10⁻³⁴ J·s
Xanh lam4702,360,002128≈ 5,92 × 10⁻³⁴ J·s

Phương pháp một điểm cho h khoảng 5,8–5,9 × 10⁻³⁴ J·s, thấp hơn giá trị chuẩn khoảng 11–13%. Lý do là điện áp ngưỡng đo được luôn thấp hơn năng lượng photon chia e một lượng gần như cố định, khoảng 0,16 V trong ví dụ này.

Phương pháp độ dốc loại bỏ được phần lệch cố định đó. Lấy hai điểm xa nhau là đỏ và xanh lam: k = (2,36 − 1,72) / (0,002128 − 0,001587) = 0,64 / 0,000541 ≈ 1.183 V·nm. Đổi ra mét: 1.183 × 10⁻⁹ V·m. Khi đó h = 1.183 × 10⁻⁹ × 1,602 × 10⁻¹⁹ / 3,00 × 10⁸ ≈ 6,32 × 10⁻³⁴ J·s, lệch giá trị chuẩn 6,63 × 10⁻³⁴ J·s khoảng 5%.

Kiểm tra hai điểm giữa: với đường U = 1.183 / λ − 0,16, LED vàng cho 1.183 / 590 − 0,16 ≈ 1,85 V, LED xanh lá cho 1.183 / 570 − 0,16 ≈ 1,92 V, khớp với số đo. Bốn điểm nằm trên cùng một đường thẳng.

Giải thích: electron vượt vùng cấm, photon mang đúng phần năng lượng ấy

LED là một điốt bán dẫn gồm lớp p (thiếu electron, có nhiều lỗ trống) ghép với lớp n (thừa electron). Khi phân cực thuận, electron từ lớp n được đẩy sang vùng tiếp giáp, gặp lỗ trống và tái hợp. Mỗi lần tái hợp, electron rơi từ mức năng lượng cao xuống mức thấp, chênh lệch đúng bằng độ rộng vùng cấm của vật liệu, và phần năng lượng đó phát ra dưới dạng một photon. Vật liệu có vùng cấm rộng hơn cho photon năng lượng lớn hơn, bước sóng ngắn hơn: đó là lý do LED xanh lam làm từ vật liệu khác với LED đỏ.

Muốn electron vượt qua vùng tiếp giáp với số lượng đủ để phát sáng thấy được, mỗi electron cần được hiệu điện thế cung cấp năng lượng e × U xấp xỉ độ rộng vùng cấm. Do đó e × U ≈ h × c / λ, hay U ≈ (h × c / e) × (1/λ). Đồ thị U theo 1/λ là đường thẳng với độ dốc h × c / e.

Quan hệ này chỉ gần đúng. Electron trong bán dẫn có sẵn năng lượng nhiệt, nên một phần nhỏ đã vượt được khi U còn thấp hơn năng lượng photon chia e; "ngưỡng" vì thế không sắc nét mà phụ thuộc vào dòng bạn chọn làm mốc. Ánh sáng của LED cũng không phải một bước sóng duy nhất mà trải rộng vài chục nanômét. Những yếu tố này tạo ra phần lệch gần như cố định giữa các LED, và phương pháp độ dốc triệt tiêu được phần lớn lệch đó.

Ở mức ý tưởng, thí nghiệm này là hình ảnh ngược của hiện tượng quang điện: ở đó photon trao năng lượng cho electron, còn ở LED electron trao năng lượng cho photon. Cả hai đều cho thấy ánh sáng được trao đổi theo từng phần năng lượng h × f.

Nguồn sai số

Bước sóng không chắc chắn. Đây là nguồn sai số lớn nhất. Nếu chỉ biết "LED đỏ" mà không có thông số, bước sóng thật có thể từ 620 đến 660 nm. Ghi rõ nguồn của giá trị λ trong báo cáo, và ưu tiên LED có thông số nhà sản xuất.

Định nghĩa "ngưỡng". Đo ở dòng cố định nhỏ là một quy ước. Dòng khác nhau giữa các LED (0,061 mA với LED đỏ, 0,048 mA với LED xanh lam vì điện áp rơi trên LED khác nhau) gây thêm sai lệch nhỏ.

LED khác vật liệu không nằm trên cùng đường. Một số LED xanh lá thuần làm từ vật liệu khác LED xanh lá ngả vàng, có thể lệch khỏi đường thẳng. Nếu một điểm lệch hẳn, ghi lại và thảo luận thay vì xoá đi.

Nhiệt độ. Điện áp ngưỡng giảm nhẹ khi LED ấm lên. Ở dòng 0,05 mA LED gần như không tự nóng, nhưng nên đo trong cùng một buổi, cùng nhiệt độ phòng.

Độ phân giải vôn kế. Với 0,01 V, sai số đọc khoảng 0,5%, nhỏ hơn nhiều so với sai số bước sóng.

Biến thể để thành dự án nhỏ

Các biến thể giúp kiểm tra giả thiết của phương pháp và làm báo cáo thuyết phục hơn.

  • Đổi dòng mốc: thay 47 kΩ bằng 10 kΩ và 100 kΩ, đo lại cả bốn LED. Độ dốc gần như giữ nguyên trong khi đường dịch lên xuống, minh chứng cho việc độ dốc ít phụ thuộc định nghĩa ngưỡng.
  • Đo bước sóng bằng cách tử: dùng mảnh đĩa CD làm cách tử để ước lượng bước sóng từng LED thay vì dựa vào giá trị điển hình.
  • Thêm LED hồng ngoại: LED của điều khiển từ xa phát ánh sáng khoảng 940 nm, mắt không thấy nhưng camera điện thoại thấy. Đo U ở ngưỡng và kiểm tra xem điểm có nằm trên đường không.
  • Đồ thị U – I của một LED: đo ở nhiều dòng khác nhau để thấy dòng tăng rất nhanh quanh ngưỡng, giải thích vì sao LED luôn cần điện trở hạn dòng.

Câu hỏi thường gặp

Không biết bước sóng LED thì có làm được không?

Vẫn làm được bằng giá trị điển hình cho từng màu: đỏ khoảng 620–640 nm, vàng khoảng 590 nm, xanh lá ngả vàng khoảng 565–575 nm, xanh lam khoảng 465–475 nm. Ghi rõ đây là giả định và tính thêm sai số do bước sóng không chắc chắn.

Vì sao không dùng LED trắng?

LED trắng thực chất là LED xanh lam phủ bột huỳnh quang; bột hấp thụ ánh sáng xanh và phát lại dải màu rộng. Điện áp ngưỡng của nó ứng với chip xanh lam, không ứng với "màu trắng", nên không ghép được với một bước sóng.

Kết quả lệch 10% có phải làm sai không?

Không nhất thiết. Phương pháp LED vốn có sai số hệ thống do định nghĩa ngưỡng và độ rộng phổ. Lệch 5–15% là phổ biến. Điều quan trọng là bạn giải thích được nguồn lệch và cho thấy phương pháp độ dốc cải thiện kết quả so với một điểm.

Có cần đo dòng điện không?

Không bắt buộc, vì điện trở 47 kΩ đã giữ dòng rất nhỏ. Nếu muốn, tính dòng bằng cách lấy hiệu điện thế trên điện trở chia 47.000. Biết dòng giúp báo cáo ghi rõ mốc ngưỡng đã chọn.

Học sinh lớp 10 có hiểu được không?

Phần đo và vẽ đồ thị thì được. Phần giải thích vùng cấm và photon cần kiến thức lớp 12, nhưng có thể trình bày ở mức: ánh sáng màu xanh mang năng lượng lớn hơn màu đỏ, nên LED xanh cần điện áp lớn hơn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138