ThucNghiem.comThực Nghiệm
Điện và từ

Pin chanh: đo hiệu điện thế bằng đồng hồ vạn năng và thử từng cặp kim loại

Làm pin chanh bằng đinh mạ kẽm và dây đồng, đo hiệu điện thế từng cặp kim loại, nối nhiều quả để thắp LED và hiểu năng lượng thật sự đến từ đâu.

Top-down view of a wooden kitchen table in Hue, four lemons in a row joined by copper wires and zinc nails, a child hand holding red and black meter probes, soft morning light

Một quả chanh cắm một đinh mạ kẽm và một đoạn dây đồng cho hiệu điện thế khoảng 0,9 đến 1 vôn, đủ để đồng hồ vạn năng đọc rõ nhưng quá yếu để thắp bóng đèn pin. Nối bốn quả nối tiếp, bạn có khoảng 3,5 vôn và có thể làm một đèn LED đỏ sáng mờ trong phòng tối. Điều đáng học nhất không nằm ở chỗ đèn sáng, mà ở câu hỏi: năng lượng ấy đến từ quả chanh hay từ chiếc đinh?

Bài này hướng dẫn một thí nghiệm duy nhất làm trong khoảng một giờ: đo hiệu điện thế của pin chanh với từng cặp kim loại khác nhau, rồi đo khi nối nhiều quả. Thí nghiệm gắn với chủ đề nguồn điện ở môn Khoa học tự nhiên cấp THCS và phần pin điện hoá thường gặp ở Hoá học lớp 12. Số liệu trong bài là ví dụ giả định để bạn đối chiếu, không phải kết quả bắt buộc phải ra.

Mục tiêu: pin chanh trả lời câu hỏi gì trong bài học

Sách giáo khoa thường định nghĩa nguồn điện là thiết bị tạo ra và duy trì hiệu điện thế giữa hai cực. Định nghĩa ấy dễ thuộc nhưng khó hình dung, vì viên pin tiểu là một khối kín. Pin chanh mở chiếc hộp đó ra: bạn thấy rõ hai điện cực bằng hai kim loại khác nhau, một chất điện li ở giữa là nước chanh, và một dụng cụ đo cho biết hai cực chênh nhau bao nhiêu vôn.

Thí nghiệm nhắm tới ba điều cụ thể. Thứ nhất, kiểm chứng rằng hiệu điện thế phụ thuộc chủ yếu vào cặp kim loại làm điện cực, chứ không phụ thuộc nhiều vào kích thước quả chanh. Thứ hai, thấy rằng nối các pin nối tiếp thì hiệu điện thế cộng lại gần đúng theo số pin. Thứ ba, nhận ra pin chanh có điện trở trong rất lớn, nên dòng điện nó cho ra chỉ cỡ một phần nghìn ampe.

Với học sinh lớp 8–9, phần đo và bảng số liệu là trọng tâm. Học sinh lớp 11–12 có thể đi thêm một bước: viết hai nửa phản ứng ở hai điện cực và giải thích vì sao kẽm bị ăn mòn dần còn đồng thì gần như giữ nguyên. Ở bậc tiểu học, trẻ có thể làm cùng người lớn, dừng ở việc quan sát số trên màn hình đồng hồ thay đổi khi đổi kim loại.

Dụng cụ và cách nhận biết đúng kim loại

Mọi thứ dưới đây đều có thể tìm trong nhà hoặc ở tiệm kim khí gần nhà. Phần dễ sai nhất là nhận nhầm kim loại, nên mỗi mục có kèm cách nhận biết.

  • Bốn quả chanh tươi mọng nước, cỡ tương đương nhau. Lăn nhẹ quả chanh trên bàn trước khi cắm để vách múi bên trong vỡ ra, nước chanh tiếp xúc điện cực tốt hơn.
  • Bốn đinh mạ kẽm dài khoảng 4–5 cm. Đinh mạ kẽm có màu xám bạc hơi mờ, đôi khi lốm đốm; đinh thép thường sáng bóng hơn hoặc đen. Nếu không chắc, hỏi người bán loại "đinh mạ kẽm" dùng ngoài trời.
  • Bốn đoạn dây đồng dài khoảng 8 cm, lấy từ dây điện cũ đã cắt rời khỏi mọi ổ cắm, bóc vỏ nhựa một đầu chừng 4 cm, xoắn sợi đồng lại thành một que cứng. Đồng có màu đỏ cam đặc trưng.
  • Một đinh thép chưa mạ và một mẩu giấy nhôm gấp dày nhiều lớp thành que, dùng cho phần thử các cặp kim loại khác.
  • Đồng hồ vạn năng số có thang đo điện áp một chiều (ký hiệu V có gạch thẳng) và thang mA. Kèm theo là hai que đo đỏ, đen.
  • Dây nối có kẹp cá sấu năm sợi, một đèn LED đỏ loại nhỏ, giấy và bút để ghi số liệu, khăn lau tay.

An toàn khi làm pin chanh

Pin chanh không gây giật, nhưng vẫn có vật sắc. Đầu đinh và đầu sợi đồng có thể đâm vào tay. Trẻ dưới mười tuổi cần người lớn cắm đinh, bóc vỏ dây và cắt dây hộ. Kìm cắt và dao rọc dây chỉ người lớn dùng.

Không ăn quả chanh sau thí nghiệm. Kẽm tan một phần vào nước chanh, đồng cũng có thể để lại ion trên bề mặt. Bỏ cả bốn quả vào thùng rác khi xong, không vắt lấy nước, không cho vật nuôi ăn.

Chọn đúng thang đo trước khi chạm que. Đo hiệu điện thế thì vặn về thang V một chiều. Chỉ chuyển sang thang mA khi đo dòng của pin chanh; tuyệt đối không để đồng hồ ở thang mA hay A rồi chạm hai que vào hai cực của pin tiểu thật, vì như vậy là nối tắt pin qua đồng hồ.

Rửa tay và lau bàn sau khi làm. Nước chanh có axit, dính vào vết xước sẽ rát. Nếu bắn vào mắt, rửa bằng nhiều nước sạch và báo người lớn.

Chỉ dùng pin tự làm từ chanh trong bài này. Không thay chanh bằng bất kỳ dung dịch mua ngoài nào, và không nối pin chanh với pin tiểu, pin sạc hay bộ sạc điện thoại để "tăng sức".

Các bước làm và đo

Làm theo thứ tự dưới đây, ghi số ngay sau mỗi lần đo. Đợi số trên màn hình ổn định khoảng năm giây rồi mới ghi, vì lúc đầu số thường nhảy.

  1. Lăn quả chanh thứ nhất, cắm đinh mạ kẽm sâu khoảng 3 cm ở một bên. Cắm que đồng ở bên đối diện, cách đinh khoảng 3 cm. Hai kim loại không được chạm nhau bên trong quả.
  2. Vặn đồng hồ về thang 2 V một chiều (hoặc thang tự động). Que đỏ chạm que đồng, que đen chạm đinh kẽm. Ghi số đo. Nếu số âm, bạn đã đảo hai que; điều này cho biết đồng là cực dương, kẽm là cực âm.
  3. Giữ que đồng, thay đinh kẽm bằng đinh thép chưa mạ, đo và ghi. Tiếp tục thay bằng que giấy nhôm, rồi thử cả cặp kẽm – thép. Cuối cùng cắm hai đinh kẽm, đo cặp cùng loại để có giá trị đối chiếu.
  4. Trả lại cặp đồng – kẽm cho quả thứ nhất. Làm ba quả còn lại giống hệt. Đo từng quả riêng để biết các quả có tương đương nhau không.
  5. Nối tiếp: dây kẹp nối đinh kẽm của quả 1 với que đồng của quả 2, kẽm quả 2 với đồng quả 3, cứ thế. Đo giữa que đồng đầu tiên và đinh kẽm cuối cùng khi có 2, 3 rồi 4 quả.
  6. Chuyển đồng hồ sang thang mA, mắc nối tiếp đồng hồ với một quả chanh để đo dòng khi nối tắt qua đồng hồ. Ghi số rồi chuyển ngay đồng hồ về thang V.
  7. Thử thắp LED: chân dài của LED nối về phía que đồng đầu chuỗi, chân ngắn về phía đinh kẽm cuối chuỗi. Tắt đèn phòng để dễ thấy ánh sáng mờ.

Số liệu mẫu (giả định) và cách tự tính lại

Bảng dưới là ví dụ giả định của một lần đo ở nhiệt độ phòng khoảng 28 °C. Số của bạn sẽ khác vài phần trăm; điều cần so là xu hướng.

Cấu hìnhHiệu điện thế đo đượcNhận xét
1 quả, đồng – kẽm0,94 Vcặp cho số lớn nhất
1 quả, đồng – nhôm0,62 Vlớp oxit trên nhôm làm số thấp và hay trôi
1 quả, đồng – thép chưa mạ0,48 Vsắt kém hoạt động hơn kẽm
1 quả, kẽm – thép0,38 Vhai kim loại gần nhau hơn trong dãy hoạt động
1 quả, kẽm – kẽm0,01 Vgần như bằng không, đúng như dự đoán
2 quả nối tiếp1,86 Vtrung bình 0,93 V mỗi quả
3 quả nối tiếp2,77 Vtrung bình 0,92 V mỗi quả
4 quả nối tiếp3,69 VLED đỏ sáng mờ trong phòng tối

Tự kiểm: nếu bốn quả giống hệt nhau và mỗi quả cho 0,94 V thì tổng phải là 4 × 0,94 = 3,76 V. Số đo 3,69 V thấp hơn 0,07 V, tức chưa tới 2%, vì các quả không hoàn toàn bằng nhau và mỗi mối kẹp có điện trở tiếp xúc nhỏ.

Giả sử dòng nối tắt qua đồng hồ của một quả là 0,6 mA. Điện trở trong ước lượng gần đúng bằng 0,94 V chia 0,0006 A, khoảng 1.570 ôm. Một viên pin tiểu kiềm còn mới có điện trở trong cỡ vài phần mười ôm, nghĩa là nhỏ hơn hàng nghìn lần. Đó là lý do pin chanh thắp được LED, vốn chỉ cần dòng rất nhỏ, nhưng không làm sáng bóng đèn sợi đốt cần vài trăm mA.

Giải thích: năng lượng đến từ kẽm, không phải từ quả chanh

Ở đinh mạ kẽm, nguyên tử kẽm nhường electron và đi vào dung dịch dưới dạng ion: Zn → Zn²⁺ + 2e. Các electron này dồn lại trên đinh, làm đinh thành cực âm. Ở que đồng, đồng hầu như không phản ứng; thay vào đó, ion H⁺ trong nước chanh nhận electron đi tới để tạo khí hiđro, cùng với một phần oxi hoà tan trong nước nhận electron. Khi có dây nối ngoài, electron chạy từ kẽm qua dây sang đồng, và đó là dòng điện.

Như vậy quả chanh đóng vai chất điện li: axit xitric trong nước chanh cung cấp ion để mạch khép kín bên trong quả. Năng lượng điện thực chất là năng lượng hoá học giải phóng khi kẽm bị oxi hoá. Bằng chứng dễ thấy: để pin chanh chạy vài ngày, bề mặt đinh kẽm xỉn đi, còn dây đồng vẫn gần như nguyên. Thay chanh bằng quả khế, quả cà chua hay củ khoai tây, hiệu điện thế thay đổi không nhiều, vì cặp kim loại vẫn là đồng – kẽm.

Vì sao cặp đồng – kẽm cho số lớn nhất? Trong dãy hoạt động hoá học, kẽm đứng xa đồng hơn sắt và gần như ngang nhôm. Nhôm lẽ ra cho số cao, nhưng bề mặt nhôm luôn phủ một lớp oxit mỏng cản trở phản ứng, nên số đo thấp và trôi dần. Cặp kẽm – kẽm cho gần bằng không vì hai cực giống nhau, không có chênh lệch để đẩy electron đi.

Còn quan niệm "chanh càng chua càng mạnh" chỉ đúng một phần. Độ chua ảnh hưởng tới dòng điện và độ bền của pin nhiều hơn là tới hiệu điện thế hở mạch. Muốn dòng lớn hơn, cách hiệu quả là tăng diện tích điện cực nhúng trong nước chanh và đặt hai cực gần nhau hơn để giảm điện trở trong.

Nguồn sai số thường gặp

Điện cực bị bẩn hoặc đã oxi hoá. Đinh kẽm cũ có lớp gỉ trắng, dây đồng để lâu bị xỉn đen. Lau bằng giấy nhám mịn trước khi cắm, và dùng cùng một bộ điện cực cho các lần so sánh.

Độ sâu cắm và khoảng cách hai cực khác nhau giữa các quả. Hiệu điện thế hở mạch ít thay đổi, nhưng dòng điện thay đổi rõ. Đánh dấu độ sâu 3 cm trên đinh bằng băng dính để các lần cắm giống nhau.

Đồng hồ đọc khi số chưa ổn định. Trong vài giây đầu, phản ứng ở bề mặt chưa cân bằng nên số thường tăng hoặc giảm. Quy ước đọc sau đúng năm giây và đo mỗi cấu hình ba lần, lấy trung bình.

Điện trở của đồng hồ khi đo dòng. Ở thang mA, bản thân đồng hồ có điện trở trong vài ôm đến vài chục ôm. So với 1.570 ôm của pin chanh thì nhỏ, nhưng vẫn khiến dòng nối tắt đo được thấp hơn một chút so với lý thuyết.

Mối kẹp lỏng khi nối nhiều quả. Một kẹp cá sấu kẹp vào vỏ nhựa thay vì lõi đồng sẽ làm tổng điện áp tụt hẳn. Khi tổng thấp bất thường, đo lại từng quả và từng mối nối để tìm chỗ hỏng.

Biến thể để thành dự án nhỏ

Khi đã có số liệu chuẩn của cặp đồng – kẽm, bạn có thể biến thí nghiệm thành một câu hỏi nghiên cứu riêng. Mỗi biến thể chỉ đổi một biến, giữ nguyên phần còn lại.

  • Loại quả và củ: so chanh, cam, khế, cà chua, khoai tây sống. Giữ nguyên điện cực, độ sâu cắm và khoảng cách. Dự đoán: hiệu điện thế gần nhau, dòng điện khác nhau.
  • Khoảng cách hai điện cực: 1 cm, 2 cm, 3 cm, 4 cm. Đo cả hiệu điện thế và dòng nối tắt, vẽ đồ thị dòng theo khoảng cách.
  • Diện tích điện cực: dùng một, hai rồi ba đinh kẽm nối chung một kẹp, xem dòng điện thay đổi thế nào trong khi hiệu điện thế gần như giữ nguyên.
  • Pin chạy được bao lâu: nối một LED đỏ vào bốn quả, ghi hiệu điện thế mỗi giờ trong một ngày, quan sát bề mặt đinh kẽm trước và sau.
  • Nối song song so với nối tiếp: nối hai quả song song rồi đo, so với khi nối tiếp, để thấy song song giữ nguyên hiệu điện thế nhưng giảm điện trở trong.

Câu hỏi thường gặp

Pin chanh có làm điện thoại sạc được không?

Không. Điện thoại cần khoảng 5 vôn với dòng hàng trăm đến hàng nghìn mA, trong khi bốn quả chanh chỉ cho vài phần mười mA. Muốn đủ dòng cần hàng trăm quả nối hỗn hợp, và đó không phải việc nên làm ở nhà.

Dùng đồng xu thay cho dây đồng có được không?

Được nếu đồng xu có lớp đồng hoặc hợp kim đồng thật trên bề mặt. Nhiều đồng xu hiện nay là thép mạ niken hoặc mạ đồng thau mỏng, nên số đo có thể thấp hơn dây đồng. Dây đồng bóc từ dây điện cũ là lựa chọn chắc chắn hơn.

Vì sao đèn LED không sáng dù đồng hồ đo đủ 3,5 vôn?

Có thể bạn lắp ngược chân LED, vì LED chỉ cho dòng đi một chiều. Nếu đã đúng chiều, dòng của pin chanh có thể quá nhỏ để thấy sáng trong phòng đèn. Tắt đèn, nhìn sát vào LED, hoặc thêm một quả chanh nữa.

Pin khoai tây có mạnh hơn pin chanh không?

Hiệu điện thế gần như bằng nhau nếu dùng cùng cặp đồng – kẽm. Một số người thấy khoai tây luộc cho dòng lớn hơn khoai sống vì mô bị mềm, ion di chuyển dễ hơn. Đây là biến thể hay để tự đo thay vì tin lời đồn.

Có cần đồng hồ vạn năng không, hay chỉ cần đèn LED?

Chỉ có LED thì bạn biết pin có hoạt động hay không, nhưng không có số để so sánh các cặp kim loại. Đồng hồ vạn năng số loại cơ bản đủ dùng cho mọi thí nghiệm điện tại nhà và dùng được nhiều năm.

Trẻ tiểu học làm thí nghiệm này được không?

Được, nếu có người lớn cắm đinh, bóc dây và giữ đồng hồ ở đúng thang đo. Trẻ đọc số, ghi vào bảng và đoán xem cặp kim loại nào cho số lớn nhất. Nhắc trẻ không ăn chanh và rửa tay sau khi làm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138