ThucNghiem.comThực Nghiệm
Vi sinh vật và cơ thể người

Thí nghiệm điểm mù của mắt: tìm vị trí, đo khoảng cách và tính góc bằng thước kẻ

Tấm thẻ có dấu cộng và chấm đen giúp bạn làm chấm biến mất, đo khoảng cách lúc biến mất và hiện lại, tính góc điểm mù và hiểu vì sao não lấp chỗ trống.

Child in a bright Hà Nội apartment holding a white card at arm length with one eye covered by a hand, an adult steadying a tape measure from the cheek, side profile

Mỗi mắt của bạn có một vùng nhỏ hoàn toàn không nhìn thấy, vậy mà cả đời bạn không nhận ra. Thí nghiệm này làm cho vùng đó lộ diện bằng một tấm thẻ giấy: nhìn chằm chằm vào dấu cộng, đưa thẻ lại gần, và đến một khoảng cách nhất định, chấm đen bên cạnh biến mất. Đo khoảng cách lúc chấm biến mất và lúc nó hiện lại, bạn tính được điểm mù nằm lệch bao nhiêu độ so với hướng nhìn.

Bài hợp với học sinh từ lớp 5 có người lớn hỗ trợ đo, và học sinh THCS, THPT muốn dùng chút lượng giác để biến quan sát thành số. Cả buổi khoảng 30 phút, dụng cụ chỉ gồm giấy, bút và thước dây.

Mục tiêu và nội dung bài học liên quan

Phần giác quan trong Khoa học tự nhiên lớp 8 giới thiệu cấu tạo mắt: giác mạc, thể thuỷ tinh, võng mạc với tế bào que và tế bào nón, điểm vàng nơi nhìn rõ nhất, và điểm mù nơi dây thần kinh thị giác đi ra khỏi cầu mắt. Trong sách, điểm mù thường chỉ là một mũi tên trên hình vẽ. Thí nghiệm này giúp học sinh tự "chạm" vào nó.

Mục tiêu gồm: chứng minh mỗi mắt có một vùng không có tế bào cảm quang; xác định điểm mù nằm về phía nào của hướng nhìn; đo khoảng cách để tính góc lệch và ước lượng kích thước góc của điểm mù; và hiểu vai trò của não trong việc tạo ra hình ảnh liền mạch.

Phần tính góc dùng tỉ số tang trong tam giác vuông, nội dung học sinh gặp ở Toán lớp 9. Học sinh nhỏ có thể dừng ở việc đo khoảng cách và so sánh hai mắt; học sinh lớn làm thêm phần tính góc và vẽ bản đồ điểm mù.

Một lợi ích ít được nhắc: vì góc lệch của điểm mù khá ổn định giữa các người, đây là dịp tốt để học sinh tự kiểm tra phép đo của mình. Nếu bạn tính ra 15 độ, cách đo nhiều khả năng đã đúng; nếu ra 5 hay 30 độ, hãy xem lại khoảng cách 7 cm trên thẻ, cách đặt thước hoặc việc mắt có liếc đi hay không. Đối chiếu kết quả với một giá trị đã biết là một thói quen quan trọng của người làm khoa học.

Dụng cụ và lưu ý

Thí nghiệm an toàn, chỉ cần chú ý không đưa vật nhọn lại gần mắt và cho mắt nghỉ khi mỏi.

  • Một tấm bìa trắng cỡ bằng bàn tay hoặc dài hơn; bút dạ đen; thước kẻ.
  • Vẽ trên bìa một dấu cộng cao khoảng một xen-ti-mét ở bên trái và một chấm tròn đen đường kính khoảng sáu mi-li-mét ở bên phải, cùng một đường ngang, tâm cách nhau đúng 7 cm. Đo cẩn thận vì con số này dùng để tính góc.
  • Thước dây mềm hoặc thước cuộn để đo khoảng cách từ mắt đến thẻ; một người phụ đo.
  • Một chồng sách để tì cằm khi muốn giữ đầu cố định ở phần vẽ bản đồ điểm mù; tờ giấy trắng dán lên tường hoặc tấm bìa lớn.
  • Dùng bàn tay khum che một mắt, không ấn vào nhãn cầu. Không dùng đầu bút chì nhọn hay que nhọn đưa lại gần mắt; khi cần một vật di chuyển, dùng đầu tẩy của bút chì hoặc một mẩu bìa nhỏ có chấm đen.
  • Làm ở chỗ đủ sáng, tránh nhìn về phía đèn hay cửa sổ chói. Nếu chảy nước mắt hay mỏi, nghỉ vài phút.

Các bước tìm điểm mù và đo khoảng cách

Đo mắt phải trước. Điều quan trọng nhất trong suốt các bước là mắt luôn nhìn chằm chằm vào dấu cộng, không liếc sang chấm đen.

  1. Cầm thẻ thẳng đứng trước mặt, cách mắt khoảng một sải tay, dấu cộng ở bên trái, chấm ở bên phải, ngang tầm mắt.
  2. Che mắt trái. Mắt phải nhìn thẳng vào dấu cộng. Bạn vẫn thấy chấm đen ở góc nhìn bên phải.
  3. Từ từ đưa thẻ lại gần mặt, vẫn nhìn dấu cộng. Đến một lúc chấm đen biến mất, chỉ còn nền trắng. Dừng lại, người phụ đo khoảng cách từ mắt đến thẻ, ghi là khoảng cách biến mất.
  4. Tiếp tục đưa thẻ lại gần thật chậm cho đến khi chấm hiện ra trở lại. Dừng, đo, ghi là khoảng cách hiện lại.
  5. Lặp lại ba lần, lấy trung bình mỗi khoảng cách.
  6. Đo mắt trái: che mắt phải, lúc này nhìn vào chấm đen và theo dõi dấu cộng ở bên trái biến mất. Lặp lại ba lần.
  7. Thử thêm: vẽ một đường kẻ ngang xuyên qua chỗ của chấm trên một thẻ khác, lặp lại bước 3 và để ý khi chấm biến mất thì đường kẻ có bị đứt quãng không.

Số liệu mẫu giả định và cách tính góc

Bảng dưới là số liệu giả định của mắt phải một bạn học sinh. Mắt, dấu cộng và chấm tạo thành một tam giác vuông: cạnh kề là khoảng cách từ mắt đến thẻ, cạnh đối là 7 cm giữa dấu cộng và chấm. Tang của góc lệch bằng 7 chia cho khoảng cách.

Thời điểmKhoảng cách trung bìnhTang của gócGóc lệch xấp xỉ
Chấm biến mất31 cm7 : 31 ≈ 0,226khoảng 12,7 độ
Chấm hiện lại22 cm7 : 22 ≈ 0,318khoảng 17,7 độ
Tâm điểm mùkhoảng 15 độ, rộng khoảng 5 độ

Muốn đổi tang ra góc mà không có máy tính khoa học, dùng các giá trị gần đúng: tang 10 độ khoảng 0,176; tang 12 độ khoảng 0,213; tang 14 độ khoảng 0,249; tang 16 độ khoảng 0,287; tang 18 độ khoảng 0,325. Giá trị 0,226 nằm giữa 12 và 14 độ, gần 12 hơn; giá trị 0,318 nằm sát 18 độ.

Điểm mù trong ví dụ bắt đầu ở khoảng 12,7 độ và kết thúc ở khoảng 17,7 độ về phía thái dương, tức là tâm cách hướng nhìn khoảng 15 độ và bề ngang khoảng 5 độ. Các tài liệu sinh lý thị giác thường mô tả điểm mù nằm lệch khoảng 15 độ về phía thái dương, nên kết quả kiểu này là hợp lý. Số của bạn có thể lệch vài độ do cách đo.

Giải thích: chỗ dây thần kinh đi ra và việc não tự lấp đầy

Võng mạc là lớp mỏng lót mặt trong cầu mắt, chứa tế bào que nhạy với ánh sáng yếu và tế bào nón nhạy với màu sắc. Tín hiệu từ các tế bào này được chuyển qua các lớp tế bào thần kinh, rồi gom lại theo hàng triệu sợi thần kinh chạy trên bề mặt võng mạc, tụ về một điểm và xuyên qua thành cầu mắt để thành dây thần kinh thị giác. Chỗ các sợi đó đi ra, gọi là đĩa thị, không có chỗ cho tế bào que hay nón. Ánh sáng rơi vào đó không được ghi nhận: đó là điểm mù.

Đĩa thị nằm lệch về phía mũi so với điểm vàng. Thể thuỷ tinh đảo ngược hình ảnh, nên vùng võng mạc phía mũi nhận ánh sáng từ phía thái dương của tầm nhìn. Vì vậy với mắt phải, điểm mù nằm ở bên phải hướng nhìn, đúng là lý do bạn nhìn dấu cộng bên trái và chấm bên phải biến mất. Với mắt trái thì ngược lại.

Vì sao bình thường bạn không thấy lỗ hổng? Có hai lý do. Thứ nhất, hai mắt nhìn cùng lúc và điểm mù của hai mắt không trùng nhau, vùng mắt này không thấy thì mắt kia thấy. Thứ hai, ngay cả khi nhắm một mắt, não vẫn lấp chỗ trống bằng màu và hoa văn của vùng xung quanh. Đó là lý do khi chấm biến mất, bạn thấy nền trắng chứ không thấy một lỗ đen, và đường kẻ xuyên qua chỗ đó thường trông liền mạch. Hình ảnh ta "thấy" vì vậy là sản phẩm của cả mắt và não.

Mắt cũng liên tục chuyển động rất nhỏ, nên điểm mù không đứng yên trên một vật quá lâu. Trong thí nghiệm, bạn phải cố nhìn chằm chằm vào dấu cộng chính là để ngăn những chuyển động đó và giữ chấm nằm đúng trong điểm mù.

Nguồn sai số và cách giảm

Mắt liếc sang chấm. Chỉ cần liếc nhẹ, chấm sẽ hiện ra và khoảng cách đo sai. Người phụ có thể quan sát mắt người làm thí nghiệm và nhắc khi thấy mắt đảo.

Thẻ nghiêng hoặc không ngang tầm mắt. Thẻ nghiêng làm khoảng cách 7 cm nhìn từ mắt ngắn đi. Giữ thẻ thẳng đứng, vuông góc với hướng nhìn, đường nối dấu cộng và chấm nằm ngang.

Đo khoảng cách không đúng điểm. Đo từ mặt ngoài của mắt, sát gò má, đến mặt thẻ, và đo cùng một cách mọi lần. Lệch một hai xen-ti-mét ở khoảng cách 25 cm đã làm góc lệch gần một độ.

Đầu di chuyển. Khi tay đưa thẻ lại gần, đầu cũng hay ngả theo. Tì cằm lên chồng sách hoặc tựa lưng vào tường giúp đầu đứng yên.

Ranh giới biến mất không sắc nét. Chấm thường mờ dần rồi mới biến mất hẳn. Thống nhất ghi khi chấm biến mất hoàn toàn, và di chuyển thẻ thật chậm ở gần ranh giới.

Chấm quá to. Chấm đường kính lớn hơn điểm mù sẽ không bao giờ biến mất trọn vẹn. Chấm khoảng sáu mi-li-mét là vừa ở khoảng cách 25 đến 30 cm.

Biến thể để làm thành dự án

Mỗi biến thể giữ cách nhìn cố định, chỉ đổi một yếu tố.

  • Vẽ bản đồ điểm mù: tì cằm cố định cách tờ giấy trên tường 30 cm, nhìn một dấu cộng trên giấy, người phụ di chuyển một mẩu bìa có chấm đen từ ngoài vào cho đến khi biến mất, đánh dấu bằng bút chì trên giấy; làm từ tám hướng rồi nối lại thành một hình bầu dục, đo bề ngang và chiều cao để tính kích thước góc.
  • Khoảng cách giữa hai ký hiệu: làm thẻ có khoảng cách 5, 7 và 9 cm; kiểm xem góc tính ra có giữ gần như không đổi dù khoảng cách biến mất thay đổi, một cách tự kiểm rất thuyết phục.
  • Não lấp đầy: thay nền trắng bằng giấy kẻ ô, giấy có sọc màu, hoặc vẽ chấm trên một đường cong; ghi lại não lấp kiểu gì trong từng trường hợp.
  • Màu của chấm: chấm đen, đỏ, vàng nhạt trên nền trắng; chấm màu nhạt có biến mất ở cùng khoảng cách không.
  • So hai mắt của cùng một người và trình bày bằng hình vẽ tầm nhìn từ trên xuống, đánh dấu vị trí điểm mù của từng mắt.

Câu hỏi thường gặp

Ai cũng có điểm mù hay chỉ một số người?

Mọi mắt người bình thường đều có điểm mù, vì chỗ dây thần kinh thị giác rời khỏi cầu mắt không có tế bào cảm quang. Đây là đặc điểm cấu tạo, không phải bệnh. Bình thường ta không nhận ra vì hai mắt bù cho nhau và não lấp chỗ trống bằng hình ảnh xung quanh.

Vì sao phải che một mắt mới thấy được?

Điểm mù của mắt trái và mắt phải nằm ở hai vị trí khác nhau trong tầm nhìn. Khi mở cả hai mắt, chấm rơi vào điểm mù của mắt này vẫn được mắt kia nhìn thấy. Che một mắt thì không còn mắt bù, chấm mới biến mất thật sự.

Mình làm mãi mà chấm không biến mất thì sao?

Hay gặp nhất là mắt liếc sang chấm, đưa thẻ quá nhanh, hoặc chấm quá to. Hãy giữ mắt nhìn chằm chằm vào dấu cộng, đưa thẻ thật chậm từ một sải tay vào, và kiểm lại chấm khoảng sáu mi-li-mét. Nếu vẫn khó hoặc bạn thấy những vùng mờ khác bất thường, hãy nói với người lớn để hỏi bác sĩ mắt.

Điểm mù của mắt có liên quan gì đến điểm mù khi lái xe không?

Chỉ giống nhau ở tên gọi. Điểm mù khi lái xe là vùng bị thân xe và gương che khuất, không liên quan đến cấu tạo mắt. Điểm mù trong thí nghiệm là vùng võng mạc không có tế bào cảm quang, có ở mọi người, nhưng được hai mắt và não bù lại.

Không biết lượng giác thì có tính được góc không?

Có thể vẽ lại tam giác theo tỉ lệ trên giấy: một cạnh dài bằng khoảng cách đo được, cạnh vuông góc dài 7 cm, nối lại rồi dùng thước đo góc đo góc ở đỉnh ứng với mắt. Cách vẽ này cho kết quả gần với cách tính bằng tang nếu vẽ cẩn thận.

Động vật có điểm mù như người không?

Nhiều loài động vật có xương sống có cấu tạo võng mạc tương tự nên cũng có điểm mù. Mắt của bạch tuộc và mực thì khác: sợi thần kinh nằm phía sau lớp tế bào cảm quang nên không phải xuyên qua võng mạc. Đây là ví dụ hay khi tìm hiểu tiến hoá của mắt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138