Chạm hai đầu nhọn cùn cách nhau một xen-ti-mét lên đầu ngón tay, bạn nhận ra rõ ràng là hai điểm. Chạm đúng khoảng cách ấy lên cẳng tay, nhiều người lại chỉ thấy một điểm. Khoảng cách nhỏ nhất mà da còn phân biệt được hai điểm gọi là ngưỡng phân biệt hai điểm. Thí nghiệm này đo ngưỡng đó ở nhiều vùng trên cơ thể bằng một chiếc kẹp giấy uốn lại và một cây thước mi-li-mét.
Bài dành cho học sinh từ lớp 5 đến THPT, làm theo cặp: một người thử, một người được thử nhắm mắt. Cả buổi khoảng 40 phút. Kết quả là bản đồ độ nhạy của chính bạn, không phải để so ai nhạy hơn ai.
Mục tiêu và mối nối với bài học về giác quan
Ở tiểu học, các giác quan thường được giới thiệu cùng nhau, với da là cơ quan cảm giác lớn nhất. Khoa học tự nhiên lớp 8 bàn về cấu tạo da và các cơ quan thụ cảm, cùng hệ thần kinh nhận và xử lý thông tin. Sinh học lớp 11 nói về cảm ứng ở động vật và vai trò của não. Thí nghiệm này nối ba tầng bằng một câu hỏi đo được: vì sao cùng một kích thích mà vùng da này nhận ra rõ, vùng da kia không?
Mục tiêu gồm: đo được ngưỡng phân biệt hai điểm ở ít nhất bốn vùng da; tập thiết kế phép thử có lượt "giả" một điểm xen kẽ để biết người được thử có đoán hay không; xử lý số liệu bằng tỉ lệ trả lời đúng; và giải thích kết quả bằng mật độ thụ thể ở da và cách não phân chia vùng xử lý.
Thí nghiệm còn dạy một điều về phương pháp: muốn đo cảm nhận của con người, phải chống lại sự đoán mò và mong đợi. Phần thiết kế lượt xen kẽ trong bài chính là lớp bảo vệ đó.
Dụng cụ và lưu ý an toàn
Mọi thứ đều có trên bàn học. Điều cần nhớ là chạm nhẹ, đủ để cảm nhận, không ấn mạnh.
- Vài chiếc kẹp giấy kim loại cỡ lớn; uốn mỗi chiếc thành hình chữ U sao cho hai đầu song song cùng chiều, giống một chiếc compa nhỏ. Kiểm hai đầu không có ba via sắc; nếu sắc, mài nhẹ lên giấy nhám hoặc mặt gạch.
- Thước kẻ có vạch mi-li-mét để chỉnh khoảng cách hai đầu: 2, 4, 6, 10, 15, 20, 30, 40 và 50 mm. Có thể chuẩn bị sẵn nhiều kẹp, mỗi kẹp một khoảng cách, dán băng dính ghi số.
- Khăn sạch để bịt mắt hoặc người được thử tự nhắm mắt và quay mặt đi.
- Giấy kẻ bảng ghi kết quả từng vùng và từng khoảng cách; bút.
- Chỉ chạm lên đầu ngón tay, lòng bàn tay, mu bàn tay, cẳng tay và bắp chân; không chạm lên mặt, gần mắt hay vùng da đang trầy xước, mụn, chàm.
- Chạm nhẹ, giữ khoảng một giây; người được thử thấy khó chịu thì dừng. Rửa tay trước khi làm, và lau đầu kẹp bằng khăn sạch khi đổi người.
Các bước thử có lượt một điểm xen kẽ
Mỗi vùng da được thử ở nhiều khoảng cách, từ lớn xuống nhỏ. Ở mỗi khoảng cách, xen lẫn lượt chạm hai đầu và lượt chạm chỉ một đầu theo thứ tự ngẫu nhiên đã viết sẵn.
- Viết trước một dãy mười lượt cho mỗi khoảng cách, gồm năm lượt "hai" và năm lượt "một" xáo trộn, ví dụ: hai, một, một, hai, hai, một, hai, một, hai, một. Người được thử không xem dãy này.
- Người được thử ngồi thoải mái, nhắm mắt, đặt cẳng tay và bàn tay ngửa trên bàn.
- Bắt đầu với vùng cẳng tay, khoảng cách 50 mm. Theo dãy đã viết, chạm hai đầu cùng lúc hoặc chỉ một đầu, nhẹ nhàng, giữ một giây. Người được thử trả lời "một" hoặc "hai".
- Ghi đúng hay sai cho từng lượt. Sau mười lượt, chuyển sang khoảng cách nhỏ hơn: 40, 30, 20 mm và tiếp tục.
- Quy ước ngưỡng: khoảng cách nhỏ nhất mà người được thử trả lời đúng ít nhất 8 trên 10 lượt. Khi xuống tới khoảng cách mà số đúng tụt về quanh 5 trên 10, tức như đoán ngẫu nhiên, dừng vùng đó.
- Lặp lại cho mu bàn tay, lòng bàn tay, đầu ngón trỏ và bắp chân. Với đầu ngón tay, bắt đầu từ 10 mm vì ngưỡng ở đây nhỏ.
- Cho người được thử nghỉ vài phút giữa các vùng; sau đó đổi vai.
Số liệu mẫu giả định của một người
Bảng dưới là số liệu giả định, chỉ để minh hoạ cách ghi và cách đọc. Các tài liệu sinh lý thường mô tả ngưỡng ở đầu ngón tay vào cỡ vài mi-li-mét, còn ở cẳng tay và bắp chân lên tới vài xen-ti-mét; số đo cụ thể khác nhau theo người và theo cách thử.
| Vùng da | Số đúng ở các khoảng cách đã thử (trên 10 lượt) | Ngưỡng theo quy ước 8 trên 10 |
|---|---|---|
| Đầu ngón trỏ | 10 mm: 10 · 6 mm: 10 · 4 mm: 9 · 2 mm: 6 | 4 mm |
| Lòng bàn tay | 20 mm: 10 · 15 mm: 9 · 10 mm: 8 · 6 mm: 5 | 10 mm |
| Mu bàn tay | 30 mm: 10 · 20 mm: 8 · 15 mm: 6 | 20 mm |
| Cẳng tay | 50 mm: 10 · 40 mm: 9 · 30 mm: 6 | 40 mm |
| Bắp chân | 50 mm: 9 · 40 mm: 7 | 50 mm |
Đọc bảng: ngưỡng ở cẳng tay trong ví dụ lớn gấp mười lần ở đầu ngón trỏ, 40 chia 4. Thứ tự từ nhạy nhất đến kém nhạy nhất là đầu ngón, lòng bàn tay, mu bàn tay, cẳng tay, bắp chân.
Để ý những ô có số đúng quanh 5 trên 10: đó là mức đoán ngẫu nhiên vì mỗi lượt chỉ có hai đáp án. Nhờ năm lượt "một" xen kẽ, nếu người được thử luôn trả lời "hai" cho chắc thì vẫn chỉ đúng khoảng năm lượt, và kết quả sẽ không bị thổi phồng.
Giải thích: thụ thể, trường cảm nhận và bản đồ trên vỏ não
Trong da có nhiều loại thụ thể cơ học, những đầu tận cùng thần kinh hoặc cấu trúc đặc biệt nhạy với áp lực và rung. Ở lớp da sát bề mặt, hai loại quan trọng cho cảm giác chạm tinh tế là tiểu thể Meissner và đĩa Merkel. Mỗi sợi thần kinh cảm giác nhận tín hiệu từ một vùng da nhỏ gọi là trường cảm nhận của sợi đó.
Ở đầu ngón tay, thụ thể dày đặc và trường cảm nhận rất nhỏ. Hai đầu kẹp cách nhau vài mi-li-mét đã rơi vào hai trường khác nhau, với một khoảng da không bị kích thích ở giữa, nên não nhận được hai tín hiệu tách biệt và cảm nhận hai điểm. Ở cẳng tay hay bắp chân, thụ thể thưa hơn và trường cảm nhận lớn hơn nhiều; hai đầu kẹp phải cách nhau vài xen-ti-mét mới kích thích hai trường riêng biệt, nếu gần hơn thì não chỉ nhận như một điểm.
Tín hiệu từ da đi theo dây thần kinh vào tuỷ sống, lên não, đến vùng vỏ não cảm giác thân thể. Vùng vỏ não này giống một tấm bản đồ cơ thể, nhưng méo theo độ nhạy: bàn tay, ngón tay, môi và lưỡi chiếm diện tích rất lớn so với kích thước thật, còn lưng, cẳng tay, cẳng chân chiếm phần nhỏ. Nhiều sách vẽ hình người tí hon với bàn tay và môi khổng lồ để minh hoạ bản đồ này.
Ý nghĩa thực tế dễ thấy: đầu ngón tay là công cụ dò xét thế giới, cần phân biệt chi tiết nhỏ như mép giấy, vân vải, hạt gạo; chữ nổi cho người khiếm thị được thiết kế với khoảng cách giữa các chấm hợp với độ nhạy của đầu ngón. Da lưng hay cẳng chân thì chủ yếu cần biết có gì chạm vào hay không, không cần phân biệt chi tiết.
Nguồn sai số và cách giảm
Hai đầu kẹp chạm không đồng thời. Chạm lệch nhau một chút, người được thử cảm nhận hai lần chạm nối tiếp và đoán ra "hai" dù khoảng cách nhỏ. Giữ kẹp thẳng đứng, đặt xuống một lượt, cả hai đầu cùng tiếp xúc.
Lực chạm khác nhau. Ấn mạnh làm da lõm sâu, kích thích thêm các thụ thể ở xa và làm thay đổi kết quả. Chỉ chạm vừa đủ cảm nhận, cùng một lực mỗi lượt; người thử nên tập trước trên tay mình.
Người được thử nhìn trộm hoặc nghe tiếng. Kẹp chạm bàn hay tiếng thước có thể gợi ý. Bịt mắt, và người thử không nói gì giữa các lượt.
Mong đợi và mệt mỏi. Biết khoảng cách đang giảm dần, người được thử có thể đoán "một" nhiều hơn. Thỉnh thoảng chèn lại một khoảng cách lớn để kiểm tra, và cho nghỉ giữa các vùng vì tập trung lâu cũng làm cảm nhận kém đi.
Khoảng cách kẹp lệch. Kẹp giấy dễ bị bóp méo trong lúc dùng. Đo lại khoảng cách hai đầu bằng thước mi-li-mét sau mỗi vùng.
Vị trí chạm thay đổi. Ngay trên cẳng tay, gần cổ tay và gần khuỷu có thể khác nhau. Đánh dấu nhẹ một vùng nhỏ bằng bút dạ rửa được và chạm trong vùng đó.
Biến thể để làm thành dự án
Mỗi biến thể giữ quy trình xen kẽ một điểm và hai điểm, chỉ đổi một yếu tố.
- Bản đồ dọc cánh tay: đo ngưỡng ở đầu ngón, đốt giữa ngón, lòng bàn tay, cổ tay, giữa cẳng tay, gần khuỷu và bắp tay; vẽ đồ thị ngưỡng theo khoảng cách từ đầu ngón.
- Nhiệt độ da: ngâm tay vào nước mát vài phút rồi đo đầu ngón; da lạnh thường cảm nhận kém hơn, câu hỏi là kém hơn bao nhiêu và hồi phục sau bao lâu.
- Hướng đặt kẹp: trên cẳng tay, đặt hai đầu theo chiều dọc tay và theo chiều ngang tay; nhiều người có ngưỡng khác nhau theo hai hướng, đáng để tìm hiểu vì sao.
- Luyện tập: một người tập phân biệt hai điểm ở cẳng tay mười phút mỗi ngày trong một tuần; đo trước và sau để xem cảm nhận có thay đổi không.
- Ứng dụng: tìm hiểu khoảng cách giữa các chấm trong chữ nổi, đo bằng thước trên một mẫu chữ nổi nếu có, rồi so với ngưỡng đầu ngón đo được để giải thích vì sao đọc bằng đầu ngón tay chứ không bằng mu bàn tay.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải có lượt chạm một điểm xen vào?
Nếu chỉ chạm hai điểm, người được thử biết trước đáp án và có thể luôn trả lời "hai", làm ngưỡng nhỏ giả tạo. Lượt một điểm xen kẽ ngẫu nhiên giúp phát hiện việc đoán: người đoán bừa chỉ đúng khoảng một nửa số lượt. Đây là cách các nhà nghiên cứu cảm giác vẫn dùng để kiểm soát mong đợi.
Dùng tăm thay cho kẹp giấy được không?
Có thể dùng hai que tăm bông hoặc hai đầu bút chì cùn gắn trên một thanh, nhưng tăm gỗ nhọn dễ làm đau và gây cảm giác châm chích khác với chạm. Kẹp giấy uốn chữ U tiện vì chỉnh được khoảng cách, hai đầu cùng chiều và cùng độ cao, chạm cùng lúc dễ hơn.
Mình có ngưỡng lớn hơn bạn thì da mình kém nhạy à?
Không nên hiểu như vậy. Kết quả phụ thuộc lực chạm, cách hỏi, độ tập trung, nhiệt độ da và cả người thử. Hai người khác nhau thử cùng một bạn cũng có thể ra số khác. Thí nghiệm dùng để so các vùng da trên cùng một cơ thể, không dùng để xếp hạng.
Có nên thử trên môi hoặc mặt như một số tài liệu không?
Môi và mặt rất nhạy và hay được nêu trong tài liệu, nhưng ở nhà không nên thử vì gần mắt, khó giữ vệ sinh khi đổi người và dễ chạm mạnh. Các vùng tay và chân đã đủ cho thấy khác biệt rõ rệt, vừa an toàn vừa dễ làm.
Người khiếm thị đọc chữ nổi có ngưỡng nhỏ hơn không?
Một số nghiên cứu ghi nhận người đọc chữ nổi lâu năm có độ nhạy đầu ngón tốt hơn, cho thấy não có thể thích nghi với luyện tập. Tuy vậy kết quả khác nhau giữa các nghiên cứu và giữa các người. Đây là đề tài thú vị để đọc thêm, không phải để kết luận từ thí nghiệm ở nhà.
Kết quả có dùng để phát hiện bệnh được không?
Không. Trong y khoa, phép thử phân biệt hai điểm có được dùng như một phần của thăm khám thần kinh, nhưng do người có chuyên môn thực hiện theo quy trình chuẩn và đặt cạnh nhiều thông tin khác. Thí nghiệm ở nhà chỉ để học về giác quan; nếu lo về cảm giác tê bì, hãy báo người lớn để đi khám.