Trong đoạn mạch song song, cường độ dòng điện ở mạch chính bằng tổng cường độ dòng điện qua các nhánh, còn hiệu điện thế hai đầu mỗi nhánh bằng nhau. Bạn kiểm chứng cả hai điều này trên bàn học bằng ba pin tiểu, ba điện trở 470 Ω, 1 kΩ, 2,2 kΩ và một đồng hồ vạn năng: đo dòng từng nhánh, đo dòng mạch chính, rồi cộng lại xem có khớp không.
Thí nghiệm gắn với bài đoạn mạch song song ở phần điện của Khoa học tự nhiên THCS, thường gặp ở lớp 9, và làm nền cho định luật nút (định luật Kiếc-xốp thứ nhất) ở bậc cao hơn. Cuối bài có phép tính điện trở tương đương từ số đo, để bạn thấy vì sao thêm nhánh thì điện trở cả đoạn mạch lại giảm. Mọi số liệu là ví dụ giả định.
Mục tiêu và điều học sinh hay nhầm
Nhiều học sinh làm đúng bài tập song song bằng công thức nhưng vẫn mang một hình dung sai: rằng dòng điện "bị chia yếu đi" ở mỗi nhánh nên thêm nhánh thì nhánh cũ phải yếu đi. Hình dung ấy đúng một nửa. Dòng mạch chính đúng là chia ra các nhánh, nhưng với nguồn lý tưởng, thêm nhánh mới không làm dòng qua nhánh cũ giảm; nguồn chỉ phải cấp thêm dòng cho nhánh mới.
Thí nghiệm có ba mục tiêu đo được. Thứ nhất, so dòng mạch chính với tổng dòng các nhánh khi có hai rồi ba nhánh. Thứ hai, đo hiệu điện thế hai đầu từng nhánh để thấy chúng bằng nhau. Thứ ba, từ U và I mạch chính, tính điện trở tương đương và so với công thức 1/R = 1/R₁ + 1/R₂ + 1/R₃.
Một mục tiêu phụ nhưng thực tế: rèn thói quen tháo mạch đúng chỗ để chèn ampe kế vào từng nhánh mà không vô tình nối tắt nguồn. Đây là kỹ năng mà bài thực hành ở trường thường kiểm tra, và cũng là chỗ dễ làm hỏng cầu chì đồng hồ nhất.
Nếu bạn đã làm thí nghiệm mạch nối tiếp, hãy giữ lại số liệu cũ: đặt hai bảng cạnh nhau sẽ thấy nối tiếp làm điện trở cộng lên, còn song song làm điện trở giảm xuống.
Dụng cụ
Toàn bộ mạch chạy bằng ba pin tiểu, dòng lớn nhất chỉ khoảng 16 mA, an toàn cho điện trở loại thường.
- Giá đỡ ba pin tiểu AA và ba viên pin kiềm cùng loại. Hiệu điện thế khoảng 4,5–4,7 V.
- Ba điện trở 1/4 W: 470 Ω (vàng – tím – nâu), 1 kΩ (nâu – đen – đỏ), 2,2 kΩ (đỏ – đỏ – đỏ).
- Bảng mạch cắm thử có hai đường ray dài, rất tiện để cắm các nhánh song song. Nếu không có, dùng dây kẹp cá sấu và hai đoạn dây đồng làm "thanh góp".
- Đồng hồ vạn năng có thang mA và thang V một chiều. Có hai chiếc thì một chiếc giữ cố định ở mạch chính.
- Sáu dây nối có đầu cắm hoặc kẹp, một công tắc nhỏ nếu có để đóng ngắt mạch chính.
- Giấy, bút và một bảng ghi kẻ sẵn bốn cột: cấu hình, I nhánh, I mạch chính, U nhánh.
An toàn với mạch song song
Mạch song song dễ bị nối tắt hơn mạch nối tiếp. Chỉ cần một sợi dây trần cắm nhầm thành một nhánh không có điện trở, toàn bộ dòng sẽ đi qua sợi dây đó. Với ba pin tiểu, dây có thể nóng bỏng tay trong ít phút và pin nóng lên. Trước khi lắp pin, dò lại từng nhánh: nhánh nào cũng phải có một điện trở.
Ampe kế chỉ chèn vào chỗ đã mở mạch. Muốn đo dòng một nhánh, rút một chân điện trở ra khỏi ray, rồi nối ampe kế vào khe hở đó. Không đặt hai que ampe kế lên hai đầu một điện trở đang có điện, vì làm vậy là nối tắt nhánh đó qua ampe kế.
Ngắt nguồn khi thay đổi mạch. Mở công tắc hoặc tháo một đầu dây pin mỗi lần thêm nhánh hay chuyển vị trí ampe kế.
Không dùng điện lưới và không ghép thêm pin. Ba pin tiểu là đủ. Không thay bằng bộ chuyển đổi cắm ổ điện, không dùng pin lithium tháo rời.
Có người lớn khi trẻ dưới mười tuổi làm. Điện trở và pin là vật nhỏ, dễ nuốt. Không ngậm pin, cất pin vào hộp sau khi làm.
Các bước lắp và đo
Lắp hai nhánh trước, đo xong mới thêm nhánh thứ ba. Tất cả các lần đo dòng dùng cùng một thang 200 mA để sai số đồng hồ như nhau.
- Nối cực dương giá pin vào ray đỏ, cực âm vào ray xanh của bảng mạch (qua công tắc nếu có). Chưa lắp pin.
- Cắm điện trở 470 Ω và 1 kΩ, mỗi điện trở bắc một đầu vào ray đỏ, một đầu vào ray xanh. Đó là hai nhánh song song.
- Lắp pin. Đo hiệu điện thế giữa hai ray bằng thang 20 V, rồi đo lần lượt hai đầu từng điện trở. Ghi cả ba số.
- Ngắt nguồn. Rút đầu dây cực dương ra khỏi ray đỏ, chèn ampe kế vào giữa: que đỏ nối cực dương pin, que đen nối ray đỏ. Đóng nguồn, đọc dòng mạch chính.
- Ngắt nguồn, nối lại mạch chính như cũ. Rút một chân điện trở 470 Ω khỏi ray đỏ, chèn ampe kế vào khe hở. Đóng nguồn, đọc dòng nhánh 1. Làm tương tự với nhánh 1 kΩ.
- Thêm nhánh 2,2 kΩ. Lặp lại các bước đo U, dòng mạch chính và dòng ba nhánh.
- Mỗi cấu hình đo ba lần, ghi trung bình. Tháo pin khỏi giá khi xong.
Số liệu mẫu (giả định) và tự kiểm bằng phép tính
Bảng dưới là trung bình ba lượt đo giả định. Hiệu điện thế giữa hai ray khoảng 4,58 V khi có hai nhánh, giảm nhẹ xuống 4,57 V khi thêm nhánh thứ ba vì pin phải cấp dòng lớn hơn.
| Cấu hình | I nhánh 470 Ω | I nhánh 1 kΩ | I nhánh 2,2 kΩ | Tổng các nhánh | I mạch chính đo |
|---|---|---|---|---|---|
| 2 nhánh, U = 4,58 V | 9,7 mA | 4,6 mA | — | 14,3 mA | 14,3 mA |
| 3 nhánh, U = 4,57 V | 9,7 mA | 4,6 mA | 2,1 mA | 16,4 mA | 16,4 mA |
Tự tính lý thuyết: với U = 4,58 V, nhánh 470 Ω có I = 4,58 / 470 ≈ 9,74 mA, nhánh 1 kΩ có I = 4,58 / 1000 ≈ 4,58 mA, tổng 14,32 mA. Khi thêm nhánh 2,2 kΩ ở U = 4,57 V, nhánh này có 4,57 / 2200 ≈ 2,08 mA, tổng ba nhánh khoảng 16,37 mA. Số đo khớp tới phần mười mA.
Điện trở tương đương hai nhánh tính từ số đo: 4,58 V / 0,0143 A ≈ 320 Ω. Công thức cho R = (470 × 1000) / (470 + 1000) ≈ 320 Ω. Ba nhánh: 4,57 / 0,0164 ≈ 279 Ω; công thức 1/R = 1/470 + 1/1000 + 1/2200 ≈ 0,003582, tức R ≈ 279 Ω. Cả hai giá trị đều nhỏ hơn điện trở nhỏ nhất trong đoạn mạch là 470 Ω.
Dòng nhánh 470 Ω và nhánh 1 kΩ gần như không đổi khi thêm nhánh thứ ba, chỉ có dòng mạch chính tăng thêm đúng bằng dòng của nhánh mới.
Giải thích: điện tích không mất đi ở chỗ rẽ nhánh
Dòng điện là lượng điện tích đi qua một tiết diện trong mỗi giây. Ở điểm rẽ nhánh, điện tích không thể tích tụ lại hay biến mất, nên lượng điện tích đi vào mỗi giây phải bằng tổng lượng đi ra theo các nhánh. Đó là nội dung của định luật nút: tổng dòng đi vào một nút bằng tổng dòng đi ra. Phép cộng I = I₁ + I₂ + I₃ chỉ là cách viết định luật bảo toàn điện tích cho mạch điện.
Hiệu điện thế giữa hai ray bằng nhau ở mọi nhánh vì mỗi nhánh đều nối thẳng vào hai ray đó, tương tự như nhiều con đường nối cùng hai điểm có độ cao khác nhau: dù đi đường nào, độ chênh cao vẫn như nhau. Mỗi nhánh nhận cùng U, nên nhánh có điện trở nhỏ cho dòng lớn, nhánh có điện trở lớn cho dòng nhỏ, đúng theo I = U / R của từng nhánh.
Thêm nhánh là mở thêm một đường cho điện tích đi qua, nên tổng dòng tăng trong khi U gần như giữ nguyên. Tỉ số U / I của cả đoạn mạch, tức điện trở tương đương, vì thế giảm xuống. Điều này giải thích vì sao đèn và quạt trong nhà được mắc song song: mỗi thiết bị nhận đủ hiệu điện thế, bật tắt thiết bị này không ảnh hưởng thiết bị kia. Đó chỉ là ví dụ để hiểu; mọi thí nghiệm trong bài chỉ dùng pin tiểu.
Trong thực tế pin có điện trở trong, nên khi dòng tổng tăng, hiệu điện thế giữa hai ray tụt nhẹ, như từ 4,58 xuống 4,57 V trong bảng. Với pin yếu hoặc nhiều nhánh tiêu thụ lớn, độ tụt này rõ hơn và các nhánh cũ cũng giảm dòng theo.
Nguồn sai số
Ampe kế có điện trở riêng. Khi chèn ampe kế vào một nhánh, nhánh đó có thêm điện trở của đồng hồ, thường vài ôm ở thang 200 mA. Với nhánh 470 Ω, dòng giảm khoảng 1%. Đó là lý do tổng các nhánh đo riêng đôi khi lệch vài phần trăm so với dòng mạch chính.
Pin tụt áp giữa các lần đo. Đo lâu, pin yếu dần, U giảm và mọi dòng giảm theo. Đo U ngay trước mỗi lần đo dòng, và dùng U đó để tính lý thuyết.
Dung sai điện trở. Điện trở ±5% có thể lệch hàng chục ôm. Đo từng điện trở bằng thang ôm khi chưa lắp để có giá trị thật, thay cho giá trị in trên vòng màu.
Độ phân giải đồng hồ ở dòng nhỏ. Nhánh 2,2 kΩ chỉ khoảng 2 mA; nếu đồng hồ hiện một chữ số thập phân, sai số làm tròn là 0,05 mA, tức khoảng 2,5%. Chuyển xuống thang 20 mA nếu đồng hồ có.
Tiếp xúc trên bảng mạch. Chân điện trở cắm lỏng khiến số nhảy. Ấn chắc và kiểm tra bằng cách lay nhẹ dây: số không đổi là tiếp xúc tốt.
Biến thể và câu hỏi mở rộng
Từ mạch chuẩn, bạn có thể phát triển thành một bộ bài thực hành ngắn cho nhóm.
- Bóng đèn pin thay điện trở: hai bóng 2,5 V mắc song song với hai pin, quan sát độ sáng khi tháo một bóng. Kèm đo dòng để thấy nguồn yếu làm bóng còn lại sáng hơn một chút khi bớt nhánh.
- LED song song: so hai LED dùng chung một điện trở với hai LED có điện trở riêng. Trường hợp dùng chung, LED nào có điện áp ngưỡng thấp hơn sẽ "giành" phần lớn dòng.
- Mạch hỗn hợp: mắc nhánh 470 Ω nối tiếp với 1 kΩ, rồi song song với 2,2 kΩ. Dự đoán dòng từng nhánh trước khi đo.
- Đo điện trở tương đương trực tiếp: tháo pin, đo cả cụm song song bằng thang ôm, so với giá trị tính từ U và I.
Ghi cả dự đoán sai vào sổ: lần đầu nhiều học sinh đoán thêm nhánh thì dòng mạch chính giảm, và chính chỗ sai ấy là chỗ hiểu sâu nhất sau khi đo.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao dòng mạch chính đo được hơi khác tổng các nhánh?
Mỗi lần chèn ampe kế vào mạch, bạn thêm điện trở của đồng hồ và pin có thể đã yếu đi một chút. Chênh vài phần trăm là bình thường. Nếu chênh hơn 10%, kiểm tra tiếp xúc trên bảng mạch và đo lại U trước mỗi lần đo.
Có cách đo dòng từng nhánh mà không phải tháo mạch không?
Có cách gián tiếp: đo hiệu điện thế hai đầu điện trở rồi chia cho giá trị điện trở đã đo bằng thang ôm. Cách này không làm thay đổi mạch, nhưng phụ thuộc vào độ chính xác của giá trị điện trở.
Mạch song song có tốn pin hơn mạch nối tiếp không?
Với cùng các điện trở, mạch song song có điện trở tương đương nhỏ hơn nên dòng tổng lớn hơn và pin hết nhanh hơn. Đổi lại, mỗi nhánh nhận đủ hiệu điện thế của nguồn.
Học sinh lớp 7 có làm được không?
Được ở mức quan sát: dùng hai bóng đèn pin song song, tháo một bóng thấy bóng kia vẫn sáng. Phần đo dòng và tính điện trở tương đương phù hợp hơn với lớp 9, khi đã học định luật Ôm.
Nếu một nhánh bị đứt thì sao?
Nhánh đứt không có dòng, các nhánh còn lại vẫn hoạt động, dòng mạch chính giảm đúng bằng dòng của nhánh đã đứt. Bạn có thể thử bằng cách rút một điện trở và đo lại dòng mạch chính.
Vì sao không dùng pin vuông 9 V cho mạch này?
Dùng được, nhưng dòng mỗi nhánh tăng gần gấp đôi và pin 9 V có điện trở trong khá lớn nên tụt áp rõ hơn. Ba pin tiểu cho số liệu ổn định hơn và ít nguy cơ làm nóng điện trở 470 Ω.