ThucNghiem.comThực Nghiệm
Điện và từ

Điện trở của nét bút chì: đo theo chiều dài vạch than chì trên giấy

Vẽ một vạch bút chì đậm trên giấy, đo điện trở ở 2, 4, 6, 8, 10 cm để kiểm chứng điện trở tỉ lệ với chiều dài, nghịch với bề rộng, và hiểu vì sao than chì dẫn điện.

Macro shot of a soft graphite pencil shading a dark stripe on white paper in Hanoi, two meter probes resting on the stripe, a ruler beside it, cool overcast daylight

Một vạch bút chì 8B tô thật đậm trên giấy dẫn được điện, và điện trở của nó tăng gần như tỉ lệ thuận với chiều dài vạch. Với vạch rộng 1 cm, bạn có thể đo được vài chục kilôôm cho mỗi đoạn 2 cm. Tăng gấp đôi bề rộng, điện trở giảm gần một nửa. Đây là cách rẻ và trực quan nhất để thấy công thức R = ρ × L / S hoạt động.

Bài này hướng dẫn một thí nghiệm: đo điện trở của một vạch than chì ở năm chiều dài khác nhau, rồi so hai bề rộng. Thí nghiệm gắn với bài sự phụ thuộc của điện trở vào chiều dài, tiết diện và vật liệu ở phần điện của chương trình THCS (thường gặp ở lớp 9), và liên hệ với cấu trúc của than chì trong Hoá học. Chỉ cần đồng hồ vạn năng ở thang đo ôm, không cần thêm pin ngoài.

Mục tiêu: một vật dẫn tự vẽ để thay đổi chiều dài tuỳ ý

Ở phòng thí nghiệm, bài điện trở phụ thuộc chiều dài thường dùng dây constantan căng trên thước. Ở nhà không có dây đó, nhưng có bút chì. Nét chì là lớp mỏng các vảy than chì bám trên sợi giấy, dẫn điện kém hơn kim loại hàng chục nghìn lần, nhờ vậy điện trở đủ lớn để đồng hồ vạn năng bình thường đo rõ mà không cần dòng lớn.

Mục tiêu đo được gồm ba phần. Một là điện trở theo chiều dài: năm điểm 2, 4, 6, 8, 10 cm trên cùng một vạch. Hai là điện trở theo bề rộng: so vạch rộng 1 cm và 2 cm cùng dài 10 cm. Ba là so vật liệu: cùng kích thước nhưng tô bằng bút HB và bút 8B.

Với học sinh THPT, thí nghiệm còn mở ra khái niệm điện trở vuông của một lớp mỏng: khi bề dày không đo được, người ta mô tả lớp dẫn bằng điện trở của một ô vuông bất kỳ, và đó cũng là cách ngành điện tử mô tả các lớp màng dẫn trên vi mạch.

Một lợi thế khác của nét chì: thí nghiệm gần như không có rủi ro điện, vì dòng do đồng hồ phát ra khi đo điện trở chỉ cỡ micrôampe. Trẻ lớp 5 có thể tự tô và đọc số dưới sự hướng dẫn của người lớn.

Dụng cụ

Phần quan trọng nhất là bút chì mềm. Bút HB thông dụng chứa nhiều đất sét nên vạch có điện trở rất lớn, đôi khi vượt thang đo.

  • Bút chì 8B hoặc 6B, loại dùng trong vẽ mỹ thuật. Có thể thêm một bút HB để so sánh.
  • Giấy trắng dày như giấy vẽ hoặc bìa mỏng, mặt hơi nhám để giữ than chì tốt hơn giấy in láng.
  • Thước kẻ chia mm, bút để đánh dấu vạch 0, 2, 4, 6, 8, 10 cm cạnh dải tô.
  • Đồng hồ vạn năng số có thang ôm (Ω) tới ít nhất 2 MΩ.
  • Hai kẹp giấy kim loại và một mẩu giấy nhôm, dùng làm điểm tiếp xúc cố định thay vì chọc thẳng que đo vào nét chì.
  • Băng dính giấy để giới hạn hai mép dải tô cho thẳng và đều bề rộng.

Nếu nhà có vài cây bút chì với độ mềm khác nhau, cứ chuẩn bị hết: phần so vật liệu ở cuối bài cần đúng những cây bút đó, và chúng không tốn thêm gì.

An toàn và giữ gìn dụng cụ

Thí nghiệm chính không dùng pin ngoài. Đồng hồ vạn năng tự dùng pin bên trong để đo điện trở, dòng rất nhỏ. Không nối nét chì vào bất kỳ nguồn điện nào khác trong phần đo chính.

Phần biến thể với pin vuông 9 V cần cẩn thận. Hai cực pin 9 V nằm sát nhau trên đỉnh pin, rất dễ chạm vào chìa khoá hay đồng xu và bị nối tắt, làm vật kim loại nóng lên. Cất pin trong hộp, dán băng dính lên hai cực khi không dùng. Không đưa hai cực pin lên lưỡi, kể cả để "thử pin".

Đầu que đo nhọn. Không chọc que vào tay hay xuyên giấy về phía người cầm. Đặt giấy trên bàn phẳng khi đo.

Bụi than chì bám tay. Rửa tay sau khi tô để không quệt lên mắt, mặt, sách vở. Bụi than chì không độc theo kiểu hoá chất nguy hiểm, nhưng không nên đưa lên miệng.

Trẻ nhỏ cần người lớn ở bên. Đặc biệt khi dùng kẹp giấy và que đo; người lớn giữ đồng hồ ở đúng thang ôm.

Các bước tô và đo

Chất lượng nét tô quyết định độ đẹp của số liệu. Dành mười lăm phút cho bước tô, đừng vội.

  1. Dán hai dải băng dính song song cách nhau đúng 1 cm, dài khoảng 12 cm. Tô kín khoảng trống giữa hai băng dính bằng bút 8B, tô theo chiều dọc rồi chiều ngang, ba lớp, ấn tay đều. Bóc băng dính ra: bạn có dải than chì rộng 1 cm, mép thẳng.
  2. Đánh dấu các mốc 0, 2, 4, 6, 8, 10 cm bằng bút bi ở ngoài mép dải, không vẽ lên dải.
  3. Gấp mẩu giấy nhôm thành miếng nhỏ rộng bằng dải, đặt ngang ở mốc 0, kẹp bằng kẹp giấy. Đây là điện cực cố định thứ nhất.
  4. Vặn đồng hồ về thang 2 MΩ (hoặc thang tự động). Que đen chạm kẹp giấy ở mốc 0. Que đỏ đặt ngang dải tại mốc 2 cm, ấn với lực vừa phải và giống nhau mỗi lần. Đợi số ổn định rồi ghi.
  5. Lặp lại ở mốc 4, 6, 8, 10 cm. Mỗi mốc đo ba lần, nhấc que lên rồi đặt lại, lấy trung bình.
  6. Tô dải thứ hai rộng 2 cm, cùng số lớp và lực tay. Đo ở mốc 10 cm để so với dải 1 cm.
  7. Tô một dải 1 cm bằng bút HB, đo ở mốc 10 cm. Nếu đồng hồ báo quá thang, ghi "vượt thang" cùng giá trị thang lớn nhất.

Số liệu mẫu (giả định) và tự tính

Số liệu dưới đây là ví dụ giả định cho dải 8B rộng 1 cm tô ba lớp. Điện trở thật của bạn có thể gấp đôi hoặc bằng một nửa, tuỳ giấy và tay tô; điều cần xem là quy luật.

Chiều dài LR trung bìnhR / LGhi chú
2 cm49 kΩ24,5 kΩ/cm
4 cm96 kΩ24,0 kΩ/cm
6 cm147 kΩ24,5 kΩ/cm
8 cm193 kΩ24,1 kΩ/cm
10 cm244 kΩ24,4 kΩ/cmdải rộng 1 cm
10 cm, rộng 2 cm125 kΩ12,5 kΩ/cmgần một nửa dải 1 cm
10 cm, bút HBvượt thang 2 MΩ—nhiều đất sét, ít than chì

Tỉ số R / L gần như không đổi, quanh 24,3 kΩ/cm: điện trở tỉ lệ thuận với chiều dài. Nếu vẽ đồ thị R theo L, năm điểm nằm gần một đường thẳng; đường kéo dài cắt trục tung gần 0, cho thấy điện trở tiếp xúc ở điện cực là nhỏ so với điện trở của dải.

Dải rộng 2 cm có 125 kΩ, so với 244 kΩ là tỉ lệ 0,51, gần với 1/2 dự đoán. Tiết diện S của dải bằng bề rộng nhân bề dày lớp than chì; giữ nguyên bề dày mà nhân đôi bề rộng thì S gấp đôi, R giảm một nửa.

Với học sinh THPT: dải rộng 1 cm dài 1 cm là một ô vuông, có điện trở khoảng 24 kΩ. Đó là điện trở vuông của lớp than chì này. Dải dài 10 cm rộng 1 cm gồm 10 ô vuông nối tiếp nên R ≈ 10 × 24 kΩ; dải rộng 2 cm gồm 5 hàng hai ô song song, R ≈ 5 × 24 kΩ = 120 kΩ.

Giải thích: than chì dẫn điện nhờ electron chạy trong từng lớp

Than chì (graphit) là một dạng của cacbon, gồm các lớp nguyên tử xếp thành mạng lục giác, chồng lên nhau. Trong mỗi lớp, một nguyên tử cacbon liên kết với ba nguyên tử bên cạnh, còn electron hoá trị thứ tư không bị giữ ở một liên kết nào mà trải đều trên cả lớp. Những electron này di chuyển được dọc theo lớp khi có hiệu điện thế, nên than chì dẫn điện, dù kém xa đồng hay nhôm. Kim cương cũng là cacbon nhưng mỗi nguyên tử dùng cả bốn electron để liên kết, nên không dẫn điện.

Ruột bút chì là hỗn hợp than chì với đất sét, nung lại. Bút càng mềm (B càng cao) thì tỉ lệ than chì càng lớn, nét càng đen và dẫn điện càng tốt. Bút HB có nhiều đất sét, các vảy than chì trên giấy không nối liền thành mạng, nên điện trở tăng vọt.

Điện trở của một vật dẫn đồng chất được mô tả bằng R = ρ × L / S, trong đó ρ là điện trở suất của vật liệu, L là chiều dài, S là tiết diện. Dải chì càng dài, electron phải đi qua càng nhiều chỗ tiếp giáp giữa các vảy than chì, nên R tăng theo L. Dải càng rộng, càng nhiều "đường đi" song song, nên R giảm theo S.

Nét chì không đồng chất như dây kim loại: bề dày thay đổi theo lực tay, có chỗ giấy lộ ra. Vì thế điện trở suất của nét chì không phải một hằng số tra bảng, nhưng quy luật tỉ lệ vẫn hiện rõ nếu bạn tô đều tay.

Nguồn sai số và cách giảm

Nét tô không đều. Chỗ đậm chỗ nhạt làm điện trở từng đoạn khác nhau. Tô nhiều lớp theo hai hướng, soi giấy dưới đèn để tìm chỗ còn sáng và tô lại.

Lực ấn que đo thay đổi. Ấn mạnh làm vùng tiếp xúc rộng hơn, số giảm. Dùng cùng một lực, hoặc làm thêm các miếng giấy nhôm kẹp sẵn ở từng mốc thay cho que đỏ.

Tay chạm vào hai đầu que. Ở thang hàng trăm kilôôm, cơ thể người cũng dẫn điện một phần. Cầm que ở phần nhựa, không chạm cùng lúc hai đầu kim loại.

Nét chì bị mài mòn sau nhiều lần đo. Que đo cạo dần than chì ở mốc đo, điện trở tăng ở các lần sau. Đo theo thứ tự xáo trộn các mốc thay vì luôn đi từ 2 đến 10 cm.

Độ ẩm của giấy. Giấy hút ẩm trong ngày nồm có thể thay đổi số đo. Làm các phép so sánh trong cùng một buổi.

Biến thể thành dự án nhỏ

Nét chì cho phép thay đổi hình dạng vật dẫn rất dễ, nên có nhiều hướng phát triển.

  • Số lớp tô: một, hai, ba, bốn lớp trên cùng kích thước; xem điện trở giảm thế nào khi lớp than chì dày lên.
  • Nối tiếp và song song bằng nét vẽ: vẽ hai dải nối đầu với nhau rồi đo, sau đó vẽ hai dải cạnh nhau nối chung hai đầu.
  • Biến trở bút chì: với pin vuông 9 V và một LED đỏ, trượt dây nối dọc dải chì trong phòng tối để thấy LED sáng mờ dần khi đoạn chì dài ra. Luôn có nét chì trong mạch, không chạm thẳng LED vào pin.
  • Hình dạng dải: dải hình thang, dải zíc zắc; dự đoán điện trở trước bằng cách chia thành ô vuông.
  • So độ mềm bút chì: 2B, 4B, 6B, 8B cùng kích thước, vẽ đồ thị điện trở theo độ mềm.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao đồng hồ báo quá thang dù đã tô rất đậm?

Có thể bạn dùng bút HB hoặc giấy quá láng, than chì không bám thành lớp liền. Đổi sang bút 6B, 8B, giấy hơi nhám, tô nhiều lớp và kiểm tra que đo đặt đúng vào dải. Một số đồng hồ cần chọn thang 20 MΩ.

Có thể dùng ruột chì kim thay cho nét vẽ không?

Được. Ruột chì kim là một que than chì có tiết diện đều, nên điện trở theo chiều dài rất đẹp. Giá trị nhỏ hơn nét vẽ hàng nghìn lần, thường chỉ cỡ vài ôm mỗi xăng-ti-mét tuỳ độ mềm và cỡ ruột. Ruột chì giòn, kẹp nhẹ tay.

Nét chì có dẫn điện được dòng lớn không?

Không nên thử. Nét chì có điện trở lớn và lớp than chì rất mỏng; dòng lớn sẽ làm nóng cục bộ và hỏng giấy. Thí nghiệm này chỉ dùng dòng nhỏ của đồng hồ vạn năng hoặc dòng vài phần mười mA với LED.

Vì sao điện trở đo được không đi qua đúng số 0 khi L bằng 0?

Ở chỗ que đo chạm nét chì luôn có điện trở tiếp xúc. Nếu đồ thị cắt trục tung ở vài kilôôm, đó là điện trở tiếp xúc. Bạn trừ giá trị này khỏi các số đo hoặc cải thiện tiếp xúc bằng miếng giấy nhôm.

Kết quả này áp dụng được cho dây điện trong nhà không?

Quy luật R tỉ lệ với chiều dài và nghịch với tiết diện đúng cho mọi vật dẫn đồng chất, gồm cả dây đồng. Đó là lý do dây dài và nhỏ bị nóng hơn. Nhưng không thí nghiệm gì với dây điện lưới; phần đó để thợ điện.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138