ThucNghiem.comThực Nghiệm
Điện và từ

Làm nam châm điện bằng đinh sắt: số vòng dây và số kẹp giấy hút được

Quấn dây đồng quanh đinh sắt, nối pin tiểu và đếm kẹp giấy hút được ở 10 đến 50 vòng dây; cách giữ dòng điện không đổi, lưu ý dây nóng và giải thích lõi sắt.

Low angle close-up of a large steel nail wrapped in copper wire held above a pile of small paper clips, a boy hand pressing a battery holder, Lam Dong home workshop, daylight

Nam châm điện làm từ một chiếc đinh sắt, vài mét dây đồng tráng men và một pin tiểu hút được nhiều kẹp giấy hơn khi số vòng dây quấn quanh đinh tăng lên, với điều kiện dòng điện giữ nguyên. Ngắt điện, phần lớn kẹp rơi xuống. Thí nghiệm này cho bạn đo trực tiếp mối quan hệ giữa số vòng dây và độ mạnh của nam châm điện.

Điểm khác với cách làm phổ biến trên mạng là bạn dùng cùng một sợi dây dài cho mọi lần đo, chỉ thay đổi số vòng quấn trên đinh, để điện trở và dòng điện không đổi. Thí nghiệm gắn với chủ đề từ trường của ống dây có dòng điện và nam châm điện ở Khoa học tự nhiên THCS, thường gặp ở lớp 9. Số liệu trong bài là ví dụ giả định.

Mục tiêu và biến số cần kiểm soát

Câu hỏi của thí nghiệm rất gọn: tăng số vòng dây quấn trên lõi sắt thì lực hút của nam châm điện thay đổi thế nào? Biến độc lập là số vòng dây, biến phụ thuộc là số kẹp giấy hút được. Cái khó nằm ở biến kiểm soát. Nếu mỗi lần bạn cắt một đoạn dây mới, dài hơn cho nhiều vòng hơn, thì điện trở dây cũng tăng, dòng điện giảm, và kết quả bị lẫn hai tác động ngược chiều nhau.

Cách xử lý là dùng một sợi dây dài cố định khoảng 3 m. Ở lần 10 vòng, phần dây còn lại để duỗi thẳng ra bàn, cách xa đinh. Ở lần 50 vòng, phần duỗi ngắn đi nhưng tổng chiều dài dây trong mạch vẫn như cũ. Như vậy điện trở cả mạch không đổi, dòng điện gần như không đổi, và chỉ còn số vòng trên đinh thay đổi.

Ngoài ra, giữ nguyên cùng một đinh, cùng loại kẹp giấy, cùng pin, và cùng cách chạm đinh vào đống kẹp. Học sinh lớp 6–7 có thể dừng ở quan sát "nhiều vòng hút nhiều kẹp hơn"; học sinh lớp 9 nên vẽ đồ thị và giải thích vì sao đường không thẳng mãi.

Dụng cụ

Phần lớn có sẵn trong nhà hoặc ở tiệm điện. Dây đồng tráng men còn gọi là dây điện từ, loại dùng quấn quạt, quấn mô-tơ.

  • Một đinh thép to dài 8–10 cm, hoặc tốt hơn là một bu lông sắt cùng cỡ. Không dùng đinh inox, vì nhiều loại inox gần như không nhiễm từ.
  • Khoảng 3 m dây đồng tráng men đường kính 0,2 mm. Dây mảnh hơn làm điện trở lớn, dòng nhỏ và an toàn hơn.
  • Giấy nhám mịn để cạo lớp men cách điện ở hai đầu dây, khoảng 1,5 cm mỗi đầu.
  • Một pin tiểu AA kiềm và giá đỡ một pin có dây ra, kèm hai kẹp cá sấu.
  • Khoảng 30 kẹp giấy nhỏ cùng cỡ, cùng loại, đổ trong một khay nhựa.
  • Một la bàn nhỏ (tuỳ chọn) để xác định cực bắc, cực nam của nam châm điện; băng dính để giữ đầu dây.

An toàn: dây và pin nóng lên nhanh

Mạch này gần như nối tắt pin qua một cuộn dây. Với 3 m dây 0,2 mm, điện trở chỉ khoảng 1,6 ôm, dòng điện ước tính 0,7–0,8 A. Dây và pin ấm lên chỉ sau chục giây và có thể nóng tới mức rát tay nếu để lâu. Đóng mạch không quá mười giây cho mỗi lần đo, nghỉ ít nhất một phút giữa các lần.

Cầm vào phần cách điện, không cầm vào cuộn dây khi đang có dòng. Giữ đinh ở phần đầu không quấn dây, hoặc kẹp đinh bằng kẹp phơi quần áo bằng gỗ. Nếu ngửi thấy mùi men cháy, tháo kẹp ngay.

Chỉ dùng một pin tiểu. Không ghép hai pin, không dùng pin vuông 9 V cho cuộn dây ít điện trở này, không dùng pin lithium tháo rời hay sạc dự phòng, và tuyệt đối không cắm vào điện lưới hay bộ chuyển đổi.

Đầu đinh và đầu dây đều sắc. Trẻ dưới mười tuổi cần người lớn cạo men dây và quấn dây. Bẻ cong đầu dây thừa vào trong để không đâm vào tay.

Tháo pin khỏi mạch ngay sau khi đo xong. Không để nam châm điện nối pin rồi bỏ đi; pin sẽ nóng và cạn nhanh.

Các bước làm và đo

Chuẩn bị bảng ghi trước: cột số vòng, ba cột lần đo, cột trung bình, cột số kẹp còn dính sau khi ngắt điện.

  1. Cạo sạch men ở hai đầu dây bằng giấy nhám cho tới khi thấy màu đồng sáng. Dùng băng dính cố định một đầu dây ở gần mũ đinh.
  2. Quấn 10 vòng sát nhau, cùng một chiều, quanh thân đinh bắt đầu từ phía mũi. Phần dây còn lại duỗi ra xa đinh, không vòng quanh đinh.
  3. Nối hai đầu dây vào hai kẹp cá sấu của giá pin, nhưng để một kẹp chưa kẹp. Đưa mũi đinh chạm vào đống kẹp giấy, kẹp nốt kẹp cá sấu, nhấc đinh lên cao khoảng 5 cm.
  4. Đếm số kẹp đang dính, kể cả kẹp dính nối nhau thành chuỗi. Tháo kẹp cá sấu, đếm số kẹp vẫn còn dính sau khi ngắt điện. Ghi cả hai số.
  5. Nghỉ một phút, gỡ hết kẹp, lặp lại thêm hai lần với 10 vòng.
  6. Quấn thêm để có 20, 30, 40, 50 vòng (quấn chồng lớp thứ hai nếu cần, vẫn cùng chiều), mỗi mức đo ba lần.
  7. Nếu có la bàn, đặt la bàn cạnh mũi đinh khi có dòng để xem mũi đinh là cực bắc hay cực nam; đảo hai đầu pin và quan sát lại.

Số liệu mẫu (giả định) và đọc xu hướng

Bảng dưới là ví dụ giả định cho đinh thép 9 cm, dây 0,2 mm dài 3 m, pin kiềm mới, kẹp giấy cỡ nhỏ.

Số vòng trên đinhLần 1Lần 2Lần 3Trung bìnhCòn dính khi ngắt điện
0 (chỉ đinh, có dòng ở dây duỗi)00000
102232,30
204544,30
306676,31
408787,71
5099109,31

Từ 10 đến 30 vòng, số kẹp tăng gần đều, khoảng 2 kẹp cho mỗi 10 vòng. Từ 30 đến 50 vòng, mức tăng chậm lại còn khoảng 1,5 kẹp cho mỗi 10 vòng. Nếu vẽ đồ thị, đường bắt đầu gần như thẳng rồi cong nhẹ xuống.

Dòng điện ước tính không đổi ở mọi mức vì tổng chiều dài dây giữ nguyên: điện trở dây khoảng 3 m × 0,55 Ω/m ≈ 1,65 Ω, cộng điện trở trong của pin khoảng 0,3 Ω, I ≈ 1,55 / 1,95 ≈ 0,8 A. Con số này chỉ là ước lượng; dây nóng lên thì điện trở tăng và dòng giảm chút ít.

Hàng đầu tiên là phép đối chứng: có dòng chạy qua dây nhưng không quấn quanh đinh, đinh không hút được kẹp nào. Điều đó cho thấy chính việc quấn thành ống dây quanh lõi sắt mới tạo ra lực hút đáng kể.

Giải thích: ống dây tạo từ trường, lõi sắt nhân nó lên

Mỗi đoạn dây có dòng điện đều tạo ra từ trường bao quanh nó. Một vòng dây tròn cho từ trường đi xuyên qua lòng vòng. Quấn nhiều vòng cùng chiều thành ống dây, từ trường của các vòng cộng lại bên trong ống, giống từ trường của một thanh nam châm có hai cực ở hai đầu. Với ống dây dài, độ lớn từ trường bên trong tỉ lệ với số vòng trên mỗi đơn vị chiều dài và với cường độ dòng điện. Vì vậy, giữ dòng không đổi, tăng số vòng thì từ trường tăng.

Lõi sắt là phần làm nam châm điện mạnh lên hàng trăm lần. Sắt gồm rất nhiều vùng nhỏ gọi là miền từ, mỗi miền giống một nam châm tí hon nhưng định hướng lộn xộn nên tổng thể không có từ tính. Từ trường của ống dây làm các miền từ xoay về cùng một hướng, và từ trường của chính chúng cộng thêm vào. Khi gần hết các miền đã xoay theo, tăng thêm số vòng cũng không làm lõi mạnh lên nhiều nữa. Hiện tượng đó gọi là bão hoà từ, một phần lý do đường số liệu cong xuống ở 40–50 vòng.

Phần lý do còn lại nằm ở cách đo: kẹp giấy treo nối thành chuỗi, kẹp càng xa mũi đinh càng chịu từ trường yếu hơn, nên số kẹp không tăng tỉ lệ với từ trường. Đếm kẹp là phép đo thô, cho xu hướng đúng nhưng không cho tỉ lệ chính xác.

Sau khi ngắt điện, đinh thép vẫn giữ một ít từ tính, gọi là từ dư, nên đôi khi còn một kẹp dính lại. Sắt non giữ từ dư rất ít, vì vậy lõi nam châm điện trong rơ-le, chuông điện được làm bằng sắt non để bật tắt nhanh. Chiều quấn dây và chiều dòng điện quyết định đầu nào là cực bắc; quy tắc nắm tay phải giúp bạn dự đoán trước khi thử bằng la bàn.

Nguồn sai số

Pin yếu dần qua các lần đo. Dòng 0,8 A làm pin kiềm tụt khá nhanh. Đo theo thứ tự xáo trộn (30, 10, 50, 20, 40 vòng) để tác động của pin yếu không dồn hết vào các mức cuối.

Từ dư tích luỹ trong đinh. Sau nhiều lần đóng ngắt, đinh có thể giữ từ tính mạnh dần. Gõ nhẹ đinh vài lần xuống bàn gỗ hoặc thay đinh mới cho mỗi lượt ba lần đo.

Cách chạm đinh vào đống kẹp. Chọc sâu vào giữa đống kẹp sẽ móc được nhiều kẹp hơn nhờ ma sát. Quy ước chạm nhẹ mũi đinh xuống bề mặt đống kẹp, không xoay, rồi nhấc thẳng lên.

Dây nóng làm dòng giảm. Điện trở đồng tăng khi nhiệt độ tăng. Thời gian đóng mạch giống nhau và nghỉ đủ lâu giúp mọi lần đo bắt đầu ở cùng nhiệt độ.

Kẹp giấy không đồng nhất. Kẹp khác cỡ hoặc lẫn kẹp bọc nhựa sẽ cho số khác. Dùng một hộp kẹp duy nhất.

Biến thể để thành dự án nhỏ

Mỗi biến thể dưới đây giữ nguyên mọi yếu tố khác và chỉ đổi một yếu tố.

  • Có lõi và không lõi: quấn 50 vòng quanh một ống hút nhựa thay cho đinh, so số kẹp hút được.
  • Vật liệu lõi: đinh thép, bu lông sắt, chiếc đũa nhôm, một thanh inox; xem vật liệu nào cho nam châm điện mạnh và vật liệu nào giữ từ dư.
  • Đo bằng cân bếp thay vì đếm kẹp: đặt một vòng đệm sắt lên cân, hạ nam châm điện lại gần ở khoảng cách cố định, ghi số cân giảm đi. Số liệu liên tục cho đồ thị đẹp hơn.
  • Quấn tập trung và quấn trải đều: 30 vòng quấn dồn ở mũi đinh so với 30 vòng trải dọc thân.
  • Mô hình cần cẩu nam châm: gắn nam châm điện vào một cánh tay đòn bằng que kem để nhặt kẹp từ khay này sang khay khác, có công tắc bằng kẹp phơi và giấy nhôm.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao nam châm điện của mình không hút được kẹp nào?

Thường do men cách điện ở đầu dây chưa cạo sạch, mạch không có dòng. Kiểm tra bằng thang ôm của đồng hồ vạn năng: hai đầu dây phải chỉ vài ôm. Nguyên nhân khác là đinh làm bằng inox không nhiễm từ, hoặc pin đã yếu.

Dùng dây điện có vỏ nhựa thay dây tráng men được không?

Được, nhưng vỏ nhựa dày nên quấn được ít vòng trên cùng chiều dài đinh, và dây điện thường có lõi to, điện trở rất nhỏ, dòng lớn hơn và nóng nhanh hơn. Nếu dùng, chỉ đóng mạch vài giây mỗi lần.

Thêm pin có làm nam châm mạnh hơn không?

Về nguyên tắc dòng tăng thì từ trường tăng, nhưng với cuộn dây điện trở nhỏ, hai pin làm dòng và nhiệt tăng mạnh, dây và pin nóng nhanh. Bài này giữ một pin tiểu vì lý do an toàn; muốn so ảnh hưởng của dòng, hãy làm biến thể đổi chiều dài dây.

Nam châm điện có làm hỏng điện thoại hay thẻ ngân hàng không?

Nam châm điện một pin tiểu rất yếu so với nam châm đất hiếm. Dù vậy, vẫn nên để thẻ từ và đồng hồ cơ ra xa bàn thí nghiệm như một thói quen tốt.

Có cách nào đổi cực của nam châm điện không?

Có. Đảo hai đầu dây nối vào pin, dòng điện đổi chiều và hai cực của nam châm điện đổi chỗ. Bạn kiểm tra bằng la bàn: kim la bàn quay ngược lại khi đổi chiều dòng.

Học sinh tiểu học làm được không?

Được, nếu người lớn cạo men dây, theo dõi thời gian đóng mạch và nhắc không cầm vào cuộn dây đang có dòng. Trẻ đếm kẹp, ghi số và dự đoán xem thêm vòng dây thì nam châm mạnh hơn hay yếu đi.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138