ThucNghiem.comThực Nghiệm
Điện và từ

Tự làm động cơ điện đơn giản với pin tiểu, cuộn dây đồng và nam châm

Làm động cơ điện một chiều đơn giản từ dây đồng tráng men, kẹp giấy, nam châm và một pin tiểu; đo tốc độ quay bằng quay chậm điện thoại, hiểu vì sao cạo nửa lớp men.

Macro view of a small copper wire coil spinning on two bent paper clips above a dark disc magnet and an AA battery, blurred motion, Thai Nguyen kitchen counter, bright side light

Một động cơ điện quay được chỉ cần ba thứ: một cuộn dây có dòng điện, một nam châm và một cách ngắt dòng đúng lúc mỗi vòng quay. Với một pin tiểu, khoảng một mét dây đồng tráng men, hai kẹp giấy và một nam châm ferit dạng đĩa, bạn làm được một cuộn dây tự quay vài trăm vòng mỗi phút. Chi tiết quyết định nằm ở một đầu dây chỉ được cạo men một nửa.

Bài hướng dẫn một thí nghiệm: làm động cơ và đo tốc độ quay khi tăng độ mạnh của nam châm bằng cách chồng thêm đĩa nam châm. Nội dung gắn với chủ đề lực từ tác dụng lên dây dẫn có dòng điện và động cơ điện một chiều ở Khoa học tự nhiên THCS, thường gặp ở lớp 9, và phần lực từ ở Vật lý lớp 11. Số liệu là ví dụ giả định.

Mục tiêu: thấy lực từ biến thành chuyển động quay

Trong sách, động cơ điện một chiều được vẽ với khung dây, nam châm, bộ góp và chổi than, kèm quy tắc bàn tay trái. Hình vẽ đúng nhưng tĩnh, và nhiều học sinh không hình dung được vì sao khung dây không dừng lại ở vị trí cân bằng sau nửa vòng. Tự làm một động cơ, bạn phải tự giải quyết đúng câu hỏi đó, và lời giải chính là bộ góp.

Thí nghiệm có hai mục tiêu chính. Thứ nhất, làm động cơ tự quay và giải thích được vai trò của từng bộ phận: cuộn dây là khung dây, kẹp giấy là ổ trục kiêm chổi quét, đầu dây cạo nửa men là bộ góp đơn giản. Thứ hai, đo tốc độ quay ở các mức nam châm khác nhau để thấy lực từ phụ thuộc vào độ mạnh của từ trường.

Học sinh lớp 9 nên dùng quy tắc bàn tay trái để dự đoán chiều quay, rồi đảo chiều pin hoặc lật nam châm để kiểm tra. Học sinh lớp 11 có thể liên hệ công thức lực từ F = B × I × L và momen lực, đồng thời thảo luận vì sao động cơ quay càng nhanh thì dòng điện càng giảm.

Dụng cụ

Dây đồng tráng men loại to sẽ giữ được hình dạng cuộn dây, nên đừng dùng dây quá mảnh như ở bài nam châm điện.

  • Khoảng 1 m dây đồng tráng men đường kính 0,5–0,6 mm, đủ cứng để làm trục quay.
  • Một pin tiểu AA kiềm mới và một dây chun to để giữ kẹp giấy vào hai cực pin, hoặc giá đỡ một pin có hai lá kim loại.
  • Hai kẹp giấy kim loại cỡ lớn, không bọc nhựa, bẻ thành hai giá đỡ có vòng tròn nhỏ ở đỉnh.
  • Ba nam châm ferit dạng đĩa màu đen xám, đường kính khoảng 2 cm, loại thường gắn bảng.
  • Giấy nhám mịn hoặc lưỡi dao rọc giấy (chỉ người lớn dùng) để cạo men, một bút dạ màu để đánh dấu một cạnh cuộn dây.
  • Điện thoại có chế độ quay chậm để đếm vòng quay, đất nặn hoặc băng dính để giữ pin không lăn.

An toàn với động cơ một pin

Động cơ này cho dòng lớn qua pin. Cuộn dây đồng to có điện trở rất nhỏ, nên mỗi khi đầu dây chạm kẹp giấy, dòng qua pin có thể vượt 1 A. Pin và kẹp giấy nóng lên rõ sau khoảng nửa phút. Chạy mỗi lần không quá 30 giây, tháo kẹp khỏi pin khi nghỉ.

Chỉ một pin tiểu. Không ghép thêm pin, không dùng pin vuông 9 V, không dùng pin lithium tháo từ thiết bị, sạc dự phòng hay bất kỳ nguồn nào cắm điện lưới.

Chọn nam châm ferit, cẩn thận với nam châm đất hiếm. Nam châm đất hiếm loại nhỏ màu bạc rất mạnh, có thể kẹp đau ngón tay và nguy hiểm nếu trẻ nuốt phải, đặc biệt khi nuốt hai viên. Với trẻ nhỏ chỉ dùng nam châm ferit to, cất nam châm vào hộp sau khi làm.

Cạo men bằng dao là việc của người lớn. Nếu trẻ tự làm, dùng giấy nhám. Đầu dây đồng cứng có thể đâm vào tay; giữ tay xa cuộn dây đang quay.

Đặt mô hình trên bề mặt không cháy. Đặt trên đĩa sứ hoặc gạch men thay vì giấy, để kẹp giấy nóng không làm hỏng mặt bàn.

Các bước làm

Phần tốn công nhất là làm cuộn dây cân. Cuộn dây lệch tâm sẽ rung và dừng, dù mọi thứ khác đúng.

  1. Chừa khoảng 4 cm đầu dây, quấn 12 vòng dây quanh thân một pin AA để có cuộn tròn đường kính khoảng 1,5 cm. Rút cuộn ra, quấn mỗi đầu dây hai vòng quanh bó dây để giữ cuộn chặt. Hai đầu dây phải chĩa ra hai phía đối diện, thẳng hàng, đi qua tâm cuộn.
  2. Cạo sạch toàn bộ men quanh một đầu dây, dài khoảng 2 cm.
  3. Đặt cuộn dây đứng thẳng trên bàn. Với đầu dây còn lại, chỉ cạo men ở nửa phía trên, giữ nguyên men ở nửa dưới. Đây là bộ góp.
  4. Bẻ hai kẹp giấy thành hai giá đỡ có vòng nhỏ ở đỉnh. Dùng dây chun ép chân mỗi kẹp vào một cực pin. Đặt pin nằm ngang, giữ bằng đất nặn.
  5. Đặt một nam châm lên thân pin, ngay dưới vị trí cuộn dây. Gác hai đầu dây vào hai vòng kẹp, chỉnh độ cao để cuộn dây cách nam châm khoảng 2–3 mm.
  6. Đẩy nhẹ cuộn dây một cái. Nếu không quay, đẩy theo chiều ngược lại. Khi quay ổn định, dùng bút dạ đánh dấu một cạnh cuộn dây.
  7. Quay chậm bằng điện thoại khoảng 3 giây. Khi xem lại, đếm số lần vết bút đi qua điểm cao nhất trong khoảng thời gian thực 2 giây. Chồng thêm nam châm thứ hai, thứ ba, mỗi lần chỉnh lại khe hở 2–3 mm, và đo lại.

Số liệu mẫu (giả định) và đổi ra vòng mỗi phút

Bảng là ví dụ giả định với pin kiềm mới, cuộn 12 vòng, khe hở khoảng 2,5 mm. Mỗi mức đo ba lần, lấy trung bình.

Nam châmSố vòng trong 2 giây (trung bình)Tốc độ (vòng/phút)Ghi chú
1 đĩa1313 × 30 = 390quay đều
2 đĩa chồng1818 × 30 = 540tăng khoảng 38%
3 đĩa chồng2121 × 30 = 630tăng thêm khoảng 17%
3 đĩa, khe hở 6 mm99 × 30 = 270từ trường yếu ở xa
1 đĩa, lật mặt13390cuộn dây đổi chiều quay

Chuyển đổi: 2 giây là 1/30 phút, nên nhân số vòng đếm được với 30. Nếu điện thoại quay chậm 240 khung hình mỗi giây và phát lại ở 30 khung hình mỗi giây, mỗi giây thật kéo dài 8 giây khi xem, đủ chậm để đếm cuộn dây quay 6–7 vòng mỗi giây.

Chồng thêm nam châm làm tốc độ tăng nhưng mức tăng nhỏ dần: từ một lên hai đĩa thêm 150 vòng/phút, từ hai lên ba đĩa chỉ thêm 90 vòng/phút. Nam châm chồng thêm ở xa cuộn dây hơn nên góp ít từ trường hơn tại vị trí cuộn dây. Ngoài ra, ma sát ở ổ trục và sức cản không khí tăng theo tốc độ.

Lật mặt nam châm đảo chiều từ trường, cuộn dây quay ngược lại với tốc độ tương đương: đúng như quy tắc bàn tay trái dự đoán.

Giải thích: lực từ, momen quay và bộ góp nửa vòng

Khi dòng điện chạy trong cuộn dây nằm trong từ trường của nam châm, mỗi đoạn dây chịu một lực từ vuông góc với cả dây và đường sức từ. Độ lớn lực tỉ lệ với cảm ứng từ B, cường độ dòng điện I và chiều dài đoạn dây L. Hai cạnh đối diện của cuộn dây có dòng điện chạy ngược chiều nhau, nên chịu hai lực ngược chiều, tạo thành một ngẫu lực làm cuộn dây quay quanh trục.

Nếu dòng điện chạy liên tục, sau nửa vòng hai cạnh đổi chỗ cho nhau trong từ trường, ngẫu lực đổi chiều và kéo cuộn dây ngược lại. Cuộn dây sẽ dao động quanh một vị trí cân bằng rồi dừng. Đầu dây cạo nửa men giải quyết vấn đề này: trong nửa vòng có ngẫu lực đúng chiều, phần đồng trần chạm kẹp giấy, dòng điện chạy; trong nửa vòng còn lại, phần còn men chạm kẹp, mạch hở, không có lực cản ngược và cuộn dây quay tiếp nhờ quán tính.

Động cơ một chiều thật dùng bộ góp gồm hai nửa vành đồng và chổi than: cứ mỗi nửa vòng, dòng điện trong khung dây được đảo chiều, nên ngẫu lực luôn cùng chiều và động cơ được kéo suốt cả vòng thay vì chỉ một nửa. Động cơ đồ chơi, quạt mini chạy pin đều dựa trên nguyên lý này, với nhiều cuộn dây đặt lệch nhau để quay êm hơn.

Với học sinh lớp 11: cuộn dây quay trong từ trường cũng sinh ra một suất điện động cảm ứng ngược chiều với pin. Quay càng nhanh, suất điện động ngược càng lớn, dòng điện càng giảm. Đó là lý do tốc độ không tăng mãi mà dừng ở mức cân bằng giữa lực từ và các lực cản.

Nguồn sai số và lỗi thường gặp

Đếm vòng thiếu hoặc thừa. Khi cuộn quay nhanh, mắt dễ đếm nhầm. Đánh dấu bằng bút màu sáng, đếm hai lần trên cùng đoạn video, và chọn khoảng thời gian bắt đầu ở một khung hình có vết bút ở đỉnh.

Khe hở không đều giữa các lần đo. Chỉ cần lệch 1 mm cũng đổi tốc độ rõ. Cắt một mẩu bìa dày 2,5 mm làm cữ để đo khe hở mỗi lần.

Pin yếu dần. Dòng lớn làm pin tụt nhanh. Đo xen kẽ (1 đĩa, 3 đĩa, 2 đĩa, rồi lại 1 đĩa) để xem số liệu có trôi theo thời gian không.

Ma sát ở vòng kẹp. Vòng kẹp quá chặt hoặc bị gỉ làm cuộn dây chạy giật. Lau vòng kẹp bằng giấy nhám, giữ vòng vừa đủ rộng.

Cuộn dây không cân. Cuộn lệch khiến tốc độ dao động mạnh giữa các lần đo. Thử gác cuộn lên vòng kẹp khi chưa có nam châm: cuộn cân sẽ dừng ở vị trí bất kỳ thay vì luôn xoay về một phía.

Biến thể để thành dự án nhỏ

Chỉ đổi một yếu tố mỗi lần, giữ nguyên pin, khe hở và cách đo.

  • Số vòng của cuộn dây: 6, 12, 18 vòng với cùng loại dây. Nhiều vòng thì lực lớn hơn nhưng cuộn nặng hơn; tìm số vòng cho tốc độ cao nhất.
  • Cạo cả hai đầu dây: quan sát cuộn dây chỉ dao động rồi dừng, ghi lại để chứng minh vai trò của bộ góp.
  • Hình dạng cuộn: cuộn tròn so với cuộn vuông cùng chu vi.
  • Khe hở nam châm: 2, 4, 6, 8 mm, vẽ đồ thị tốc độ theo khe hở.
  • Pin mới và pin đã dùng: liên hệ với điện trở trong của pin để giải thích vì sao pin cũ làm động cơ quay chậm.

Báo cáo nên kèm ảnh chụp cuộn dây từ hai phía để người khác làm lại được, và ghi rõ đầu nào cạo nửa men, nửa nào cạo.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao cuộn dây của mình không tự quay?

Thường gặp nhất là men ở đầu dây chưa cạo sạch hoặc cạo sai nửa. Kiểm tra bằng thang ôm: đặt cuộn dây ở vị trí phần cạo chạm kẹp, hai kẹp phải thông mạch. Lý do khác là khe hở quá lớn, cuộn không cân hoặc pin đã yếu.

Có cần đẩy cuộn dây thì nó mới quay không?

Thường phải đẩy nhẹ ban đầu, vì nếu cuộn dừng đúng ở nửa vòng không có dòng, sẽ không có lực khởi động. Động cơ thật có nhiều cuộn dây lệch nhau nên luôn có một cuộn có lực, tự khởi động được.

Pin nóng lên có nguy hiểm không?

Pin ấm sau nửa phút là bình thường với mạch dòng lớn. Nếu pin nóng đến mức khó cầm, tháo ngay và để nguội. Không chạy động cơ liên tục nhiều phút, không để mô hình nối pin khi không có người trông.

Dùng nam châm tủ lạnh dạng dẻo được không?

Nam châm dẻo dán tủ lạnh có từ trường rất yếu và các cực xếp thành sọc, thường không đủ để cuộn dây quay. Nam châm ferit dạng đĩa hoặc dạng thanh cho kết quả chắc hơn.

Làm sao biết chiều quay trước khi thử?

Xác định cực bắc của nam châm hướng lên hay xuống bằng la bàn, xác định chiều dòng điện trong cạnh dưới của cuộn dây từ cực dương của pin, rồi áp dụng quy tắc bàn tay trái. Đổi chiều pin để kiểm tra dự đoán.

Động cơ này có kéo được cánh quạt nhỏ không?

Thường là không, vì lực rất yếu và ổ trục bằng kẹp giấy có ma sát lớn. Mục đích của mô hình là thấy nguyên lý. Muốn có cánh quạt chạy pin, hãy tháo động cơ từ một đồ chơi hỏng để quan sát cấu tạo thật.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138