ThucNghiem.comThực Nghiệm
Thí nghiệm môn Khoa học tiểu học

Thí nghiệm không khí chiếm chỗ: tờ giấy khô trong cốc úp và đo thể tích khí

Úp cốc có tờ giấy xuống chậu nước mà giấy không ướt, rồi chuyển khí sang chai ngập nước để đo thể tích; có số liệu mẫu giả định và giải thích tính chất không khí.

Close side view of a clear plastic cup pushed upside down into a basin of water, a crumpled tissue visible inside, bubbles rising into an inverted bottle, bathroom in Nghe An

Nhét một tờ khăn giấy vào đáy cốc, úp thẳng cốc xuống chậu nước rồi nhấc lên: tờ giấy vẫn khô, vì không khí trong cốc chiếm chỗ và không cho nước tràn vào. Nghiêng cốc dưới nước, không khí thoát ra thành bọt và nước mới vào được. Gom chính những bọt khí ấy vào một chai úp ngược đầy nước có vạch chia, bạn đo được thể tích không khí đã nằm trong cốc — biến một trò quen thuộc thành phép đo có số liệu.

Thí nghiệm gắn với nội dung tính chất của không khí: không khí có ở quanh ta, chiếm chỗ, không có hình dạng nhất định và có thể bị nén lại, thường gặp ở môn Khoa học lớp 4. Dưới đây là dụng cụ, lưu ý an toàn khi chơi với chậu nước, các bước, bảng số liệu mẫu giả định với phép tính phần trăm khí thu lại được, giải thích khoa học, nguồn sai số và biến thể nén không khí bằng ống tiêm.

Mục tiêu: chứng minh không khí là một thứ có thật

Với trẻ nhỏ, một chiếc cốc "rỗng" là cốc không có gì. Thí nghiệm này lật lại ý đó: cốc rỗng thật ra đầy không khí, và không khí là một chất chiếm chỗ giống như nước hay cát, chỉ khác là không nhìn thấy. Tờ giấy khô sau khi nhúng xuống nước là bằng chứng thứ nhất. Bằng chứng thứ hai mạnh hơn: thứ đã giữ cho giấy khô có thể được "rót" sang một bình khác và đo thể tích, đúng như ta đong nước.

Sau buổi làm, học sinh nên trả lời được: vì sao nước không vào được cốc khi úp thẳng, vì sao nghiêng cốc thì có bọt và giấy ướt, thể tích không khí thu được so với dung tích cốc như thế nào, và vì sao khi ấn cốc xuống sâu, mực nước bên trong cốc nhích lên một chút. Câu cuối dẫn tới tính chất không khí có thể bị nén lại, khác với nước.

Mục tiêu đo đạc: xác định dung tích cốc bằng cách đổ đầy nước rồi đong, đo thể tích khí chuyển được sang chai qua ba lần làm, tính trung bình và tính tỉ lệ phần trăm so với dung tích cốc. Một cốc đong nhà bếp và băng dính giấy để kẻ vạch là đủ.

Dụng cụ

Dùng đồ nhựa trong thay cho thuỷ tinh để vừa nhìn rõ, vừa an toàn khi tay ướt dễ trơn.

  • Hai cốc nhựa trong cứng, khác dung tích, ví dụ một cốc chừng 250 mililit và một cốc chừng 150 mililit.
  • Một chai nhựa trong 500 mililit, thân thẳng.
  • Một chậu hoặc thau nhựa sâu ít nhất 20 cm, đủ rộng để thao tác hai tay.
  • Khăn giấy hoặc giấy ăn; băng dính giấy; bút dạ không phai nước.
  • Cốc đong nhà bếp có vạch 50 mililit.
  • Khăn lau, tấm lót sàn hoặc làm trong nhà tắm.
  • Cho biến thể: một ống tiêm nhựa không kim 20 mililit.

Trước buổi làm, kẻ vạch cho chai: dán một dải băng dính giấy dọc thân chai, đổ vào chai từng 50 mililit nước bằng cốc đong và đánh dấu mực nước mỗi lần cho đến 500 mililit. Đây là "bình đo khí" của bạn.

An toàn với chậu nước

Chậu nước và trẻ nhỏ. Một chậu sâu 20 cm đủ gây nguy hiểm cho em bé biết bò. Nếu nhà có em nhỏ, làm khi có người lớn ở cạnh và đổ nước đi ngay khi xong, không để chậu nước đứng một mình.

Sàn trơn. Nước bắn ra ngoài làm sàn trơn. Làm trong nhà tắm hoặc lót khăn quanh chậu, đi dép có đế bám.

Dùng cốc nhựa. Cốc thuỷ tinh ướt dễ tuột tay và vỡ trong chậu, mảnh vỡ dưới nước rất khó thấy. Chỉ dùng đồ nhựa cứng.

Ống tiêm không có kim. Ở biến thể nén khí, chỉ dùng ống tiêm nhựa không kim dùng cho thuốc nước trẻ em. Bịt đầu ống bằng ngón tay, không bịt bằng vật nhọn, và không hướng đầu ống vào mặt người khác khi thả tay.

Nước sạch, đổ đi ngay. Dùng nước máy sạch cho vào chậu, không dùng nước đọng lâu ngày. Xong buổi làm, đổ nước đi và úp chậu khô, vì chậu nước để qua đêm là chỗ muỗi đẻ trứng.

Các bước làm

Phần một là thí nghiệm giấy khô; phần hai là đo thể tích khí. Làm phần một trước để trẻ tự quan sát và đưa ra dự đoán cho phần hai.

  1. Đo dung tích cốc: đổ đầy nước vào cốc đến miệng, rót sang cốc đong, ghi lại. Đổ nước đi, lau khô cốc.
  2. Vo nhẹ một tờ khăn giấy, nhét chặt vào đáy cốc sao cho úp ngược không rơi.
  3. Đổ nước vào chậu sâu khoảng 15 cm. Úp cốc thẳng đứng, ấn xuống từ từ cho tới khi cả cốc chìm. Giữ yên năm giây, nhìn ngang qua thành cốc để thấy mực nước bên trong chỉ nhích lên một chút ở miệng cốc.
  4. Nhấc cốc thẳng lên khỏi mặt nước, lau khô ngoài cốc, rút tờ giấy ra kiểm tra. Làm lại lần nữa nhưng lần này nghiêng cốc khi đang ở dưới nước, quan sát bọt khí và tờ giấy.
  5. Chuẩn bị bình đo khí: nhấn chai 500 mililit chìm hẳn trong chậu cho đầy nước, lật ngược miệng chai xuống dưới, nâng thân chai lên cao mà miệng chai vẫn ngập nước. Chai vẫn đầy nước.
  6. Úp cốc rỗng thẳng xuống nước, đưa miệng cốc đến ngay dưới miệng chai rồi nghiêng cốc từ từ. Bọt khí nổi lên vào chai, đẩy nước trong chai xuống.
  7. Khi cốc đã hết bọt, giữ chai thẳng, đọc vạch mực nước trong chai. Thể tích khí bằng 500 trừ đi lượng nước còn lại, hoặc đọc thẳng nếu vạch được kẻ từ cổ chai.
  8. Làm ba lần với mỗi cốc, ghi lại từng lần.

Mẹo đọc vạch: khi kẻ vạch, chai đứng thẳng, miệng ở trên; khi đo, chai úp ngược. Vì vậy hãy kẻ thêm một dải vạch thứ hai theo chiều úp ngược, bằng cách úp chai đã có từng lượng nước biết trước, để đọc trực tiếp thể tích khí từ phía đáy chai xuống.

Số liệu mẫu (giả định) và tính toán

Bảng dưới là ví dụ giả định. Dung tích thật của cốc nhà bạn sẽ khác; hãy đo trước.

CốcDung tích cốcLần 1Lần 2Lần 3Trung bình khí thu đượcTỉ lệ so với dung tích
Cốc lớn250 mililit225230220225 mililit90 phần trăm
Cốc nhỏ150 mililit135140138khoảng 138 mililitkhoảng 92 phần trăm

Trung bình cốc lớn: 225 cộng 230 cộng 220 bằng 675, chia 3 bằng 225; 225 chia 250 nhân 100 bằng 90 phần trăm. Cốc nhỏ: 135 cộng 140 cộng 138 bằng 413, chia 3 được khoảng 137,7, làm tròn 138; 137,7 chia 150 nhân 100 được khoảng 92 phần trăm.

Không thu lại được đủ 100 phần trăm là điều bình thường: một ít nước đã vào cốc khi ấn xuống, một ít bọt thoát ra ngoài miệng chai khi nghiêng quá nhanh, và một bọt nhỏ thường kẹt lại ở đáy cốc hoặc trong tờ giấy. Điều đáng chú ý là cốc lớn cho thể tích khí lớn hơn cốc nhỏ, và cả hai đều gần với dung tích cốc — đúng như ý không khí đã chiếm đầy chỗ trong cốc.

Giải thích khoa học

Không khí là một hỗn hợp các chất khí, chủ yếu là ni-tơ và ô-xi, cùng một ít hơi nước, khí các-bô-níc và vài khí khác. Như mọi chất, nó chiếm một khoảng không gian. Khi úp cốc thẳng xuống, không khí trong cốc không có lối thoát: nó nhẹ hơn nước nhiều nên chỉ có thể đi lên, mà phía trên lại là đáy cốc kín. Nước không thể chiếm chỗ không khí đang chiếm, nên tờ giấy khô.

Khi nghiêng cốc, mép miệng cốc nâng lên và mở ra một lối để không khí nổi lên thành bọt; nước tràn vào lấp đúng chỗ khí vừa rời đi. Ở chai úp ngược, chuyện ngược lại xảy ra: bọt khí nổi lên đỉnh chai, đẩy nước ra ngoài qua miệng chai. Thể tích nước bị đẩy ra đúng bằng thể tích khí đi vào — cách đo khí bằng đẩy nước mà các phòng thí nghiệm vẫn dùng để thu khí.

Vì sao mực nước trong cốc nhích lên một chút khi ấn sâu? Nước ở sâu ép mạnh hơn nước ở nông. Không khí trong cốc bị ép nên co lại một ít, nhường chỗ cho một chút nước. Đó là tính chất không khí có thể bị nén lại. Các hạt cấu tạo nên chất khí ở cách xa nhau, giữa chúng có nhiều khoảng trống, nên ép được; trong nước lỏng, các hạt xếp sát nhau nên gần như không nén được. Ở độ sâu vài chục xăng-ti-mét, mức co lại chỉ khoảng một phần trăm, nên khó thấy; người thợ lặn ở sâu mười mét thì không khí trong phổi và tai bị ép đáng kể.

Ứng dụng: chuông lặn ngày xưa là một chiếc chuông lớn úp xuống nước, người ở bên trong thở bằng chính lớp không khí bị giữ lại; phao bơi, săm xe, bóng đá đều dựa vào việc giữ không khí lại trong một vỏ kín.

Nguồn sai số

Bọt thoát ra ngoài miệng chai. Nghiêng cốc quá nhanh, bọt lớn trào ra hai bên. Đưa miệng cốc sát và hơi chếch vào trong miệng chai, nghiêng chậm.

Chai không đầy nước từ đầu. Nếu trong chai đã có sẵn một bọt khí trước khi gom, số đo sẽ cao hơn thật. Kiểm tra đỉnh chai trước mỗi lần, có bọt thì làm đầy lại.

Đọc vạch lệch. Mặt nước trong chai hơi cong ở sát thành. Đọc ở mức phẳng giữa, mắt ngang mực nước, giữ chai thẳng đứng.

Cốc vào nước không thẳng. Cốc hơi nghiêng ngay lúc ấn xuống sẽ mất bọt trước khi đo. Ấn chậm và thẳng; nếu thấy bọt thoát, bỏ lần đó và làm lại.

Giấy chiếm chỗ. Ở phần đo thể tích, không để giấy trong cốc, vì giấy cũng chiếm một ít thể tích và giữ bọt nhỏ trong thớ giấy.

Biến thể

Mỗi biến thể trả lời một câu hỏi mới về không khí.

  • Nén không khí bằng ống tiêm: kéo pít-tông của ống tiêm 20 mililit đến vạch 20, bịt kín đầu bằng ngón tay rồi ấn. Pít-tông xuống được tới khoảng vạch 15 hoặc thấp hơn tuỳ sức tay, thả tay thì bật lại. Làm lại với ống tiêm chứa đầy nước: gần như không ấn được.
  • Phễu và chai: cắm phễu vào miệng chai, bịt kín khe bằng đất nặn, rót nước nhanh vào phễu; nước đọng lại ở phễu vì không khí trong chai không có lối ra. Chọc một lỗ nhỏ trên đất nặn bằng que tăm, nước chảy xuống.
  • Độ sâu: ấn cốc úp ở độ sâu 5 cm và 15 cm, đánh dấu mực nước trong cốc bằng băng dính để so.
  • Cốc có lỗ: dùi một lỗ nhỏ ở đáy cốc nhựa (người lớn làm), úp xuống nước và quan sát.

Biến thể ống tiêm có thể làm thành một bảng đơn giản: ghi vạch pít-tông khi ấn nhẹ, ấn vừa, ấn mạnh, và nhận xét. Lưu ý đây là cảm nhận lực của từng người nên chỉ để quan sát, không đem so giữa các bạn.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao úp cốc thẳng thì giấy khô nhưng để lâu dưới nước giấy có bị ẩm không?

Giữ thẳng trong vài giây đến vài phút, giấy vẫn khô nếu không có bọt nào thoát ra. Để lâu, hơi nước trong không khí của cốc có thể làm giấy hơi ẩm, và tay giữ cốc khó tránh rung nhẹ làm bọt thoát. Thí nghiệm chỉ cần giữ năm đến mười giây.

Có thể làm với chai nhựa thay cho cốc không?

Được, nhưng chai có cổ hẹp nên khó nhét giấy và khó quan sát. Cốc miệng rộng cho thấy rõ mặt nước bên trong và dễ chuyển bọt sang chai đo. Nếu dùng chai, cắt bỏ phần cổ và thân trên, việc cắt do người lớn làm.

Vì sao bọt khí nổi lên mà không đi xuống?

Không khí nhẹ hơn nước rất nhiều; cùng một thể tích, nước nặng hơn không khí khoảng tám trăm lần. Nước xung quanh đẩy bọt khí lên phía trên, giống như cách nước đẩy một quả bóng nhẹ nổi lên. Vì thế khí luôn dồn lên đáy cốc úp và đỉnh chai úp.

Thí nghiệm này hợp với lứa tuổi nào?

Phần giấy khô làm được với trẻ từ năm, sáu tuổi khi có người lớn ở cạnh chậu nước. Phần đo thể tích, tính trung bình và phần trăm hợp với học sinh lớp 4–5. Học sinh lớn hơn có thể thêm phần đo theo độ sâu để thấy không khí bị nén.

Không có cốc đong thì đo dung tích cốc bằng cách nào?

Dùng cân nhà bếp: cân cốc rỗng, đổ đầy nước rồi cân lại. Mỗi gam nước tương ứng khoảng một mililit ở nhiệt độ phòng, nên hiệu hai lần cân chính là dung tích cốc tính bằng mililit. Dùng cách này để kẻ vạch cho chai cũng được.

Vì sao gọi là không khí bị nén mà không nói là không khí biến mất?

Vì khi thả tay hoặc nhấc cốc lên, thể tích lại trở về như cũ; không khí vẫn còn nguyên trong cốc hay ống tiêm, chỉ là các hạt bị ép lại gần nhau hơn. Nếu không khí biến mất thì pít-tông không bật trở lại và cốc nhấc lên phải có nước bên trong.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138