ThucNghiem.comThực Nghiệm
Thí nghiệm môn Khoa học tiểu học

Điện thoại cốc giấy: thí nghiệm âm thanh truyền qua chất rắn, dây căng và dây chùng

Làm điện thoại cốc giấy, so dây cước, dây len, dây căng và dây chùng bằng phép thử mười từ; có số liệu mẫu giả định và giải thích vì sao âm đi xa hơn qua dây.

Two children far apart in a long school corridor in Thai Nguyen, each holding a paper cup to the ear, a taut thin string stretched between them, seen from the side

Hai chiếc cốc giấy nối bằng một sợi dây căng là đủ để nghe rõ tiếng thì thầm từ đầu kia căn phòng — rõ hơn hẳn khi thì thầm qua không khí ở cùng khoảng cách — vì âm thanh truyền theo dây, một vật rắn, thay vì loãng dần ra mọi hướng trong không khí. Dây chùng, hay chỉ cần một ngón tay kẹp vào giữa dây, là tiếng gần như mất hẳn.

Thí nghiệm gắn với nội dung âm thanh: âm do vật dao động phát ra, truyền qua chất khí, chất lỏng, chất rắn và yếu dần khi đi xa — chủ đề thường gặp ở môn Khoa học lớp 4. Ngoài cách làm, bài hướng dẫn một phép thử mười từ để so các loại dây bằng con số thay vì cảm giác, kèm bảng số liệu mẫu giả định, phần giải thích khoa học, nguồn sai số và biến thể nghe âm truyền trong nước.

Mục tiêu và điều cần hiểu được

Trẻ thường nghĩ âm thanh chỉ đi trong không khí, vì hằng ngày ta nghe qua không khí. Điện thoại cốc giấy cho thấy âm còn đi được qua một sợi dây, tức qua chất rắn, và trong điều kiện thích hợp còn đi tốt hơn. Thí nghiệm cũng cho thấy rõ âm thanh gắn với dao động: chạm nhẹ ngón tay vào đáy cốc khi bạn kia nói, sẽ cảm nhận được đáy cốc rung.

Sau buổi làm, học sinh nên giải thích được đường đi của âm từ miệng người nói tới tai người nghe qua từng chặng; vì sao dây phải căng; vì sao kẹp ngón tay vào dây làm mất tiếng; và vì sao loại dây khác nhau cho chất lượng nghe khác nhau. Một câu hỏi hay để kết thúc: nếu áp tai xuống mặt bàn gỗ và nhờ bạn gõ nhẹ ở đầu bàn kia, tiếng to hơn hay nhỏ hơn so với ngẩng đầu lên nghe.

Mục tiêu đo đạc: thay câu "nghe rõ hơn" bằng một con số có thể so sánh. Người nói đọc mười từ ngắn chọn ngẫu nhiên từ một danh sách chuẩn bị sẵn, ở cùng mức thì thầm; người nghe ghi lại những từ nghe được; đếm số từ nghe đúng. Lưu ý đây là phép đánh giá đường dây, không phải đánh giá đôi tai hay trí nhớ của ai, nên hai bạn đổi vai cho nhau và lấy kết quả chung.

Dụng cụ

Tất cả đều rẻ và dễ kiếm; nên chuẩn bị ít nhất hai loại dây để có cái so sánh.

  • Bốn cốc giấy cứng cùng loại, đáy phẳng; cốc nhựa mỏng cũng được nhưng nên dùng cùng loại cho mọi lượt.
  • Dây cước câu cá loại mảnh và dây len, mỗi loại dài khoảng 6 m; thêm một cuộn chỉ may nếu muốn so ba loại.
  • Hai que tăm hoặc kẹp giấy để buộc giữ đầu dây bên trong đáy cốc.
  • Một que xiên tre hoặc chiếc đinh nhỏ để dùi lỗ đáy cốc — người lớn dùi.
  • Thước dây hoặc thước cuộn để đo khoảng cách.
  • Hai danh sách từ: mỗi bạn viết sẵn khoảng ba mươi từ một tiếng quen thuộc, như "mèo", "xanh", "bàn", "gió", rồi mỗi lượt bốc ngẫu nhiên mười từ.
  • Sổ ghi, bút chì; điện thoại nếu muốn dùng ứng dụng đo độ to âm thanh ở biến thể.

Dùi lỗ đúng tâm đáy cốc, lỗ vừa đủ luồn dây. Luồn đầu dây vào từ ngoài đáy, buộc vào giữa que tăm đặt nằm ngang trong lòng cốc; khi kéo, que tăm tì vào đáy và giữ dây không tuột.

An toàn

Người lớn dùi lỗ. Que xiên và đinh nhọn dễ trượt khỏi đáy cốc giấy và đâm vào tay. Người lớn dùi lỗ trên một miếng xốp hoặc tấm gỗ kê bên dưới.

Dây căng ngang lối đi. Một sợi dây cước căng ngang hành lang gần như không nhìn thấy, người khác chạy qua có thể vấp hoặc vướng ngang cổ. Chọn chỗ không có người qua lại, không căng dây ở cầu thang, và báo cho mọi người trong nhà.

Không hét vào cốc. Âm truyền qua dây khá tốt nên chỉ cần thì thầm hoặc nói khẽ. Hét to vào cốc khi bạn kia đang áp tai có thể làm đau tai. Thống nhất trước một mức nói nhỏ.

Không giật dây. Kéo dây quá mạnh, que tăm có thể bung, cốc bật vào mặt người nghe. Kéo căng vừa đủ để dây thẳng, rồi giữ yên.

Dây cước sắc. Dây cước mảnh căng mạnh có thể cứa tay. Không quấn dây quanh ngón tay để kéo; cầm vào thân cốc.

Các bước làm

Mỗi lượt chỉ đổi một yếu tố; giữ nguyên người nói, mức thì thầm và khoảng cách.

  1. Làm hai bộ điện thoại, một bộ dây cước và một bộ dây len, cùng dài 6 m.
  2. Đo khoảng cách 5 m giữa hai vị trí đứng. Hai bạn đứng ở hai đầu, quay lưng lại với nhau để người nghe không đọc được khẩu hình.
  3. Lượt đối chứng không dùng điện thoại: người nói thì thầm mười từ bốc ngẫu nhiên, mỗi từ cách nhau hai giây; người nghe ghi lại. Đếm số từ đúng.
  4. Lượt dây cước căng: người nói thì thầm vào cốc mười từ mới, người nghe áp cốc vào tai và ghi.
  5. Lượt dây len căng, làm như trên.
  6. Lượt dây cước chùng: bước lại gần cho dây võng xuống, nhưng giữ khoảng cách giữa hai người như cũ bằng cách dùng dây dài hơn hoặc cho dây chạm sàn ở giữa.
  7. Lượt dây cước căng, có người thứ ba kẹp nhẹ hai ngón tay vào giữa dây.
  8. Đổi vai người nói và người nghe, làm lại tất cả các lượt.

Danh sách từ mỗi lượt phải khác nhau, nếu không người nghe đoán được từ đã nghe ở lượt trước. Thì thầm đều, không cố tình nói to hơn ở lượt mình mong đợi kết quả tốt.

Số liệu mẫu (giả định)

Bảng dưới là ví dụ giả định, khoảng cách 5 m, mỗi lượt mười từ, kết quả là trung bình của hai bạn sau khi đổi vai.

LượtSố từ nghe đúng (trên 10)Nhận xét
Thì thầm qua không khí, không có điện thoại2chỉ nghe được tiếng xì xào
Dây cước căng9nghe rõ, hơi có tiếng rè
Dây len căng6tiếng nhỏ và đục hơn
Dây cước chùng1gần như không nghe được
Dây cước căng, có ngón tay kẹp giữa dây2tiếng tắt hẳn khi kẹp

Đọc bảng: dây cước căng cho 9 từ đúng so với 2 từ khi thì thầm qua không khí, gấp 9 chia 2 bằng 4,5 lần. Dây len căng cho 6, kém dây cước 3 từ. Dây chùng và dây bị kẹp đưa kết quả về gần như không có điện thoại.

Mười từ là cỡ mẫu nhỏ, chênh nhau một hai từ có thể chỉ do may rủi. Muốn kết luận chắc, làm mỗi lượt ba lần với ba danh sách khác nhau rồi cộng lại thành ba mươi từ. Chênh lệch lớn như 9 so với 2 thì đáng tin; chênh 6 so với 7 thì chưa nói được gì.

Giải thích khoa học

Khi nói, dây thanh trong cổ họng rung, làm lớp không khí trước miệng bị nén và giãn liên tục; những đợt nén giãn này lan ra là sóng âm. Trong điện thoại cốc giấy, sóng âm làm đáy cốc rung theo. Đáy cốc gắn với dây, nên dây cũng rung theo chiều dọc: những đợt kéo căng và chùng lại cực nhỏ chạy dọc dây sang đầu kia. Ở đó, dây làm đáy cốc thứ hai rung, đáy cốc lại làm không khí trong lòng cốc rung, và sóng âm đến tai người nghe. Đường đi là: không khí, đáy cốc, dây, đáy cốc, không khí.

Vì sao qua dây lại nghe rõ hơn qua không khí? Thì thầm qua không khí, năng lượng âm toả ra mọi hướng, như vòng sóng lan trên mặt ao; càng xa, năng lượng càng chia mỏng ra, nên đến tai người nghe chỉ còn rất ít. Qua dây căng, phần lớn năng lượng bị dồn dọc theo một đường, ít bị toả ra, nên đến đầu kia còn nhiều hơn. Ngoài ra, âm truyền trong chất rắn thường nhanh hơn trong không khí — trong không khí khoảng 340 mét mỗi giây, trong nhiều kim loại vài nghìn mét mỗi giây — nhưng ở khoảng cách vài mét thì tốc độ không phải lý do nghe rõ; lý do là năng lượng ít bị hao.

Dây phải căng mới truyền được những đợt kéo và chùng ấy; dây võng thì đầu này kéo mà đầu kia không nhận được, dao động bị tiêu hao vào việc lắc lư sợi dây. Ngón tay kẹp vào dây hút năng lượng dao động, giống như đặt tay lên mặt trống cho tiếng trống tắt. Dây len xơ, mềm, nhiều sợi nhỏ cọ xát nhau nên tiêu hao năng lượng nhiều hơn dây cước trơn và đàn hồi tốt.

Nguồn sai số

Mức thì thầm không đều. Người nói vô tình nói to hơn ở lượt nghĩ là sẽ tốt. Tập trước một mức thì thầm, hoặc nhờ người thứ ba đứng cạnh nhắc nếu nói to lên.

Người nghe đoán từ. Danh sách quen thuộc dễ đoán. Mỗi lượt bốc ngẫu nhiên, không lặp từ, và không cho người nghe xem danh sách.

Tiếng ồn xung quanh. Tiếng quạt, xe ngoài đường, tivi phòng bên làm số từ nghe được giảm ở một số lượt. Làm trong khoảng thời gian yên tĩnh và ghi lại tiếng ồn bất thường.

Dây chạm vật khác. Dây cọ vào mép bàn, khung cửa thì bị tắt tiếng như khi kẹp tay. Kiểm tra dây thẳng, không chạm gì suốt chiều dài.

Độ căng khác nhau. Hai lượt "dây căng" có thể căng khác nhau. Đánh dấu vị trí đứng trên sàn và giữ cốc ở cùng độ cao để độ căng gần như nhau.

Biến thể

Mỗi biến thể chỉ đổi một yếu tố.

  • Chiều dài dây: dây cước căng ở 3 m, 6 m và 10 m, giữ mức thì thầm, xem số từ nghe đúng giảm ra sao.
  • Loại cốc: cốc giấy, cốc nhựa mỏng, lon sữa đã rửa sạch và dán băng dính quanh miệng lon cho khỏi cứa tay.
  • Đường dây chữ Y: ba cốc nối vào một điểm chung, xem ba người có cùng nghe được không.
  • Âm truyền trong nước: thả hai viên sỏi vào chậu nước, một bạn áp tai vào thành chậu, bạn kia gõ hai viên sỏi vào nhau dưới nước rồi gõ trên mặt nước. So độ to.
  • Tai áp mặt bàn: gõ nhẹ đầu bàn bằng đầu ngón tay, nghe khi áp tai xuống mặt bàn ở đầu kia và khi ngẩng đầu lên.

Nếu dùng ứng dụng đo độ to âm thanh trên điện thoại, đặt máy ở cùng vị trí sát cốc nghe cho mọi lượt; các ứng dụng và máy khác nhau cho số khác nhau, nên chỉ so các lượt đo bằng cùng một máy.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao điện thoại cốc giấy không hoạt động khi dây chùng?

Vì âm truyền theo dây bằng những đợt kéo căng và chùng rất nhỏ dọc dây. Dây đang võng thì phần kéo ở đầu này không truyền sang đầu kia mà chỉ làm dây đung đưa, năng lượng mất dần trên đường đi. Kéo dây vừa đủ thẳng là tiếng quay trở lại.

Dây kim loại có tốt hơn dây cước không?

Dây kim loại mảnh truyền dao động tốt, nhiều người thấy tiếng to và có tiếng vang lạ. Nhưng dây kim loại dễ cứa tay, khó buộc, và không được dùng gần ổ cắm hay dây điện. Nếu thử, dùng dây kẽm mảnh ngắn, có người lớn, và chỉ ở chỗ không có thiết bị điện.

Âm thanh có truyền được trong chân không không?

Không. Âm cần một chất để truyền: khí, lỏng hoặc rắn, vì âm là dao động của chính các hạt trong chất đó. Ngoài vũ trụ gần như không có không khí nên phi hành gia nói chuyện qua sóng vô tuyến. Thí nghiệm ở nhà không tạo được chân không, chỉ nên nói như kiến thức mở rộng.

Vì sao người nghe nên quay lưng lại?

Để người nghe không nhìn khẩu hình người nói mà đoán từ. Khi nhìn được miệng, ta hiểu được khá nhiều từ dù không nghe rõ, và kết quả sẽ phản ánh khả năng đọc khẩu hình chứ không phải chất lượng đường dây.

Cá dưới nước có nghe được tiếng người trên bờ không?

Phần lớn âm từ không khí bị phản xạ lại ở mặt nước, chỉ một phần rất nhỏ đi vào nước, nên tiếng nói trên bờ đến dưới nước rất yếu. Ngược lại, tiếng gõ, tiếng bước chân trên bờ đá hay thuyền truyền qua vật rắn và nước tốt hơn. Biến thể chậu nước giúp cảm nhận điều này.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138