ThucNghiem.comThực Nghiệm
Thí nghiệm môn Khoa học tiểu học

Vật cho ánh sáng truyền qua: thí nghiệm phân loại trong suốt, trong mờ, cản sáng

Chiếu đèn pin qua nilon, giấy nến, giấy in, vải, bìa để phân loại vật trong suốt, trong mờ, cản sáng; đo phần trăm ánh sáng qua được, có số liệu mẫu giả định.

Overhead shot of a desk at dusk in Hai Phong, a flashlight shining up through a sheet of baking paper, scraps of fabric, foil and clear plastic spread around, small hands arranging them

Vật trong suốt cho ánh sáng đi qua gần như thẳng, nên nhìn qua nó thấy rõ mọi thứ; vật trong mờ cho ánh sáng qua nhưng làm tia sáng toả lung tung, nên chỉ thấy sáng mà không thấy rõ hình; vật cản sáng không cho ánh sáng qua. Thí nghiệm này giúp bạn tự phân loại các vật trong nhà bằng một đèn pin, và nếu điện thoại có ứng dụng đo độ sáng, còn đo được mỗi vật cho bao nhiêu phần trăm ánh sáng đi qua.

Thí nghiệm gắn với nội dung vật cho ánh sáng truyền qua và vật cản ánh sáng, thường gặp ở môn Khoa học lớp 4 khi học về ánh sáng. Bên dưới là dụng cụ, lưu ý an toàn, hai cách đo — bằng mắt với thang giấy so sánh và bằng ứng dụng đo độ sáng — bảng số liệu mẫu giả định, giải thích vì sao giấy lại trong mờ và vì sao một giọt dầu làm giấy trong hơn, nguồn sai số và biến thể.

Mục tiêu: từ "nhìn thấy" đến phân loại có tiêu chí

Trẻ thường chia vật thành hai nhóm: nhìn xuyên qua được và không nhìn xuyên qua được. Thí nghiệm này thêm nhóm thứ ba nằm ở giữa và cho trẻ một tiêu chí rõ ràng để xếp: đặt vật lên một hình vẽ nét đậm, nếu thấy rõ nét là trong suốt, nếu chỉ thấy sáng mờ mà không rõ nét là trong mờ, nếu không thấy gì là cản sáng. Tiêu chí thứ hai là lượng ánh sáng đi qua, đo bằng mắt hoặc bằng điện thoại.

Hai tiêu chí ấy không trùng nhau hoàn toàn, và đó là điều thú vị. Một tờ giấy nến cho khá nhiều ánh sáng qua nhưng không nhìn rõ hình; một tấm nilon màu sẫm cho ít ánh sáng qua hơn nhưng vẫn nhìn rõ hình. Vậy trong suốt hay trong mờ không chỉ là chuyện nhiều hay ít ánh sáng, mà là ánh sáng đi qua có giữ được hướng hay bị toả tung.

Sau buổi làm, học sinh nên phân loại được ít nhất tám vật, giải thích được tiêu chí, nêu được ví dụ ứng dụng trong nhà như kính mờ phòng tắm, rèm cửa, chụp đèn, và giải thích được thí nghiệm giọt dầu trên giấy. Mục tiêu đo đạc là có một bảng ghi phần trăm ánh sáng qua được cho từng vật, tính từ số đo độ sáng khi có vật và khi không có vật.

Dụng cụ

Chọn các vật mỏng, phẳng, đủ to để che kín mặt đèn pin.

  • Một đèn pin LED có mặt đèn phẳng, lắp pin tiểu.
  • Các tấm vật liệu, mỗi tấm khoảng một bàn tay: túi nilon trong, tấm nhựa bìa hồ sơ trong, giấy nến nướng bánh, giấy ăn một lớp, giấy in trắng, vải trắng mỏng, vải màu dày, bìa các-tông, giấy bạc, tấm nhựa màu sẫm trong.
  • Một tờ giấy trắng vẽ hình ngôi sao hoặc mũi tên bằng bút dạ đen, nét đậm.
  • Thêm ba tờ giấy in để làm thang so sánh bằng mắt.
  • Điện thoại có ứng dụng đo độ sáng, đơn vị lux, nếu máy cho phép đọc cảm biến ánh sáng; nhiều máy cho phép, một số máy không.
  • Chồng sách để kê đèn cố định, thước kẻ, một ít dầu ăn và tăm bông cho biến thể, sổ ghi.

Cảm biến ánh sáng của điện thoại thường nằm ở mặt trước, gần camera trước. Bật ứng dụng, che thử bằng tay ở các chỗ khác nhau trên mặt trước để tìm đúng vị trí cảm biến trước khi đo.

An toàn

Không nhìn thẳng vào đèn. Khi đèn chiếu ngửa lên, trẻ dễ cúi sát nhìn vào mặt đèn. Đèn LED gần có thể rất chói và gây khó chịu cho mắt. Nhìn vào tấm vật liệu từ phía bên, hoặc nhìn đốm sáng hắt lên trần nhà.

Mép giấy bạc và nhựa cứng. Mép cắt của giấy bạc và tấm nhựa bìa có thể cứa tay. Gấp mép giấy bạc lại một lần; nhựa bìa cắt bằng kéo trẻ em.

Không dùng mảnh kính. Kính vỡ, kính cửa tháo ra hay lam kính có cạnh sắc. Thay bằng tấm nhựa trong để có vật trong suốt.

Dầu ăn và giấy. Giấy thấm dầu dễ bắt lửa hơn giấy khô, nên không để gần bếp. Lau tay sạch dầu trước khi cầm điện thoại để màn hình không trơn và không dính dầu lên cảm biến.

Pin đèn. Dùng đèn lắp pin tiểu, không tháo pin sạc ra khỏi thiết bị. Đèn nóng bất thường thì tắt và báo người lớn.

Các bước làm

Làm trong phòng tối vừa đủ để thấy rõ đốm sáng; giữ đèn và điện thoại cố định suốt cả loạt đo.

  1. Phân loại bằng hình vẽ: đặt lần lượt từng vật lên hình ngôi sao, ghi vào cột "nhìn thấy hình": rõ, mờ hay không thấy.
  2. Kê đèn pin chiếu thẳng lên trên. Đặt điện thoại úp ngửa trên hai chồng sách ngay phía trên đèn, cách mặt đèn khoảng 20 cm, cảm biến nhìn xuống đèn.
  3. Ghi số lux khi không có vật gì giữa đèn và điện thoại. Đây là số đo gốc.
  4. Đặt từng tấm vật liệu phủ kín mặt đèn, chờ hai giây cho số ổn định, ghi số lux.
  5. Đo lại số gốc ở cuối loạt để chắc đèn không yếu đi.
  6. Tính phần trăm ánh sáng qua được: số lux khi có vật chia cho số gốc, nhân 100.
  7. Nếu không có ứng dụng đo: làm thang so sánh bằng cách phủ một, hai, ba lớp giấy in lên đèn và nhìn đốm sáng trên trần; xếp mỗi vật vào khoảng tương ứng, ví dụ "sáng hơn một lớp giấy in" hay "giữa hai và ba lớp".

Ứng dụng đo độ sáng trên điện thoại không chính xác như máy đo chuyên dụng, nhưng khi dùng cùng một máy, cùng một vị trí, nó cho phép so sánh tương đối khá tốt giữa các vật.

Số liệu mẫu (giả định)

Bảng dưới là ví dụ giả định, số đo gốc khi không có vật là 800 lux. Máy của bạn sẽ cho số khác.

VậtNhìn thấy hìnhSố đo (lux)Phần trăm qua đượcXếp loại
Túi nilon trongrõ70087,5trong suốt
Tấm nhựa màu sẫm trongrõ nhưng tối24030trong suốt, có màu
Giấy ăn một lớpmờ40050trong mờ
Giấy nếnmờ32040trong mờ
Vải trắng mỏngmờ28035trong mờ
Giấy in trắngrất mờ20025trong mờ
Bìa các-tôngkhông thấy2khoảng 0,25cản sáng
Giấy bạckhông thấy00cản sáng

Cách tính, ví dụ túi nilon: 700 chia 800 bằng 0,875, nhân 100 bằng 87,5 phần trăm. Giấy nến: 320 chia 800 bằng 0,4, tức 40 phần trăm. Bìa: 2 chia 800 bằng 0,0025, tức 0,25 phần trăm, coi như cản sáng.

Chỗ đáng chú ý nhất là tấm nhựa màu sẫm: chỉ 30 phần trăm ánh sáng qua được, ít hơn cả giấy ăn, nhưng vẫn nhìn rõ hình. Trong khi giấy ăn cho 50 phần trăm qua mà hình mờ hẳn. Như vậy "trong suốt" là nói về việc ánh sáng giữ được hướng đi, còn lượng ánh sáng qua được là một chuyện khác.

Giải thích khoa học: vì sao giấy lại trong mờ

Khi ánh sáng gặp một vật, có ba điều có thể xảy ra, thường là cùng lúc với tỉ lệ khác nhau: một phần bị hắt trở lại, một phần bị vật hấp thụ và biến thành nhiệt, phần còn lại đi xuyên qua. Vật cản sáng như bìa dày, giấy bạc hắt lại hoặc hấp thụ gần hết. Vật trong suốt như nilon trong cho phần lớn ánh sáng đi qua mà hướng đi gần như không đổi, nên các tia từ hình vẽ vẫn tới mắt theo đúng trật tự và ta thấy hình rõ.

Giấy được làm từ vô số sợi rất nhỏ đan chồng lên nhau, giữa các sợi là những khe không khí. Mỗi lần ánh sáng đi từ sợi giấy sang không khí hay ngược lại, nó bị bẻ hướng và hắt đi một chút. Sau hàng nghìn lần như thế qua bề dày tờ giấy, các tia sáng bị toả theo đủ mọi hướng — hiện tượng gọi là tán xạ. Ánh sáng vẫn đi qua được khá nhiều, nên tờ giấy sáng lên, nhưng các tia đã bị xáo trộn, không còn mang hình ảnh. Vải, kính mờ, nhựa mờ cũng trong mờ vì cùng lý do: có rất nhiều mặt phân cách nhỏ làm ánh sáng toả tung.

Thí nghiệm giọt dầu chứng minh điều này rất gọn. Nhỏ một giọt dầu ăn lên giấy in, chỗ thấm dầu trở nên trong hơn hẳn. Dầu lấp vào khe giữa các sợi, thay chỗ không khí. Dầu và sợi giấy bẻ hướng ánh sáng gần như nhau, nên khi tia sáng đi từ sợi sang dầu, nó gần như không bị bẻ hay hắt đi. Ít mặt phân cách làm tán xạ hơn, giấy trở nên gần trong suốt. Giấy dầu dán cửa sổ thời xưa tận dụng đúng hiện tượng ấy. Ngược lại, vật có màu sẫm mà vẫn trong suốt là vì chất màu hấp thụ bớt ánh sáng nhưng không làm tia sáng đổi hướng.

Nguồn sai số

Đèn yếu dần. Pin hao làm số gốc giảm trong lúc đo, các vật đo sau bị thiệt. Đo số gốc ở đầu và cuối loạt; nếu chênh nhiều, thay pin và đo lại.

Ánh sáng phòng lọt vào. Ánh sáng từ cửa sổ hay đèn phòng cộng vào số đo, nhất là với vật cản sáng. Làm trong phòng tối và đo cả số lux khi tắt đèn pin để biết mức nền.

Khoảng cách thay đổi. Vật dày như vải gấp đẩy điện thoại lên cao hơn, số đo giảm vì xa đèn chứ không phải vì vật. Giữ điện thoại trên chồng sách cố định, không đặt điện thoại trực tiếp lên vật.

Cảm biến không tuyến tính. Một số máy cho số không tỉ lệ đều với độ sáng thật, nhất là ở mức rất sáng hoặc rất tối. Chỉ dùng kết quả để xếp thứ tự và so tương đối, không coi là số tuyệt đối.

Vật không phủ kín đèn. Một khe hở nhỏ ở mép cho ánh sáng lọt thẳng tới cảm biến. Dùng tấm vật liệu rộng hơn mặt đèn và ấn sát.

Biến thể

Mỗi biến thể chỉ đổi một yếu tố để trả lời một câu hỏi rõ.

  • Số lớp: đo phần trăm ánh sáng qua một, hai, ba, bốn lớp giấy ăn, vẽ đồ thị, xem mỗi lớp thêm vào làm giảm theo cách nào.
  • Giọt dầu và giọt nước: nhỏ một giọt dầu và một giọt nước cạnh nhau trên giấy in, so độ trong của hai vết ngay sau khi nhỏ và sau mười phút khi nước đã khô.
  • Màu nilon: các túi nilon trong khác màu, xem màu nào cho qua nhiều ánh sáng nhất và hình vẫn rõ không.
  • Rèm cửa: đo độ sáng trong phòng ban ngày khi kéo và không kéo các loại rèm khác nhau trong nhà, liên hệ với việc chọn rèm cho phòng ngủ.

Ghi rõ trong sổ máy điện thoại và ứng dụng đã dùng; nếu sau này đo bằng máy khác, số liệu không so trực tiếp được.

Câu hỏi thường gặp

Nước có phải là vật trong suốt không?

Một lớp nước sạch mỏng là trong suốt: ánh sáng đi qua gần như thẳng. Nhưng nước đục có nhiều hạt lơ lửng làm ánh sáng tán xạ nên trở thành trong mờ. Lớp nước rất sâu, như biển, hấp thụ dần ánh sáng nên ở dưới sâu tối hẳn dù nước rất trong.

Vì sao kính phòng tắm thường là kính mờ?

Kính mờ có một mặt được làm nhám, tạo rất nhiều mặt nhỏ gồ ghề làm ánh sáng tán xạ. Ánh sáng vẫn lọt vào phòng, nhưng người bên ngoài không nhìn rõ hình bên trong. Thú vị là khi mặt nhám bị ướt, nước lấp vào chỗ gồ ghề, kính có thể trong hơn một chút.

Điện thoại không có ứng dụng đo độ sáng thì làm sao?

Dùng thang so sánh bằng mắt với một, hai, ba lớp giấy in, hoặc đếm số lớp vật liệu cần chồng lên để đốm sáng trên trần biến mất. Hai cách này kém chính xác hơn nhưng vẫn cho phép xếp các vật theo thứ tự cho ánh sáng qua nhiều hay ít.

Giấy bạc hắt ánh sáng hay hấp thụ ánh sáng?

Mặt sáng bóng của giấy bạc hắt lại phần lớn ánh sáng, phần nhỏ còn lại bị hấp thụ, và gần như không có ánh sáng nào đi xuyên qua. Vì thế giấy bạc là vật cản sáng nhưng lại sáng loáng, khác với bìa các-tông hấp thụ nhiều hơn.

Vật trong mờ có tác dụng gì trong đời sống?

Vật trong mờ cho ánh sáng vào mà vẫn giữ kín đáo, và làm ánh sáng dịu, đều hơn. Chụp đèn, rèm voan, giấy dán kính, kính mờ đều dùng tính chất này. Người chụp ảnh cũng dùng tấm vải trắng mỏng chắn trước đèn để ánh sáng mềm và bóng bớt gắt.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138