ThucNghiem.comThực Nghiệm
Thí nghiệm môn Khoa học tiểu học

Thí nghiệm sự bay hơi với khăn ướt: cân khối lượng ở nắng, gió và bóng râm

Phơi bốn chiếc khăn ướt ở nắng, gió, bóng râm và trong túi kín, cân mỗi 30 phút để thấy yếu tố nào làm nước bay hơi nhanh; có số liệu mẫu giả định.

Four small damp towels on plastic plates along a sunny balcony railing and a shaded corner, a child crouching beside a kitchen scale, seen from behind, Da Nang afternoon

Muốn biết vì sao quần áo phơi ngoài nắng có gió mau khô hơn phơi trong nhà, bạn chỉ cần bốn chiếc khăn mặt giống nhau, một cân nhà bếp và một buổi chiều: làm ướt khăn bằng cùng một lượng nước, đặt ở bốn chỗ khác nhau, cân mỗi nửa giờ. Khối lượng khăn giảm bao nhiêu chính là lượng nước đã bay hơi, nên bạn có số liệu thật thay vì chỉ sờ tay đoán khăn nào khô hơn.

Thí nghiệm gắn với nội dung sự bay hơi của nước và các yếu tố ảnh hưởng, thường gặp ở môn Khoa học lớp 4 khi học về nước và sự chuyển thể. Dưới đây có cách chuẩn bị để bốn chiếc khăn giữ cùng lượng nước ban đầu, bảng số liệu mẫu giả định kèm phép tính phần trăm, phần giải thích vì sao nhiệt độ, gió và độ ẩm làm nước bay hơi nhanh chậm khác nhau, và những biến thể để thành dự án vài tuần.

Câu hỏi và mục tiêu

Câu hỏi chính: trong ba yếu tố nắng, gió và không khí kín, yếu tố nào làm nước trong khăn bay hơi nhanh nhất, và nhanh hơn bao nhiêu. Thí nghiệm dùng bốn chỗ đặt: ngoài nắng, trong bóng râm có gió, trong bóng râm lặng gió, và trong một túi nilon buộc kín. Chiếc khăn trong túi kín đóng vai đối chứng, giúp trả lời câu hỏi: nếu không khí quanh khăn không được thay mới thì nước còn bay hơi được bao nhiêu.

Sau buổi làm, học sinh nên giải thích được vì sao khối lượng khăn giảm dần, vì sao cùng một lượng nước mà mỗi chỗ mất đi một lượng khác nhau, và áp dụng vào việc thật như chọn chỗ phơi quần áo ngày mưa phùn, vì sao ruộng muối cần nắng và gió. Đây cũng là bài tập tốt về biến kiểm soát: khăn cùng loại, cùng cỡ, cùng lượng nước, cùng thời điểm bắt đầu; chỉ chỗ đặt là khác.

Mục tiêu đo đạc: cân được khối lượng khăn tại các mốc 0, 30, 60, 90 và 120 phút, tính lượng nước còn lại, lượng đã bay hơi và phần trăm bay hơi sau một giờ cho từng chỗ, rồi vẽ bốn đường trên cùng một đồ thị. Một cân nhà bếp chia vạch 1 gam là đủ, vì lượng nước bay hơi trong một giờ thường tính bằng vài chục gam.

Dụng cụ cần chuẩn bị

Mọi thứ đều có trong nhà. Điều quan trọng nhất là bốn chiếc khăn phải thật giống nhau.

  • Bốn chiếc khăn mặt cùng loại, cùng cỡ, đã giặt và phơi khô; nếu không đủ khăn giống nhau, cắt bốn mảnh vải cotton cùng kích thước.
  • Bốn chiếc đĩa nhựa hoặc khay nhỏ giống nhau để đặt khăn, tránh để khăn chạm trực tiếp mặt sàn nóng.
  • Một cân nhà bếp điện tử chia vạch 1 gam.
  • Một túi nilon sạch, dây buộc, cho chiếc khăn đối chứng.
  • Nếu chỗ bóng râm không có gió tự nhiên: một quạt nhỏ chạy pin tiểu, để nguyên vỏ, không tháo.
  • Chậu nước, đồng hồ bấm giờ, sổ ghi, bút chì; giấy kẻ ô để vẽ đồ thị.
  • Tuỳ chọn: nhiệt kế để ghi nhiệt độ ở từng chỗ đặt.

Cân đĩa không trước, rồi bấm nút trừ bì để cân chỉ hiện khối lượng khăn. Ghi khối lượng khăn khô của từng chiếc; con số này dùng để tính lượng nước còn trong khăn ở mỗi lần cân.

An toàn trong lúc làm

Nắng gắt buổi trưa. Mỗi lần ra cân khăn ngoài nắng, trẻ đội mũ, đi dép, không đứng lâu và uống nước. Nên làm buổi sáng muộn hoặc đầu giờ chiều khi nắng ổn định nhưng chưa quá gắt.

Ban công và lan can. Nếu đặt khăn ở ban công tầng cao, người lớn đặt đĩa ở chỗ vững, tránh mép lan can; trẻ không trèo, không với ra ngoài. Đĩa đặt ở chỗ gió mạnh có thể bay, nên chặn bằng một viên sỏi sạch đặt cạnh khăn.

Không dùng thiết bị cắm điện gần nước. Chiếc khăn ướt nhỏ nước. Không đặt quạt cắm điện lưới sát chỗ khăn; nếu cần gió, dùng quạt nhỏ chạy pin tiểu hoặc chỗ có gió tự nhiên.

Giữ cân khô. Cân điện tử hỏng nếu nước nhỏ vào. Luôn đặt khăn trong đĩa, không đặt khăn ướt trực tiếp lên mặt cân, và lau khô đáy đĩa trước mỗi lần cân.

Các bước làm

Mục tiêu của các bước đầu là cho bốn chiếc khăn bắt đầu với lượng nước bằng nhau, sai lệch không quá vài gam.

  1. Cân và ghi khối lượng khô của từng khăn. Ví dụ giả định: mỗi khăn 40 gam.
  2. Nhúng cả bốn khăn vào chậu nước, vắt vừa tay. Cân từng chiếc trên đĩa đã trừ bì; vắt thêm hoặc nhỏ thêm nước bằng thìa cho đến khi chiếc nào cũng nặng 100 gam, tức chứa 60 gam nước.
  3. Gấp mỗi khăn làm bốn theo cùng một cách, đặt lên đĩa. Khăn đối chứng cho vào túi nilon, buộc kín, đặt cạnh khăn bóng râm lặng gió.
  4. Đặt bốn đĩa vào bốn chỗ: ngoài nắng; trong bóng râm có gió; trong bóng râm lặng gió; túi kín. Ghi giờ bắt đầu và nhiệt độ từng chỗ nếu có nhiệt kế.
  5. Cứ 30 phút mang từng đĩa vào cân, ghi khối lượng, rồi đặt lại đúng chỗ cũ. Với khăn trong túi, cân cả túi rồi trừ khối lượng túi đã cân từ trước.
  6. Sau 120 phút, tính nước còn lại bằng khối lượng khăn ướt trừ khối lượng khăn khô.

Nếu thấy khăn ngoài nắng gần khô trước 120 phút, vẫn tiếp tục cân cho đủ mốc để thấy đường đồ thị chậm lại khi khăn gần khô. Đó là một phát hiện, không phải lỗi.

Số liệu mẫu (giả định) và phép tính

Bảng dưới là ví dụ giả định cho lượng nước còn lại trong khăn, tính bằng gam, một buổi chiều nắng nhẹ khoảng 32 độ C. Số liệu của bạn sẽ khác theo thời tiết, loại khăn và mức gió.

Chỗ đặt0 phút30 phút60 phút90 phút120 phút
Ngoài nắng604226146
Bóng râm có gió6047352516
Bóng râm lặng gió6054484237
Túi nilon kín6060595959

Phần trăm nước bay hơi sau 60 phút bằng lượng đã mất chia cho 60 rồi nhân 100. Ngoài nắng: mất 60 trừ 26 bằng 34 gam, tức 34 chia 60 nhân 100, khoảng 57 phần trăm. Bóng râm có gió: mất 25 gam, khoảng 42 phần trăm. Bóng râm lặng gió: mất 12 gam, đúng 20 phần trăm. Túi kín: mất 1 gam, chưa tới 2 phần trăm.

Đọc bảng theo hàng, khăn ngoài nắng mất 18 gam trong nửa giờ đầu nhưng chỉ mất 8 gam trong nửa giờ cuối. Khăn càng khô, bề mặt còn ướt càng ít và nước còn lại nằm sâu trong sợi vải, nên tốc độ giảm dần. Đem so khăn có gió với khăn lặng gió, cùng trong bóng râm, thấy riêng gió đã làm lượng bay hơi trong giờ đầu tăng từ 12 lên 25 gam, hơn gấp đôi.

Giải thích khoa học: nước bay hơi nhanh hay chậm do đâu

Nước trong khăn luôn có một số phân tử ở bề mặt sợi vải chuyển động đủ nhanh để tách khỏi nước lỏng và đi vào không khí. Nhiệt độ cao làm phân tử chuyển động mạnh hơn, nhiều phân tử thoát ra hơn; ánh nắng chiếu trực tiếp còn cung cấp thêm năng lượng cho chính lớp nước trên khăn. Vì thế khăn ngoài nắng mất nước nhanh nhất.

Nhưng nước không chỉ đi ra; một phần hơi nước trong không khí sát khăn cũng quay lại bám vào. Khi không khí ngay cạnh khăn đã chứa nhiều hơi nước, số phân tử quay về gần bằng số phân tử thoát ra, và lượng bay hơi thực gần như dừng lại. Đó là điều xảy ra trong túi nilon kín: không khí trong túi nhanh chóng đầy hơi nước, khăn gần như không khô. Gió làm điều ngược lại: liên tục mang lớp không khí ẩm cạnh khăn đi và thay bằng không khí khô hơn, nên khăn trong bóng râm có gió khô nhanh gấp đôi khăn lặng gió dù cùng nhiệt độ.

Từ đây hiểu được vì sao ngày nồm ẩm quần áo phơi mãi không khô: không khí đã gần đầy hơi nước, giống một chiếc túi kín khổng lồ. Ruộng muối cần cả nắng lẫn gió vì cần cả hai cơ chế. Có một hệ quả nữa đáng làm thử: khi nước bay hơi, nó lấy nhiệt từ chỗ nó rời đi, nên khăn ướt luôn mát hơn không khí xung quanh. Quấn một mẩu khăn ướt quanh bầu nhiệt kế và để trước gió, nhiệt độ đọc được thường thấp hơn nhiệt kế khô vài độ — nguyên lý của việc lau người bằng khăn ướt cho mát.

Nguồn sai số và cách giảm

Lượng nước ban đầu chênh nhau. Chỉ cần một khăn chứa nhiều hơn khăn khác 5 gam là phép so sai lệch. Cân và điều chỉnh từng khăn cho đúng cùng khối lượng trước khi đặt.

Cách gấp khác nhau. Khăn trải phẳng khô nhanh hơn hẳn khăn gấp bốn, vì diện tích bề mặt ướt lớn hơn. Gấp cùng một cách cho mọi khăn, hoặc dùng chính điều này làm một biến thể riêng.

Thời gian cân không đều. Mang khăn vào cân mất vài phút, khăn đầu và khăn cuối cách nhau một quãng. Cân theo cùng thứ tự ở mọi mốc và làm nhanh. Thời gian khăn ở trong nhà khi chờ cân cũng là một sai lệch nhỏ.

Nắng và gió thay đổi giữa chừng. Một đám mây che nắng nửa giờ làm số liệu ngoài nắng chậm lại. Ghi lại thời tiết ở mỗi mốc để giải thích. Làm lặp ba buổi khác nhau rồi so xu hướng sẽ đáng tin hơn một buổi.

Cân lệch. Cân nhà bếp có thể sai một vài gam. Kiểm trước bằng một vật đã biết khối lượng, ví dụ một hộp sữa còn nguyên ghi khối lượng tịnh, và dùng cùng một cân cho cả buổi.

Biến thể để thành dự án

Mỗi biến thể chỉ đổi một yếu tố; bốn chiếc khăn còn lại đặt cùng chỗ.

  • Diện tích bề mặt: một khăn trải phẳng, một khăn gấp đôi, một khăn gấp bốn, một khăn vo tròn, tất cả cùng trong bóng râm.
  • Loại vải: khăn cotton, áo thun polyester, vải lanh, khăn giấy dày, cùng diện tích và cùng lượng nước ban đầu.
  • Mức gió: dùng quạt pin ở ba khoảng cách 30, 60, 90 cm.
  • Nhiệt kế ướt và khô: đặt hai nhiệt kế cạnh nhau, một nhiệt kế quấn khăn ướt, ghi chênh lệch nhiệt độ ở ngày khô ráo và ngày nồm ẩm.
  • Nhật ký phơi đồ: ghi trong hai tuần thời gian một chiếc khăn cố định phơi khô ở cùng một chỗ, đối chiếu với thời tiết từng ngày.

Khi viết kết luận, nói rõ yếu tố nào được thay đổi, yếu tố nào giữ nguyên, và kết quả trả lời câu hỏi ban đầu tới đâu. Nếu kết quả có chỗ bất ngờ, ghi lại cả giả thuyết của bạn về nguyên nhân để kiểm ở lần sau.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao khăn trong túi kín vẫn nhẹ đi một chút?

Một lượng nhỏ nước bay hơi vào phần không khí trong túi trước khi không khí đầy hơi nước, và một ít hơi có thể lọt qua chỗ buộc. Ngoài ra cân nhà bếp có sai số khoảng một gam. Mức mất vài gam như vậy vẫn rất nhỏ so với khăn để ngoài.

Có thể dùng máy sấy tóc để làm gió không?

Không nên trong thí nghiệm này. Máy sấy cắm điện lưới, dùng gần khăn ướt và nước là không an toàn cho trẻ; máy sấy còn thổi khí nóng nên bạn thay đổi cả gió lẫn nhiệt độ cùng lúc. Gió tự nhiên hoặc quạt nhỏ chạy pin tiểu là đủ.

Không có cân nhà bếp thì làm được không?

Được nhưng chỉ ở mức so sánh. Bạn có thể ghi thời điểm từng khăn khô hẳn khi sờ, hoặc đong lượng nước như nhau rồi xem khăn nào khô trước. Có cân thì tốt hơn nhiều vì bạn thấy được tốc độ thay đổi theo từng mốc thời gian.

Vì sao ngày nồm phơi quần áo lâu khô dù trời không lạnh?

Vì không khí ngày nồm đã chứa gần đầy hơi nước. Khi đó số phân tử nước thoát ra khỏi vải gần bằng số phân tử từ không khí bám trở lại, nên lượng bay hơi thực rất nhỏ. Gió và quạt giúp thay không khí cạnh vải, nhưng nếu cả căn phòng đều ẩm thì vẫn chậm.

Thí nghiệm này mất bao lâu?

Khoảng hai tiếng rưỡi, gồm nửa giờ chuẩn bị và hai giờ cân. Trong lúc chờ giữa các mốc, trẻ có thể vẽ sẵn khung đồ thị, ghi dự đoán khăn nào khô nhanh nhất và lý do. Đối chiếu dự đoán với kết quả là phần học được nhiều nhất.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138