ThucNghiem.comThực Nghiệm
Điện và từ

Thí nghiệm định luật Ôm tại nhà: đo dòng và áp qua điện trở, vẽ đồ thị U–I

Kiểm chứng định luật Ôm bằng điện trở, một đến bốn pin tiểu và đồng hồ vạn năng: cách mắc ampe kế, vôn kế, bảng số liệu mẫu và vì sao bóng đèn không theo đường thẳng.

Close-up of a teenager hands on a desk in Da Nang, four AA batteries in a holder, a small resistor on a breadboard, two multimeters with blank displays, warm desk lamp

Định luật Ôm nói rằng dòng điện chạy qua một dây dẫn tỉ lệ thuận với hiệu điện thế đặt vào hai đầu nó, U = I × R, với R không đổi. Bạn kiểm chứng điều đó ở nhà bằng một điện trở 470 ôm, giá đỡ bốn pin tiểu và đồng hồ vạn năng: đo hiệu điện thế và cường độ dòng điện ở bốn mức pin, vẽ bốn điểm lên giấy kẻ ô và xem chúng có nằm trên một đường thẳng đi qua gốc toạ độ hay không.

Thí nghiệm gắn với chủ đề định luật Ôm và điện trở ở Vật lý lớp 9 (trong chương trình mới nằm ở phần điện của Khoa học tự nhiên) và được nhắc lại ở lớp 11. Cuối bài có phần so sánh với bóng đèn sợi đốt nhỏ, vật dẫn không theo định luật Ôm, để bạn thấy giới hạn của công thức. Mọi số liệu là ví dụ giả định.

Mục tiêu: từ công thức trong vở đến đường thẳng trên giấy

Học sinh thường học định luật Ôm dưới dạng ba công thức đổi qua đổi lại: I = U / R, U = I × R, R = U / I. Cách học đó khiến nhiều người nghĩ R = U / I nghĩa là "tăng hiệu điện thế thì điện trở tăng", một hiểu lầm rất phổ biến. Thí nghiệm này cho bạn thấy tận mắt điều ngược lại: tăng U thì I tăng theo, còn tỉ số U / I của một điện trở giữ gần như nguyên.

Mục tiêu cụ thể gồm bốn việc. Một là mắc đúng ampe kế nối tiếp và vôn kế song song, kỹ năng mà bài kiểm tra thực hành nào cũng hỏi. Hai là thu bốn cặp số U, I từ bốn mức nguồn. Ba là vẽ đồ thị U theo I, nhận ra đường thẳng qua gốc và đọc điện trở từ độ dốc. Bốn là so sánh với một vật không tuân theo định luật Ôm.

Thí nghiệm hợp với học sinh từ lớp 8 trở lên. Phần vẽ đồ thị và tính độ dốc là cơ hội tốt để học sinh lớp 11 luyện cách viết kết quả kèm sai số, thay vì chỉ ghi "R = 470 Ω".

Dụng cụ cần chuẩn bị

Bộ dụng cụ nhỏ gọn, toàn bộ chạy bằng pin tiểu. Nếu nhà chỉ có một đồng hồ vạn năng, bạn vẫn làm được bằng cách đo lần lượt.

  • Một điện trở 470 Ω loại 1/4 W, vòng màu vàng – tím – nâu. Ở mức 6 V, công suất toả ra chỉ khoảng 0,08 W, điện trở chỉ hơi ấm.
  • Giá đỡ bốn pin tiểu AA có dây ra, và bốn viên pin kiềm cùng loại, cùng đợt mua. Không dùng pin sạc lithium dạng AA.
  • Hai đồng hồ vạn năng nếu có: một để ở thang mA làm ampe kế, một để ở thang V một chiều làm vôn kế. Một chiếc cũng được.
  • Bảng mạch cắm thử (breadboard) nhỏ hoặc năm dây có kẹp cá sấu.
  • Một bóng đèn pin sợi đốt nhỏ loại 2,5 V cùng đui, dùng cho phần so sánh. Nếu không có, bỏ qua phần này.
  • Giấy kẻ ô ly, thước, bút chì, hoặc bảng tính trên máy để vẽ đồ thị.

An toàn: những lỗi có thể làm nóng dây và hỏng đồng hồ

Không bao giờ chạm thẳng hai que đồng hồ ở thang mA hay A vào hai cực pin. Ở thang đo dòng, đồng hồ gần như là một sợi dây. Chạm thẳng vào pin là nối tắt: pin nóng nhanh, cầu chì trong đồng hồ có thể đứt. Ampe kế luôn phải mắc nối tiếp với điện trở.

Không nối tắt giá pin. Bốn pin tiểu nối tắt bằng một sợi dây có thể làm dây nóng tới mức bỏng tay trong vài chục giây. Luôn có điện trở trong mạch, và tháo một đầu dây ra mỗi khi đổi cấu hình.

Chỉ dùng tối đa bốn pin tiểu. Không ghép thêm pin, không thay bằng bộ nguồn cắm điện lưới hay cục sạc. Thí nghiệm này cần không quá 6 vôn.

Cất pin xa kim loại rời. Pin để lẫn với chìa khoá, đồng xu trong túi có thể bị nối tắt. Giữ pin trong giá hoặc hộp.

Trẻ nhỏ làm cùng người lớn. Pin tiểu và điện trở là vật nhỏ, không để trẻ dưới sáu tuổi cầm chơi. Không ngậm pin, không cắn dây.

Các bước mắc mạch và đo

Mạch gồm nguồn, ampe kế và điện trở mắc nối tiếp thành một vòng; vôn kế mắc song song với điện trở. Lắp toàn bộ khi chưa lắp pin vào giá.

  1. Cắm điện trở 470 Ω vào bảng mạch. Nối một đầu điện trở với que đỏ của ampe kế (đã cắm vào lỗ mA), que đen của ampe kế nối về cực dương của giá pin. Đầu còn lại của điện trở nối về cực âm.
  2. Vặn ampe kế về thang 200 mA. Nối vôn kế ở thang 20 V một chiều vào hai đầu điện trở: que đỏ ở phía gần cực dương, que đen ở phía gần cực âm.
  3. Bắt đầu với một pin: lắp một viên vào giá, dùng dây kẹp lấy điện từ hai đầu đúng một viên. Đọc ampe kế và vôn kế, ghi vào bảng. Tháo dây ngay sau khi đọc.
  4. Lần lượt lấy điện từ hai, ba rồi bốn viên. Mỗi mức đọc hai số, ghi lại, rồi ngắt mạch.
  5. Lặp lại cả bốn mức thêm hai lần để có ba lượt đo. Tính trung bình U và I ở từng mức.
  6. Vẽ đồ thị: trục hoành là I (mA), trục tung là U (V). Chấm bốn điểm và điểm gốc (0; 0). Dùng thước kẻ một đường thẳng đi gần các điểm nhất, không cần đi qua từng điểm.
  7. Thay điện trở bằng bóng đèn pin 2,5 V, đo ở một và hai pin. Không dùng ba, bốn pin cho bóng 2,5 V vì bóng có thể cháy dây tóc.

Số liệu mẫu (giả định) và tự tính điện trở

Bảng dưới là trung bình ba lượt đo giả định. Hiệu điện thế mỗi mức không đúng bội số 1,5 V vì pin mới thường cho khoảng 1,55 V mỗi viên và hơi tụt khi có dòng.

Số pinU đo đượcI đo đượcR = U / I
11,55 V3,3 mA1,55 / 0,0033 ≈ 470 Ω
23,08 V6,6 mA3,08 / 0,0066 ≈ 467 Ω
34,60 V9,8 mA4,60 / 0,0098 ≈ 469 Ω
46,10 V13,0 mA6,10 / 0,0130 ≈ 469 Ω
Bóng đèn, 1 pin1,45 V210 mA≈ 6,9 Ω
Bóng đèn, 2 pin2,80 V295 mA≈ 9,5 Ω

Bốn giá trị R của điện trở dao động từ 467 đến 470 Ω, trung bình khoảng 469 Ω. Điện trở loại thường có dung sai ghi trên vòng màu thứ tư: vòng nhũ vàng nghĩa là ±5%, tức giá trị thật có thể từ khoảng 447 đến 494 Ω. Kết quả 469 Ω nằm gọn trong khoảng đó.

Độ dốc của đường thẳng tính bằng hai điểm xa nhau: (6,10 − 1,55) V chia (13,0 − 3,3) mA bằng 4,55 / 0,0097 ≈ 469 Ω, khớp với trung bình. Ngược lại, bóng đèn cho R tăng từ 6,9 lên 9,5 Ω khi dòng tăng, và nếu đo nguội bằng thang ôm, bạn chỉ thấy khoảng 1–2 Ω. Các điểm của bóng đèn không nằm trên một đường thẳng qua gốc.

Giải thích: vì sao điện trở giữ nguyên còn bóng đèn thì không

Trong một dây kim loại, dòng điện là dòng electron tự do trôi có hướng dưới tác dụng của điện trường. Hiệu điện thế càng lớn, điện trường trong dây càng mạnh, electron trôi càng nhanh, số electron đi qua tiết diện mỗi giây càng nhiều. Khi các va chạm của electron với mạng tinh thể không đổi tính chất, tốc độ trôi tỉ lệ với điện trường, và ta có I tỉ lệ với U. Điện trở R chính là hệ số đặc trưng cho mức cản trở ấy, phụ thuộc vào vật liệu, chiều dài, tiết diện và nhiệt độ của dây, chứ không phụ thuộc vào U hay I.

Điện trở trong bài là loại màng than hoặc màng kim loại được chế tạo để giá trị ít thay đổi theo nhiệt độ, và ở công suất 0,08 W nó gần như không nóng lên. Vì vậy tỉ số U / I giữ nguyên: đó là vật dẫn tuân theo định luật Ôm.

Dây tóc bóng đèn thì khác. Khi dòng tăng, dây tóc vonfram nóng lên hàng nghìn độ, dao động của mạng tinh thể mạnh hơn, electron va chạm nhiều hơn, điện trở tăng lên gấp nhiều lần so với lúc nguội. Đồ thị U theo I của bóng đèn cong lên, độ dốc tăng dần. Định luật Ôm không sai ở đây; chỉ là điều kiện "R không đổi" đã bị vi phạm vì nhiệt độ thay đổi.

Điểm cần nhớ cho bài kiểm tra: công thức R = U / I luôn dùng được để tính điện trở tại một thời điểm, nhưng chỉ vật dẫn nào có tỉ số đó không đổi khi U thay đổi mới gọi là tuân theo định luật Ôm.

Nguồn sai số và cách giảm

Pin tụt áp trong lúc đo. Khi có dòng, hiệu điện thế giữa hai cực pin giảm so với lúc hở mạch do điện trở trong. Vì bạn đo U trực tiếp ở hai đầu điện trở, sai số này không làm sai R, nhưng làm các mức U không đều. Đọc nhanh và ngắt mạch giữa các lần.

Cách mắc vôn kế và ampe kế. Vôn kế mắc ngay hai đầu điện trở đo đúng U của điện trở, nhưng một phần nhỏ dòng đi qua vôn kế cũng được ampe kế tính vào. Với vôn kế số có điện trở trong khoảng 10 MΩ, phần dòng này cỡ phần triệu ampe, không đáng kể so với vài mA.

Độ phân giải của đồng hồ. Ở thang 200 mA, nhiều đồng hồ chỉ hiện một chữ số sau dấu phẩy. Số 3,3 mA có thể là bất cứ giá trị nào từ 3,25 đến 3,35 mA, tức sai số khoảng 1,5% ở mức thấp nhất. Mức bốn pin có sai số tương đối nhỏ hơn.

Điện trở tiếp xúc của kẹp và bảng mạch. Kẹp cá sấu lỏng có thể thêm vài ôm. Với 470 Ω thì không đáng kể, nhưng nếu bạn thử điện trở nhỏ như 10 Ω thì phải chú ý.

Dung sai của chính điện trở. Giá trị in trên vòng màu là danh định. Đo bằng thang ôm khi điện trở đã tháo khỏi mạch để có giá trị đối chiếu độc lập.

Biến thể mở rộng

Sau khi có đồ thị chuẩn, bạn có thể mở rộng thành một bộ bài thực hành nhỏ.

  • Ba điện trở khác nhau (220 Ω, 470 Ω, 1 kΩ) vẽ chung một hệ trục: ba đường thẳng qua gốc với độ dốc khác nhau, nhìn là thấy ý nghĩa của R.
  • Đèn LED kèm điện trở hạn dòng: đo U của riêng LED ở nhiều mức dòng để thấy LED gần như giữ điện áp cố định, đồ thị không thẳng.
  • Điện trở theo nhiệt độ: đo điện trở của một cuộn dây đồng mảnh khi ngâm trong nước nguội và nước ấm (nước ấm do người lớn chuẩn bị, không quá 60 °C, dây có vỏ cách điện).
  • Bảng tính: nhập U và I, cho bảng tính vẽ đường xu hướng tuyến tính và hiện độ dốc; so với độ dốc tính tay.

Với mỗi biến thể, viết giả thuyết trước khi đo, chẳng hạn "điện trở 1 kΩ sẽ cho đường dốc gấp khoảng hai lần đường 470 Ω", rồi so với kết quả. Một bài báo cáo thực hành tốt ghi cả những lần đo lệch và lý do bạn nghĩ nó lệch.

Câu hỏi thường gặp

Có thể làm thí nghiệm định luật Ôm chỉ với một đồng hồ vạn năng không?

Có. Đo U ở hai đầu điện trở trước, ghi lại, rồi tháo ra, chuyển đồng hồ sang thang mA và mắc nối tiếp để đo I. Vì nguồn là pin nên hai lần đo có thể lệch nhau chút ít; đo nhanh và giữ nguyên số pin để giảm lệch.

Vì sao không dùng bóng đèn ngay từ đầu cho dễ thấy?

Bóng đèn sợi đốt có điện trở thay đổi mạnh theo nhiệt độ nên không cho đường thẳng. Dùng bóng đèn trước dễ khiến học sinh kết luận sai rằng định luật Ôm không đúng. Điện trở cố định cho kết quả sạch, sau đó mới đem bóng đèn ra làm phép so sánh.

Đồ thị của mình không đi qua gốc toạ độ, sai ở đâu?

Thường do đồng hồ chưa về số 0 khi chưa có dòng, hoặc đọc U của cả pin thay vì của điện trở. Kiểm tra lại cách mắc vôn kế, đo số chỉ khi mạch hở để biết sai số không, rồi trừ đi nếu cần.

Điện trở 1/4 W có bị cháy khi dùng bốn pin không?

Với 470 Ω và 6 V, công suất khoảng 0,08 W, chỉ một phần ba định mức. Nếu bạn đổi sang 47 Ω, công suất lên khoảng 0,8 W, vượt định mức và điện trở sẽ nóng rất nhanh. Luôn tính U² / R trước khi thay điện trở.

Pin sạc AA dùng được không?

Pin sạc niken loại AA cho khoảng 1,2 V mỗi viên và dùng được, chỉ là bảng số liệu sẽ thấp hơn. Không dùng pin lithium tháo từ thiết bị hay pin sạc dự phòng; bài thí nghiệm này chỉ cần pin tiểu thông thường.

Định luật Ôm có đúng cho nước muối không?

Dung dịch điện li dẫn điện bằng ion và ở điện cực xảy ra phản ứng hoá học, nên quan hệ U – I thường không thẳng, nhất là ở hiệu điện thế thấp. Đó là một đề tài khác, liên quan tới điện phân, cần làm riêng và có người lớn hướng dẫn.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138