ThucNghiem.comThực Nghiệm
Phương pháp khoa học khi làm thí nghiệm

Thí nghiệm công bằng là gì: biến thay đổi, biến đo và biến giữ nguyên khi làm ở nhà

Thí nghiệm công bằng chỉ đổi một yếu tố mỗi lần. Cách tìm biến thay đổi, biến đo, biến giữ nguyên qua ví dụ thả bóng và thấm khăn giấy tại nhà.

Teenage boy in a Hanoi apartment hallway dropping a rubber ball beside a wooden ruler taped to the wall, younger sister crouching to watch, side view, morning light

Thí nghiệm công bằng là thí nghiệm trong đó bạn chỉ thay đổi đúng một yếu tố, đo một kết quả, và giữ mọi yếu tố khác như nhau giữa các lần thử. Nhờ vậy, khi kết quả khác đi, bạn có quyền nói sự khác biệt đến từ yếu tố mình đã đổi, chứ không phải từ một thứ gì đó lẻn vào giữa chừng.

Nghe thì đơn giản, nhưng phần lớn thí nghiệm ở nhà hỏng chính ở chỗ này: đổi hai thứ cùng lúc mà không biết. Bài viết đi qua ba loại biến bằng hai thí nghiệm dễ làm trong nhà là thả bóng đo độ nảy và so khả năng thấm nước của khăn giấy, kèm bảng số liệu giả định để bạn tập nhận ra chỗ nào công bằng, chỗ nào chưa. Nội dung phù hợp với phần mở đầu về phương pháp tìm hiểu tự nhiên ở lớp 6 và các bài thực hành ở những lớp trên.

Vì sao chỉ được đổi một yếu tố mỗi lần

Hãy hình dung bạn muốn biết khăn giấy loại dày có thấm nhiều nước hơn loại mỏng không. Bạn nhúng tờ dày vào cốc nước lạnh trong năm giây, rồi nhúng tờ mỏng vào cốc nước ấm trong mười giây. Tờ mỏng thấm nhiều hơn. Kết luận "khăn mỏng thấm tốt hơn" lúc này không đứng được, vì có ba thứ khác nhau cùng lúc: loại khăn, nhiệt độ nước và thời gian nhúng. Kết quả có thể do bất kỳ thứ nào trong ba, hoặc do cả ba cộng lại.

Người làm khoa học gọi đó là các yếu tố bị trộn lẫn. Một khi đã trộn, không phép tính nào tách lại được từ số liệu của bạn. Cách duy nhất là thiết kế lại từ đầu, sao cho giữa các lần thử chỉ có một chỗ khác. Đó là lý do giáo viên hay hỏi "em đã giữ nguyên những gì?" trước cả khi hỏi kết quả.

Thí nghiệm công bằng không có nghĩa là mọi thứ phải hoàn hảo. Trong nhà không có phòng thí nghiệm điều hoà nhiệt độ hay cân điện tử chính xác đến miligam. Mục tiêu thực tế là: nhận diện được những yếu tố có thể ảnh hưởng mạnh đến kết quả, giữ chúng giống nhau trong khả năng của mình, và ghi lại những gì không giữ được. Một thí nghiệm khiêm tốn nhưng trung thực về giới hạn có giá trị hơn một thí nghiệm trông chuyên nghiệp mà đổi lung tung.

Ba loại biến trong thí nghiệm thả bóng

Ví dụ đầu tiên: bạn muốn biết thả quả bóng cao su từ càng cao thì nó nảy lên càng cao hay không. Bảng dưới gọi tên từng loại biến bằng cả tên trong sách và tên dễ nhớ.

Loại biếnTên dễ nhớTrong thí nghiệm thả bóngBạn làm gì với nó
Biến độc lậpThứ bạn chủ động đổiĐộ cao thả bóng: 50 cm, 100 cm, 150 cmChọn trước các mức, đổi theo kế hoạch
Biến phụ thuộcThứ bạn đoĐộ cao bóng nảy lên ở lần chạm sàn đầu tiênĐo bằng cùng một cách mỗi lần, ghi ngay
Biến kiểm soátThứ phải giữ nguyênCùng một quả bóng, cùng một mặt sàn, thả chứ không ném, mép dưới quả bóng làm mốc đoLiệt kê ra giấy trước khi làm, kiểm lại sau mỗi lần thử

Một mẹo nhỏ để không lẫn: biến độc lập thường đứng sau chữ "nếu", biến phụ thuộc đứng sau chữ "thì". "Nếu thả từ cao hơn thì bóng nảy cao hơn." Còn biến kiểm soát là tất cả những thứ bạn sẽ bị hỏi "có chắc nó không đổi không?".

Lưu ý rằng một thí nghiệm chỉ nên có một biến độc lập ở mỗi lượt. Nếu bạn muốn biết thêm mặt sàn gạch và mặt sàn gỗ khác nhau ra sao, đó là một lượt thí nghiệm khác, trong đó mặt sàn trở thành biến độc lập còn độ cao thả lại thành biến kiểm soát.

Cách liệt kê biến kiểm soát mà không sót

Học sinh thường liệt kê được hai ba biến kiểm soát rồi dừng. Cách tìm đủ hơn là đi lần lượt qua năm câu hỏi dưới đây cho chính thí nghiệm của mình.

  • Vật liệu: mọi thứ đi vào thí nghiệm có giống nhau không? Cùng loại bóng, cùng một quả bóng hay hai quả cùng loại, khăn giấy cùng một gói hay hai gói khác nhau.
  • Lượng: khối lượng, thể tích, kích thước có bằng nhau không? Tờ khăn cắt cùng cỡ, cốc nước cùng một vạch.
  • Môi trường: nhiệt độ phòng, gió quạt, ánh sáng, độ ẩm có thay đổi giữa các lần thử không? Làm buổi sáng rồi làm tiếp buổi chiều là đã đổi môi trường.
  • Thời gian: thời gian nhúng, thời gian chờ, thời điểm đọc kết quả có như nhau không?
  • Cách làm và người làm: thả hay ném, nhìn ngang tầm mắt hay nhìn từ trên xuống, ai cầm thước, ai bấm giờ. Đổi người đo giữa chừng là một biến lẻn vào rất phổ biến.

Với thí nghiệm khăn giấy, đi qua năm câu này bạn sẽ có danh sách đại loại: cùng kích thước 10 cm nhân 10 cm, cùng lượng nước 100 ml ở nhiệt độ phòng, cùng thời gian nhúng 5 giây, cùng thời gian để ráo 10 giây, cùng một người nhúng, cân bằng cùng một cân bếp. Danh sách càng cụ thể, người khác càng dễ làm lại thí nghiệm của bạn.

Thiết kế một thí nghiệm công bằng từng bước

Trình tự dưới đây dùng được cho hầu hết thí nghiệm ở nhà, từ hoà tan muối đến nảy mầm hạt. Viết từng bước ra giấy trước khi bắt tay vào làm.

  1. Viết câu hỏi một dòng có cả hai biến: "Độ cao thả ảnh hưởng thế nào đến độ cao nảy của bóng?"
  2. Gọi tên biến độc lập và chọn các mức. Ít nhất ba mức, cách đều nếu được: 50, 100, 150 cm.
  3. Gọi tên biến phụ thuộc và cách đo. Đo bằng gì, đọc ở đâu, đơn vị gì. Với bóng: thước dán dọc tường, đọc mép dưới quả bóng ở điểm cao nhất.
  4. Liệt kê biến kiểm soát bằng năm câu hỏi ở mục trên, và ghi cách giữ từng biến.
  5. Quyết định số lần lặp, thường là ba lần cho mỗi mức. Lặp lại giúp phát hiện lần đo trục trặc.
  6. Kẻ sẵn bảng số liệu với đủ cột trước khi làm, để không phải ghi vội lên mép giấy.
  7. Làm thử một lần để phát hiện chỗ vụng: bóng nảy lệch khỏi thước, khó nhìn điểm cao nhất. Sửa cách làm rồi mới đo thật.
  8. Đo thật và ghi ngay, kể cả lần đo trông vô lý. Ghi chú bên cạnh nếu có gì bất thường.

Bước làm thử hay bị bỏ qua vì học sinh muốn có kết quả nhanh. Nhưng chính lần thử đầu cho thấy bóng nảy cao 30 cm trong chớp mắt rất khó đọc bằng mắt thường. Cách khắc phục là quay video bằng điện thoại ở chế độ quay chậm, đặt máy ngang tầm điểm nảy, rồi tua từng khung hình để đọc vạch thước. Việc này giảm sai số đọc đi rất nhiều.

Những chỗ phá vỡ sự công bằng mà ít ai để ý

Đổi dụng cụ đo giữa chừng. Lần đầu dùng thước dây, lần sau dùng thước kẻ vì thước dây bị lấy mất. Hai thước có thể lệch nhau vài milimét, đủ để làm nhiễu những khác biệt nhỏ.

Vật liệu mệt dần. Quả bóng cao su bị thả hai mươi lần có thể ấm lên và nảy khác lúc đầu. Khăn giấy để ngoài không khí ẩm cả buổi đã hút sẵn hơi nước. Cách xử lý là làm xen kẽ các mức thay vì làm hết mức thấp rồi mới tới mức cao.

Người đo biết trước mình muốn thấy gì. Nếu bạn tin khăn dày thấm tốt hơn, bạn có thể vô tình vắt tờ mỏng mạnh tay hơn. Khi có thể, nhờ người khác đo mà không cho họ biết mẫu nào là mẫu nào.

Thứ tự làm. Làm mức 50 cm lúc 8 giờ và mức 150 cm lúc 9 giờ, giữa chừng nắng lên, sàn ấm hơn. Đổi thứ tự lần lặp, chẳng hạn lần một đi từ thấp lên cao, lần hai đi từ cao xuống thấp, giúp san đều ảnh hưởng của thời gian.

Mốc đo không rõ. Đo từ mép dưới hay tâm quả bóng, đo từ mặt sàn hay mặt gạch viền. Không thống nhất mốc là sai lệch đều đặn ở mọi lần đo, rất khó nhận ra sau đó.

Khi không giữ nguyên được một yếu tố thì làm sao

Có những biến kiểm soát bạn không điều khiển được ở nhà: nhiệt độ phòng tăng dần lúc trưa, độ ẩm thay đổi khi trời sắp mưa, ánh sáng cửa sổ dịch chuyển. Không giữ được không có nghĩa là bỏ qua. Có ba cách xử lý thực tế, dùng tuỳ hoàn cảnh.

Cách thứ nhất là đo và ghi lại yếu tố đó. Nếu nhà có nhiệt kế, ghi nhiệt độ phòng ở đầu và cuối buổi làm. Khi viết báo cáo, bạn nêu rõ nhiệt độ thay đổi trong khoảng bao nhiêu, và người đọc tự đánh giá được ảnh hưởng. Cách thứ hai là rút ngắn thời gian làm: gom mọi lần đo vào một khoảng ngắn để môi trường ít kịp đổi. Cách thứ ba là xen kẽ, như đã nói ở trên, để yếu tố trôi dạt rải đều lên mọi mức thay vì dồn vào một mức.

Với thí nghiệm kéo dài nhiều ngày như theo dõi cây non, bạn nên làm tất cả các nhóm song song cùng lúc, đặt cạnh nhau, thay vì làm nhóm này tuần này, nhóm kia tuần sau. Thời tiết hai tuần khác nhau đủ để làm lệch kết quả. Đây cũng là lý do thí nghiệm sinh học thường có một nhóm để so sánh đặt ngay bên cạnh; phần đó đã có nhiều tài liệu giải thích riêng, ở đây chỉ cần nhớ: những gì so với nhau thì phải trải qua cùng điều kiện, cùng lúc.

Đọc số liệu mẫu: thí nghiệm nào công bằng hơn

Dưới đây là số liệu giả định của hai bạn cùng làm thí nghiệm thả bóng. Bạn An giữ nguyên quả bóng và mặt sàn; bạn Bình dùng quả bóng mới cho mức 150 cm vì quả cũ lăn mất. Độ cao nảy đo bằng centimét, mỗi mức ba lần.

Độ cao thảBạn An: ba lần đoBạn An: trung bìnhBạn Bình: ba lần đoBạn Bình: trung bình
50 cm31; 33; 323230; 32; 3131
100 cm62; 60; 646261; 63; 6262
150 cm90; 93; 8790108; 105; 111108

Tính lại trung bình: với bạn An ở mức 150 cm, tổng 90 cộng 93 cộng 87 bằng 270, chia ba được 90 cm. Tỷ lệ nảy so với độ cao thả của bạn An khá đều: khoảng 0,64; 0,62 và 0,60. Số của bạn Bình ở hai mức đầu gần giống bạn An, nhưng ở mức 150 cm tỷ lệ vọt lên 0,72.

Nhìn riêng số liệu của bạn Bình, người ta dễ kết luận "thả càng cao, bóng càng nảy mạnh hơn hẳn". Thực ra bước nhảy đó trùng đúng chỗ đổi bóng, nên không thể biết phần nào do độ cao, phần nào do quả bóng mới. Bạn Bình không làm gì sai về mặt đo đạc, chỉ để một biến kiểm soát thay đổi. Cách sửa đúng là làm lại cả ba mức với quả bóng mới, hoặc ghi rõ trong báo cáo rằng mức cuối dùng bóng khác và không so được với hai mức đầu.

Câu hỏi thường gặp

Thí nghiệm công bằng và thí nghiệm có nhóm so sánh có phải là một không?

Không hẳn. Thí nghiệm công bằng là nguyên tắc chung: chỉ đổi một yếu tố, giữ nguyên phần còn lại. Có nhóm so sánh là một cách áp dụng nguyên tắc đó, thường gặp trong thí nghiệm sinh học, khi bạn để một nhóm không nhận tác động để làm mốc. Thí nghiệm thả bóng ở trên công bằng mà không cần nhóm như vậy.

Có thể có hai biến phụ thuộc trong một thí nghiệm không?

Có. Bạn có thể vừa đo độ cao nảy vừa đếm số lần nảy trước khi bóng dừng, miễn là vẫn chỉ đổi một biến độc lập. Đo thêm không làm mất công bằng, chỉ làm bảng số liệu dài hơn. Điều cần tránh là đổi hai biến độc lập cùng lúc.

Học sinh tiểu học có cần biết các tên gọi biến độc lập, biến phụ thuộc không?

Không cần thuộc tên gọi. Với các em nhỏ, ba câu hỏi đời thường là đủ: mình thay đổi cái gì, mình xem cái gì thay đổi theo, và cái gì phải giữ giống nhau. Tên gọi chính thức sẽ đến sau ở cấp trung học, khi các em đã quen với ý tưởng.

Nếu đã lỡ đổi hai yếu tố thì có cứu được số liệu không?

Số liệu đó vẫn có ích như một lần làm thử cho thấy chỗ cần sửa, nhưng không dùng để kết luận về tác động của từng yếu tố được. Cách đúng là làm lại với thiết kế mới. Trong báo cáo, việc kể lại lần làm hỏng và cách đã sửa thường được giáo viên đánh giá cao vì cho thấy bạn hiểu phương pháp.

Làm sao biết một yếu tố có đáng đưa vào danh sách kiểm soát không?

Hỏi xem yếu tố đó có cơ chế nào để tác động lên thứ bạn đo không. Màu áo người thả bóng gần như không có cơ chế nào ảnh hưởng độ nảy, nên bỏ qua. Nhiệt độ quả bóng thì có, vì cao su ấm đàn hồi khác cao su lạnh. Khi phân vân, cứ ghi lại cho chắc.

Làm thí nghiệm nhóm ở lớp, mỗi bạn đo một mức có được không?

Không nên, vì mỗi bạn có cách đặt mắt, cách thả, cách đọc thước riêng, nên người đo trở thành một biến thay đổi theo mức. Tốt hơn là mỗi bạn giữ một vai cố định cho mọi mức: một bạn thả, một bạn quay video, một bạn ghi số.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138