Giới hạn đo là giá trị lớn nhất mà dụng cụ đo được; độ chia nhỏ nhất là khoảng giá trị giữa hai vạch chia liền kề. Trước mỗi phép đo trong thí nghiệm, bạn cần biết hai con số này để chọn đúng dụng cụ và ghi kết quả với số chữ số hợp lý, không thừa không thiếu.
Đây là kiến thức nền của phần đo lường trong môn Khoa học tự nhiên ở những lớp đầu cấp trung học cơ sở, nhưng rất nhiều học sinh lớp trên vẫn ghi số đo kiểu "37,25 ml" từ một cốc đong chia vạch 50 ml. Bài viết hướng dẫn xác định hai con số đó trên những dụng cụ có sẵn trong nhà, cách đặt mắt và đọc vạch, cách đọc mặt nước cong trong ống, và cách ghi kết quả sao cho trung thực với dụng cụ đã dùng.
Hai con số trên mọi dụng cụ đo có vạch chia
Giới hạn đo, thường viết tắt GHĐ trong sách, là số lớn nhất ghi trên dụng cụ. Thước kẻ học sinh loại 20 cm có giới hạn đo 20 cm; cốc đong bếp in vạch tới 500 ml có giới hạn đo 500 ml. Đo một vật dài hơn giới hạn đo thì phải đo nhiều lần rồi cộng lại, và mỗi lần nối là thêm một cơ hội sai.
Độ chia nhỏ nhất, viết tắt ĐCNN, quyết định bạn đọc được chi tiết đến đâu. Cách tìm: lấy hai vạch có ghi số liền nhau, tính hiệu hai số, rồi chia cho số khoảng nhỏ giữa chúng. Ví dụ trên cốc đong, vạch 100 và vạch 200 ml cách nhau bốn khoảng nhỏ, vậy mỗi khoảng là 100 chia 4 bằng 25 ml. Chú ý đếm khoảng chứ không đếm vạch: bốn khoảng thì có năm vạch tính cả hai đầu, và đếm nhầm vạch là lỗi rất hay gặp.
Hai con số này quan trọng vì chúng gợi ý mức chính xác bạn có thể kỳ vọng. Dụng cụ có độ chia nhỏ nhất 25 ml thì việc ghi kết quả đến hàng đơn vị mililít là ghi những chữ số bạn không thực sự đọc được. Ngược lại, dùng xi lanh chia vạch 0,2 ml để đo nửa lít nước thì phải đong hàng chục lần, sai số cộng dồn còn lớn hơn dùng cốc đong một lần.
Dụng cụ đo trong nhà: giới hạn đo và độ chia nhỏ nhất thường gặp
Mỗi nhà có dụng cụ khác nhau; các con số dưới đây là giá trị thường gặp để bạn tham khảo, hãy tự kiểm trên chính dụng cụ của mình.
| Dụng cụ | Đo gì | Giới hạn đo thường gặp | Độ chia nhỏ nhất thường gặp | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Thước kẻ học sinh | Độ dài | 20 hoặc 30 cm | 1 mm | Hai đầu thước hay mòn, nên đặt vật từ vạch 1 cm |
| Thước dây may | Độ dài, chu vi | 150 cm | 1 mm hoặc 0,5 cm | Dây vải có thể giãn khi kéo căng |
| Thước cuộn thép | Độ dài lớn | 3 đến 5 m | 1 mm | Mép thép sắc, cần cẩn thận khi thu dây |
| Cốc đong bếp | Thể tích chất lỏng | 250 đến 1000 ml | 25 hoặc 50 ml | Thô, hợp lượng lớn |
| Xi lanh nhựa không kim | Thể tích nhỏ | 5, 10 hoặc 20 ml | 0,2 hoặc 0,5 ml | Chính xác cho lượng nhỏ |
| Nhiệt kế rượu hoặc nhiệt kế điện tử | Nhiệt độ | Tuỳ loại | 1 độ C, loại điện tử hiển thị 0,1 độ C | Không dùng nhiệt kế thuỷ ngân cho thí nghiệm |
| Cân bếp điện tử | Khối lượng | 3 đến 5 kg | Bước hiển thị 1 g | Nhớ trừ bì trước khi cân |
| Đồng hồ bấm giờ trên điện thoại | Thời gian | Rất lớn | Hiển thị 0,01 giây | Tay bấm chậm khoảng vài phần mười giây |
Hàng cuối là một bẫy: đồng hồ hiển thị đến phần trăm giây không có nghĩa là bạn đo chính xác đến phần trăm giây. Phản xạ của tay người khi bấm bắt đầu và kết thúc thường lệch vài phần mười giây. Đây là ví dụ rõ nhất cho thấy con số hiển thị trên dụng cụ số chưa phải là độ chính xác của cả phép đo.
Với dụng cụ hiện số như cân bếp, khái niệm tương đương độ chia nhỏ nhất là bước hiển thị nhỏ nhất. Hướng dẫn đi kèm sản phẩm thường ghi thêm sai số cho phép, có thể lớn hơn bước hiển thị.
Chọn dụng cụ phù hợp trước khi đo
Giới hạn đo phải lớn hơn giá trị cần đo. Muốn đo 300 ml nước thì dùng cốc đong 500 ml đong một lần, không dùng xi lanh 10 ml đong ba mươi lần. Mỗi lần đong thêm là thêm một sai số đọc và một ít nước dính lại.
Độ chia nhỏ nhất phải đủ nhỏ so với khác biệt bạn muốn thấy. Nếu thí nghiệm so lượng nước bay hơi giữa hai cốc, mà bạn đoán chúng chỉ chênh nhau vài mililít, cốc đong chia 25 ml sẽ không thấy được gì. Lúc đó cân cả cốc trên cân bếp sẽ tốt hơn, vì 1 ml nước nặng khoảng 1 g.
Ưu tiên dụng cụ có giới hạn đo gần với giá trị cần đo. Đo 8 ml dầu ăn bằng xi lanh 10 ml chính xác hơn bằng xi lanh 50 ml, vì dụng cụ nhỏ thường chia vạch mịn hơn.
Dùng cùng một dụng cụ suốt thí nghiệm. Hai cốc đong cùng loại có thể in vạch lệch nhau. Đổi dụng cụ giữa chừng làm sai lệch không đều giữa các mức.
Đặt mắt và đọc vạch đúng cách
Dù dụng cụ tốt đến đâu, đọc sai là hỏng phép đo. Các bước dưới đây áp dụng cho thước, cốc đong và nhiệt kế có vạch.
- Kiểm vạch số không. Với thước, đặt một đầu vật trùng vạch số không, hoặc trùng một vạch chẵn nếu đầu thước đã mòn rồi trừ đi khi đọc. Với cân, bấm trừ bì để màn hình về không trước khi đặt vật.
- Đặt dụng cụ đúng tư thế. Thước dọc theo chiều dài vật, sát vật, không nghiêng. Cốc đong đặt trên mặt phẳng nằm ngang, không cầm tay. Nhiệt kế ngâm đủ sâu và chờ vạch chất lỏng đứng yên.
- Đặt mắt vuông góc với vạch cần đọc. Nhìn chếch từ trên xuống làm số đọc nhỏ hơn hoặc lớn hơn thật, gọi là sai số thị sai. Với cốc đong, cúi người cho mắt ngang mặt chất lỏng.
- Đọc theo vạch gần nhất. Khi đầu vật hoặc mặt chất lỏng nằm giữa hai vạch, ghi theo vạch gần hơn. Một số giáo viên cho phép ước lượng tới nửa độ chia; hãy theo quy ước của lớp và ghi rõ trong báo cáo.
- Ghi ngay kèm đơn vị. Ghi "12,4 cm" chứ không ghi "12,4", và ghi ngay khi đọc thay vì nhớ đọc xong mới ghi.
Một mẹo khi đọc thước: nhờ người thứ hai đọc độc lập mà không nghe số của bạn. Nếu hai người đọc lệch nhau hơn một độ chia, hãy kiểm lại tư thế đặt mắt và đặt thước. Mẹo này cũng giúp học sinh nhỏ quen với ý tưởng rằng phép đo cần được người khác kiểm lại.
Đọc mặt cong của chất lỏng trong ống hẹp
Khi rót nước vào xi lanh hay ống nghiệm nhỏ, bạn sẽ thấy mặt nước không phẳng mà hơi lõm xuống ở giữa, mép nước bám lên thành ống. Mặt cong đó gọi là mặt khum. Nguyên nhân là các phân tử nước bị thành nhựa hay thuỷ tinh hút mạnh hơn lực hút giữa chúng với nhau, nên nước leo lên dọc thành ống.
Với nước và hầu hết dung dịch trong suốt, quy ước là đọc ở đáy của mặt lõm, đặt mắt ngang với điểm thấp nhất đó. Nếu đọc ở mép nước bám trên thành ống, số đọc sẽ lớn hơn thật. Trong ống hẹp như xi lanh 10 ml, chênh lệch giữa mép và đáy mặt khum có thể bằng một hai độ chia nhỏ nhất, đủ để làm lệch kết quả khi đo lượng nhỏ.
Một số chất lỏng như dầu ăn trong lọ nhựa có mặt khum ít rõ hơn. Còn thuỷ ngân, nếu bạn từng thấy trong sách, có mặt cong lồi lên và quy ước đọc ở đỉnh. Thí nghiệm ở nhà không bao giờ dùng thuỷ ngân, nhưng biết điều này giúp bạn hiểu vì sao quy ước đọc mặt khum không phải lúc nào cũng giống nhau.
Với cốc đong miệng rộng, mặt khum gần như không thấy được và ảnh hưởng ít. Điều quan trọng hơn là đặt cốc trên mặt bàn phẳng: một cốc đặt nghiêng chỉ vài độ đã làm mặt nước lệch qua một bên vạch chia.
Ghi kết quả bao nhiêu chữ số là đủ
Số chữ số bạn ghi phải phản ánh đúng những gì dụng cụ cho phép đọc. Các ví dụ dưới đây là số đo giả định.
| Dụng cụ và độ chia nhỏ nhất | Ghi sai | Ghi đúng | Lý do |
|---|---|---|---|
| Thước kẻ, 1 mm | 12 cm | 12,0 cm | Bạn đọc được đến milimét, nên ghi rõ chữ số hàng milimét kể cả khi bằng không |
| Cốc đong, 25 ml | 137 ml | 125 ml | Không đọc được hàng đơn vị; mặt nước gần vạch 125 hơn vạch 150 nên ghi theo vạch gần nhất |
| Xi lanh, 0,2 ml | 6,35 ml | 6,4 ml | Không đọc được phần trăm mililít |
| Nhiệt kế rượu, 1 độ C | 28,75 độ C | 29 độ C | Một độ chia là một độ, ghi đến hàng đơn vị |
| Cân bếp, bước 1 g | 45,3 g | 45 g | Màn hình không hiển thị phần thập phân |
Dòng đầu là chỗ học sinh hay nhầm theo chiều ngược lại: ghi "12 cm" khi thực ra đã đọc được đúng 12,0 cm. Viết "12,0" cho người đọc biết bạn đã nhìn đến hàng milimét và thấy nó bằng không. Viết "12" có thể hiểu là chỉ đo đến centimét.
Khi tính trung bình từ nhiều lần đo, kết quả máy tính có thể ra nhiều chữ số thập phân. Hãy làm tròn trung bình về cùng hàng với số đo gốc, hoặc thêm tối đa một chữ số. Phần xử lý trung bình và sai số được bàn kỹ ở các bài khác cùng danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Độ chia nhỏ nhất càng nhỏ thì phép đo càng chính xác phải không?
Thường là vậy, nhưng không phải lúc nào cũng thế. Độ chia nhỏ cho phép đọc chi tiết hơn, còn độ chính xác của cả phép đo còn phụ thuộc cách đặt dụng cụ, cách đọc, và chính vật được đo. Đo chiều dài một chiếc lá mép răng cưa bằng thước chia nửa milimét vẫn không chính xác hơn được bao nhiêu.
Thước đã mòn mất vạch số không thì đo thế nào?
Đặt một đầu vật trùng với vạch 1 cm hoặc vạch chẵn bất kỳ còn rõ, đọc vạch ở đầu kia, rồi trừ đi giá trị vạch bắt đầu. Ví dụ đặt từ vạch 1 cm và đọc được 13,4 cm thì chiều dài là 12,4 cm. Ghi rõ cách làm này vào sổ.
Dùng ứng dụng thước trên điện thoại để đo có được không?
Được cho các phép đo tham khảo, nhưng cần kiểm lại bằng thước thật trước, vì ứng dụng phụ thuộc kích thước màn hình và cách hiệu chỉnh. Nếu dùng trong thí nghiệm, ghi rõ dụng cụ đo là ứng dụng trên điện thoại và đã kiểm với thước kẻ ra sao.
Cốc đong nhà bếp có đủ chính xác cho thí nghiệm không?
Đủ cho những thí nghiệm dùng lượng lớn và khác biệt rõ, như pha các dung dịch có lượng nước 200 ml trở lên. Với lượng nhỏ hoặc khi muốn thấy khác biệt vài mililít, nên dùng xi lanh nhựa không kim hoặc cân khối lượng nước trên cân bếp.
Vì sao không dùng nhiệt kế thuỷ ngân cho thí nghiệm ở nhà?
Thuỷ ngân độc, và nhiệt kế thuỷ tinh dễ vỡ khi học sinh khuấy hoặc làm rơi. Hơi thuỷ ngân thoát ra rất khó thu dọn hết. Nhiệt kế rượu màu hoặc nhiệt kế điện tử an toàn hơn nhiều và đủ chính xác cho thí nghiệm phổ thông.
Nhiệt kế điện tử hiển thị 0,1 độ C có nghĩa là chính xác đến 0,1 độ C không?
Không nhất thiết. Con số 0,1 là bước hiển thị. Sai số thật của nhiệt kế thường lớn hơn, có thể vài phần mười độ hoặc hơn tuỳ loại. Bạn có thể tự kiểm một phần bằng cách đặt nhiệt kế vào cốc nước đá đang tan, vốn ở gần 0 độ C, và xem số hiển thị lệch bao nhiêu.