Sai số ngẫu nhiên làm các lần đo dao động lên xuống quanh giá trị thật; sai số hệ thống làm mọi lần đo lệch cùng một phía. Lặp lại nhiều lần và lấy trung bình giảm được loại thứ nhất, nhưng gần như không đụng tới loại thứ hai. Muốn bắt sai số hệ thống, bạn phải so dụng cụ với một mốc đã biết.
Phân biệt hai loại này là nội dung mở đầu của môn Vật lý ở lớp 10 trong chương trình hiện hành, nhưng học sinh nhỏ hơn hoàn toàn hiểu được qua ví dụ cụ thể. Bài viết dùng một thí nghiệm rất đơn giản, đo nhiệt độ cốc nước đá bằng hai nhiệt kế, kèm số liệu giả định, rồi đi qua những nguồn sai số hay gặp trong thí nghiệm ở nhà và cách viết phần nguồn sai số sao cho có thông tin thay vì một câu chung chung.
Sai số không phải là làm sai
Trong đời thường, "sai" nghĩa là nhầm. Trong khoa học, sai số là khoảng chênh không tránh được giữa số bạn đo và giá trị thật của đại lượng. Không dụng cụ nào hoàn hảo, không tay người nào bấm giờ đúng tuyệt đối, không vật nào có mép sắc nét tới mức đặt thước vào là đọc chuẩn. Vì vậy mọi phép đo đều có sai số, kể cả phép đo của nhà khoa học chuyên nghiệp. Điều khác biệt là họ biết sai số của mình cỡ nào và từ đâu ra.
Cần tách sai số khỏi nhầm lẫn. Đọc 15 thành 51, ghi gam thành kilôgam, quên trừ bì cân một lần: đó là nhầm lẫn, đôi khi gọi là sai số thô. Nhầm lẫn thường tạo ra một con số lệch hẳn so với các lần khác, và cách xử lý là phát hiện rồi đo lại, không phải tính trung bình cho nó.
Sau khi loại nhầm lẫn, phần còn lại thuộc hai nhóm có tính chất rất khác nhau. Nhận ra bạn đang đối mặt với nhóm nào quyết định cách giảm nó. Một học sinh lặp lại thí nghiệm hai mươi lần để khắc phục một chiếc cân lệch 5 g sẽ chỉ có được hai mươi con số lệch 5 g rất đều nhau.
Thí nghiệm hai nhiệt kế trong cốc nước đá
Cốc nước có nhiều đá đang tan, khuấy đều, có nhiệt độ rất gần 0 độ C ở áp suất bình thường. Đây là một mốc tự nhiên tiện lợi để kiểm nhiệt kế. Số liệu giả định dưới đây là năm lần đọc cách nhau một phút với hai nhiệt kế điện tử khác nhau.
| Lần đọc | Nhiệt kế A (độ C) | Nhiệt kế B (độ C) |
|---|---|---|
| 1 | 0,5 | 2,0 |
| 2 | -0,5 | 2,1 |
| 3 | 0,0 | 1,9 |
| 4 | 1,0 | 2,0 |
| 5 | -1,0 | 2,0 |
| Trung bình | 0,0 | 2,0 |
| Khoảng dao động | từ -1,0 đến 1,0 | từ 1,9 đến 2,1 |
Tính lại: tổng năm số của nhiệt kế A là 0,5 trừ 0,5 cộng 0 cộng 1,0 trừ 1,0 bằng 0, chia năm được 0,0 độ C. Nhiệt kế B có tổng 2,0 cộng 2,1 cộng 1,9 cộng 2,0 cộng 2,0 bằng 10,0, chia năm được 2,0 độ C.
Nhiệt kế A nhảy số khá nhiều, nhưng dao động quanh đúng 0: đó là sai số ngẫu nhiên lớn, sai số hệ thống nhỏ. Nhiệt kế B cho số rất ổn định nhưng lệch đều khoảng 2 độ: sai số ngẫu nhiên nhỏ, sai số hệ thống lớn. Nếu chỉ nhìn nhiệt kế B, bạn sẽ tin nó hơn vì số liệu "đẹp", và đó chính là cái bẫy. Số liệu ổn định chỉ cho biết dụng cụ lặp lại tốt, không cho biết nó đúng.
Sai số ngẫu nhiên: từ đâu ra và giảm thế nào
Tay và mắt người. Bấm giờ sớm hoặc muộn một chút mỗi lần, đọc vạch khi thì nhích lên khi thì nhích xuống. Mỗi lần lệch một kiểu, không theo hướng cố định.
Môi trường dao động. Gió nhẹ khi có khi không, rung bàn khi có người đi qua, nước trong cốc chưa khuấy đều. Những thứ này làm kết quả mỗi lần hơi khác nhau dù bạn làm y hệt.
Bản thân vật được đo không đồng đều. Chiều dài các hạt gạo, độ dày một tờ giấy ở các góc khác nhau, kích thước giọt nước nhỏ từ ống hút.
Cách giảm thứ nhất: lặp lại và lấy trung bình. Vì sai số ngẫu nhiên lệch cả hai phía, khi cộng nhiều lần đo chúng phần nào triệt tiêu nhau. Trung bình năm lần thường đáng tin hơn một lần đơn lẻ.
Cách giảm thứ hai: đo đại lượng lớn hơn rồi chia. Muốn biết độ dày một tờ giấy, đo chồng 100 tờ rồi chia cho 100. Muốn biết thời gian một nhịp đung đưa, đo mười nhịp rồi chia mười. Sai số bấm tay khoảng vài phần mười giây bị chia nhỏ theo.
Cách giảm thứ ba: dụng cụ và thao tác tốt hơn. Quay video quay chậm thay vì bấm tay, kê dụng cụ trên mặt phẳng chắc, đóng cửa sổ khi có gió.
Sai số hệ thống: từ đâu ra và bắt nó thế nào
Dụng cụ lệch mốc. Cân không về không khi trống, nhiệt kế lệch vài độ như nhiệt kế B, thước đã mòn đầu nhưng vẫn đặt vật từ mép thước. Mọi số đo cùng lệch một lượng.
Thói quen thao tác sai giống nhau mỗi lần. Luôn đọc cốc đong từ trên xuống nên luôn đọc thiếu, luôn bấm dừng đồng hồ sau khi nghe tiếng vật chạm sàn nên luôn đo dư một chút do phản xạ.
Thiết kế thí nghiệm bỏ sót một yếu tố. Cân khăn giấy ướt nhưng quên rằng nước bay hơi trong lúc mang ra cân, nên mọi mẫu đều nhẹ hơn thật. Đo nhiệt độ nước nóng bằng nhiệt kế cầm tay, tay làm nóng thêm phần đầu nhiệt kế.
Cách bắt: so với mốc đã biết. Nhiệt kế đặt vào nước đá đang tan để xem có về gần 0 độ C. Thước kiểm bằng chiều dài một tờ giấy khổ A4, vốn được sản xuất theo kích thước chuẩn 210 nhân 297 mm. Cân kiểm bằng một vật đã biết khối lượng in trên bao bì, chấp nhận bao bì cũng có dung sai.
Cách bắt khác: đổi dụng cụ hoặc đổi người. Đo cùng một thứ bằng hai dụng cụ khác nhau hoặc hai người khác nhau. Nếu kết quả lệch đều, ít nhất một bên có sai số hệ thống.
Cách xử lý khi đã biết lượng lệch. Hiệu chỉnh: trừ bớt hoặc cộng thêm lượng lệch vào mọi số đo, và ghi rõ đã hiệu chỉnh trong báo cáo. Với nhiệt kế B, trừ 2 độ ở mọi lần đọc.
Nguồn sai số hay gặp trong thí nghiệm ở nhà
Bảng dưới gom những nguồn sai số học sinh thường gặp, xếp theo loại và cách xử lý phù hợp.
| Nguồn | Loại | Cách giảm hoặc xử lý |
|---|---|---|
| Bấm đồng hồ bằng tay | Ngẫu nhiên, và một phần hệ thống do phản xạ chậm | Đo khoảng thời gian dài hơn, quay video rồi đếm khung hình |
| Đọc vạch nhìn chếch | Hệ thống nếu luôn nhìn cùng một góc | Đặt mắt ngang vạch, nhờ người thứ hai đọc kiểm |
| Cân chưa trừ bì | Hệ thống | Bấm trừ bì trước mỗi lượt, kiểm cân với vật biết trước khối lượng |
| Gió quạt, gió cửa sổ | Ngẫu nhiên | Tắt quạt, đóng cửa, làm ở góc kín |
| Nhiệt độ phòng tăng trong buổi | Hệ thống trôi dần theo thời gian | Đảo thứ tự các mức, rút ngắn thời gian làm, ghi nhiệt độ phòng |
| Vật liệu không đều | Ngẫu nhiên | Lấy nhiều mẫu, cắt mẫu từ cùng một vùng của tấm vật liệu |
| Ghi nhầm đơn vị, đọc ngược số | Nhầm lẫn, không phải sai số | Ghi ngay kèm đơn vị, đối chiếu với các lần khác, đo lại nếu lệch hẳn |
Một nguồn có thể mang cả hai tính chất. Bấm đồng hồ bằng tay vừa dao động mỗi lần một khác, vừa có xu hướng chung là bấm dừng muộn hơn thời điểm thật vì mắt nhìn thấy rồi tay mới phản ứng. Khi viết báo cáo, nói rõ cả hai mặt sẽ cho thấy bạn hiểu thí nghiệm của mình.
Viết phần nguồn sai số sao cho có thông tin
Phần nguồn sai số trong báo cáo của học sinh thường chỉ có một câu: "Kết quả có sai số do dụng cụ và do con người." Câu đó đúng với mọi thí nghiệm trên đời, nên không cho người đọc biết gì về thí nghiệm của bạn. Một phần nguồn sai số tốt trả lời ba câu: sai số nào lớn nhất, nó làm kết quả lệch theo hướng nào hoặc dao động cỡ bao nhiêu, và lần sau bạn sẽ làm gì để giảm.
Ví dụ, với thí nghiệm thả dù giấy bấm giờ bằng tay: "Nguồn sai số lớn nhất là bấm giờ bằng tay. Ba lần đo ở cùng một cỡ dù chênh nhau tới 0,2 giây, cho thấy sai số ngẫu nhiên cỡ một phần mười giây. Ngoài ra người bấm có thể luôn dừng muộn một chút sau khi dù chạm đất, làm mọi thời gian dài hơn thật. Lần sau sẽ quay video quay chậm và đếm khung hình để đo." Ba câu, có số, có hướng, có cách sửa.
Khi số liệu cho thấy một xu hướng rõ nhưng có một điểm lệch, phần nguồn sai số cũng là chỗ để giải thích điểm đó nếu bạn biết lý do, chẳng hạn gió thổi qua đúng lần thả thứ hai. Nếu không biết lý do, hãy nói thẳng là chưa rõ, đừng bịa một nguyên nhân cho gọn.
Cuối cùng, sai số không phải điều đáng xấu hổ cần giấu đi. Một báo cáo chỉ rõ nguồn sai số cho thấy người làm hiểu giới hạn của dụng cụ và phương pháp, và kết luận của họ vì thế đáng tin hơn chứ không kém đi.
Ba phép kiểm sai số hệ thống làm trong mười lăm phút
Trước một thí nghiệm quan trọng, bạn có thể kiểm nhanh các dụng cụ chính trong nhà bằng những mốc có sẵn. Không phép kiểm nào hoàn hảo, nhưng chúng đủ để phát hiện những độ lệch lớn.
- Kiểm nhiệt kế bằng nước đá đang tan. Cho thật nhiều đá vào cốc nước sạch, khuấy, chờ ba đến năm phút, rồi nhúng đầu đo vào giữa cốc, không chạm đáy hay thành. Đọc ba lần cách nhau một phút. Nếu trung bình lệch khỏi 0 độ C hơn một độ, ghi lượng lệch đó lại để hiệu chỉnh.
- Kiểm thước bằng tờ giấy khổ A4. Đo cạnh ngắn của tờ giấy mới, chưa gấp. Nếu thước cho 210 mm hoặc lệch một milimét, thước dùng được. Nếu lệch nhiều hơn, xem lại đầu thước có mòn không, hoặc thước dây có bị giãn không.
- Kiểm cân bếp bằng nước. Đặt cốc rỗng lên cân, trừ bì, rồi dùng xi lanh rót đúng 100 ml nước. Ở nhiệt độ phòng, 100 ml nước nặng xấp xỉ 100 g, chênh không quá một gam. Nếu cân chỉ lệch hẳn, thử lại sau khi thay pin cân.
- Ghi kết quả kiểm vào đầu sổ thí nghiệm kèm ngày kiểm, để khi viết báo cáo bạn có căn cứ nói dụng cụ đã được kiểm như thế nào.
Để ý rằng mỗi phép kiểm lại dựa vào một dụng cụ hay một mốc khác cũng có sai số của riêng nó: tờ giấy A4 có dung sai sản xuất, xi lanh có vạch chia riêng. Đó là bản chất của đo lường: luôn so cái chưa chắc với cái chắc hơn. Phòng thí nghiệm chuyên nghiệp làm đúng điều đó, chỉ với mốc chuẩn chính xác hơn rất nhiều.
Nếu phát hiện một dụng cụ lệch mà không có dụng cụ thay thế, bạn vẫn dùng được nó cho thí nghiệm so sánh, miễn là dùng cùng một dụng cụ cho mọi mức. Khi bạn chỉ quan tâm mức nào cao hơn mức nào, một độ lệch đều ở mọi lần đo không làm thay đổi thứ tự. Nó chỉ gây hại khi bạn cần giá trị tuyệt đối, chẳng hạn nhiệt độ đông đặc của nước muối là bao nhiêu độ.
Câu hỏi thường gặp
Độ chính xác và độ chụm khác nhau thế nào?
Độ chụm nói các lần đo gần nhau đến đâu, gắn với sai số ngẫu nhiên. Độ chính xác theo nghĩa đúng nói trung bình các lần đo gần giá trị thật đến đâu, gắn với sai số hệ thống. Nhiệt kế B trong bài rất chụm nhưng không đúng; nhiệt kế A đúng ở trung bình nhưng không chụm.
Có cách nào loại bỏ hoàn toàn sai số không?
Không. Bạn chỉ có thể giảm sai số và ước lượng nó còn lại bao nhiêu. Ngay cả các phòng thí nghiệm đo lường quốc gia cũng công bố kết quả kèm độ không đảm bảo đo. Mục tiêu là làm cho sai số đủ nhỏ so với khác biệt bạn muốn phát hiện.
Lặp lại nhiều lần có giảm được sai số hệ thống không?
Gần như không, vì sai số hệ thống lệch cùng một hướng mọi lần, nên trung bình cũng lệch y như vậy. Cách xử lý là so dụng cụ với mốc đã biết, đổi dụng cụ, đổi người đo, hoặc sửa thao tác gây lệch.
Nước đá tan có đúng bằng 0 độ C để kiểm nhiệt kế không?
Hỗn hợp nước và đá đang tan, khuấy đều, ở áp suất khí quyển bình thường có nhiệt độ rất gần 0 độ C. Nếu nước có muối hoặc đường hoà tan, nhiệt độ sẽ thấp hơn. Dùng nước sạch, nhiều đá, khuấy và chờ vài phút trước khi đọc.
Học sinh lớp 6, lớp 7 có cần học phân biệt hai loại sai số không?
Không cần thuộc tên gọi, nhưng nên làm quen với ý tưởng: có kiểu sai lúc nhiều lúc ít, và có kiểu sai lần nào cũng lệch giống nhau. Thí nghiệm hai nhiệt kế trong nước đá là cách giới thiệu dễ hiểu và an toàn.
Thời gian phản xạ của tay khi bấm giờ là bao nhiêu?
Thường ở cỡ hai đến ba phần mười giây với người khoẻ mạnh, tuỳ người và tuỳ mức tập trung. Con số này đủ lớn để làm hỏng phép đo những khoảng thời gian chỉ một hai giây, nên với thí nghiệm ngắn nên quay video thay vì bấm tay.