ThucNghiem.comThực Nghiệm
Phương pháp khoa học khi làm thí nghiệm

Cách viết giả thuyết cho thí nghiệm ở nhà: câu "nếu… thì… vì…" kiểm chứng được

Viết giả thuyết thí nghiệm theo mẫu nếu, thì, vì: dự đoán có hướng, đo được, có lý do khoa học. Kèm ví dụ sửa câu yếu thành câu kiểm chứng được.

Girl at a kitchen table in Da Nang writing in a blank notebook beside two glasses of water and a spoon of salt, over-the-shoulder view, warm afternoon window light

Một giả thuyết dùng được cho thí nghiệm ở nhà là một câu dự đoán có ba phần: nếu đổi yếu tố gì, thì kết quả đo được sẽ thay đổi theo hướng nào, vì lý do khoa học gì. Câu đó phải đủ rõ để sau khi đo, bạn trả lời được là số liệu ủng hộ hay không ủng hộ nó.

Nhiều học sinh viết giả thuyết kiểu "em nghĩ thí nghiệm sẽ thành công" hay "muối sẽ ảnh hưởng đến nước". Những câu đó không sai, nhưng không kiểm chứng được, vì không nói ảnh hưởng thế nào và đo bằng gì. Bài này đưa ra mẫu câu "nếu… thì… vì…", năm lỗi thường gặp, cách sửa từng câu yếu, và cách chuẩn bị tinh thần cho trường hợp số liệu nói ngược lại.

Giả thuyết khác đoán mò ở chỗ nào

Đoán mò là nói ra một kết quả mà không có lý do. Giả thuyết là một dự đoán dựa trên hiểu biết đã có: điều bạn đã học trên lớp, điều bạn từng quan sát, hoặc điều bạn đọc được. Ví dụ, bạn biết muối tan trong nước, và bạn từng thấy nước muối đậm đặc làm quả trứng nổi lên. Từ đó bạn dự đoán: nước càng mặn thì càng nặng hơn với cùng một thể tích. Dự đoán ấy có gốc rễ, nên là giả thuyết.

Phần "vì" trong câu chính là chỗ thể hiện gốc rễ đó. Nó buộc bạn nghĩ về cơ chế trước khi làm, và khi kết quả ra khác dự đoán, phần "vì" cho bạn biết hiểu biết nào cần xem lại. Một giả thuyết không có phần lý do vẫn kiểm được, nhưng bạn học được ít hơn nhiều từ việc kiểm nó.

Một điểm quan trọng khác: giả thuyết không cần đúng. Nhà khoa học đặt giả thuyết để thử, không phải để bảo vệ. Một giả thuyết bị số liệu bác bỏ vẫn là một giả thuyết tốt, nếu nó được viết rõ đến mức số liệu bác bỏ được. Ngược lại, câu kiểu "có thể sẽ có thay đổi" không bao giờ sai, nhưng cũng không bao giờ cho bạn biết gì mới. Học sinh nên được khuyến khích viết những giả thuyết dám sai.

Mẫu câu "nếu… thì… vì…" và từng phần chứa gì

Bảng dưới tách câu giả thuyết thành ba phần, kèm ví dụ cho thí nghiệm hoà tan đường trong nước ở các nhiệt độ khác nhau. Phần nước ấm cần người lớn chuẩn bị.

PhầnChứa gìVí dụ
NếuBiến bạn chủ động thay đổi, kèm hướng thay đổiNếu tăng nhiệt độ nước từ nhiệt độ phòng lên khoảng 40 và 60 độ C
ThìKết quả đo được, hướng thay đổi, và đo bằng gìthì thời gian để một thìa đường cát tan hết khi khuấy đều sẽ ngắn đi
VìLý do khoa học bằng lời của bạnvì ở nhiệt độ cao, các hạt nước chuyển động nhanh hơn, va chạm vào tinh thể đường nhiều hơn nên tách các phân tử đường ra nhanh hơn

Câu đầy đủ: "Nếu tăng nhiệt độ nước từ nhiệt độ phòng lên khoảng 40 và 60 độ C, thì thời gian để một thìa đường cát tan hết khi khuấy đều sẽ ngắn đi, vì các hạt nước chuyển động nhanh hơn và tách phân tử đường ra nhanh hơn." Câu hơi dài, nhưng người đọc biết chính xác bạn sẽ đổi gì, đo gì, và mong thấy gì.

Lưu ý phần "thì" nên nói rõ cách đo, ở đây là thời gian bấm bằng đồng hồ điện thoại tới khi không còn thấy hạt đường dưới đáy cốc. Nếu phần "thì" chỉ ghi "đường tan tốt hơn", bạn sẽ lúng túng khi phải quyết định thế nào là "tốt hơn".

Năm lỗi thường gặp và cách sửa

Không có hướng. "Nhiệt độ sẽ ảnh hưởng đến tốc độ tan." Ảnh hưởng nhanh lên hay chậm đi? Sửa: "Nước càng ấm thì đường tan càng nhanh." Có hướng thì mới có thể sai, và mới đáng kiểm.

Không đo được. "Cây sẽ khoẻ hơn khi có nhiều ánh sáng." Khoẻ đo bằng gì? Sửa bằng một đại lượng cụ thể: chiều cao thân sau mười ngày, số lá, hay khối lượng. Chọn thứ bạn đo được bằng dụng cụ trong nhà.

Gộp hai biến độc lập. "Nếu dùng nước ấm và khuấy nhiều thì đường tan nhanh hơn." Khi đường tan nhanh hơn, bạn không biết nhờ nước ấm hay nhờ khuấy. Tách thành hai giả thuyết, kiểm ở hai lượt thí nghiệm.

Viết như câu hỏi hoặc mong muốn. "Liệu nước muối có làm trứng nổi không?" là câu hỏi, không phải giả thuyết. "Em mong thí nghiệm thành công" là mong muốn. Giả thuyết là câu khẳng định có thể đúng hoặc sai.

Phần lý do chép nguyên sách mà không hiểu. Viết "vì lực đẩy Archimedes" mà không giải thích được lực đó liên quan gì tới quả trứng thì phần "vì" chỉ để trang trí. Hãy viết lý do bằng lời của chính mình, dù đơn giản: "vì nước muối nặng hơn nước thường cùng thể tích nên đẩy trứng lên mạnh hơn".

Từ câu hỏi tò mò đến giả thuyết: bốn bước

Hầu hết thí nghiệm ở nhà bắt đầu từ một câu tò mò mơ hồ. Bốn bước dưới đây biến nó thành giả thuyết kiểm chứng được. Ví dụ xuyên suốt: "Vì sao đá viên trong cốc nước muối tan khác cốc nước thường?"

  1. Thu hẹp câu hỏi về hai đại lượng. Từ câu tò mò trên, rút ra: lượng muối trong nước (thứ đổi) và thời gian viên đá tan hết (thứ đo).
  2. Tìm hiểu điều đã biết. Đọc lại bài học về sự nóng chảy, hỏi giáo viên, hoặc tìm tài liệu đáng tin. Bạn sẽ gặp hiện tượng muối hạ nhiệt độ đông đặc của nước, lý do người ta rắc muối lên đường băng ở xứ lạnh.
  3. Đưa ra dự đoán có hướng. Dựa trên điều vừa đọc, dự đoán: nước càng mặn, đá tan càng nhanh. Viết ra trước khi làm, để không tự sửa dự đoán sau khi thấy kết quả.
  4. Viết lý do và kiểm tra lại câu. Ghép thành câu "nếu… thì… vì…", rồi tự hỏi: mình có đo được phần "thì" không, có số liệu nào khiến câu này sai không. Nếu không nghĩ ra được kết quả nào bác bỏ câu đó, câu còn quá mơ hồ.

Bước ba rất quan trọng về mặt trung thực. Khi đã thấy kết quả, ai cũng có xu hướng nhớ lại rằng "em đã đoán thế từ đầu". Ghi giả thuyết vào sổ có ngày giờ trước khi làm là cách bảo vệ bạn khỏi chính trí nhớ của mình.

Với ví dụ đá viên, kết quả thực tế có thể phức tạp hơn dự đoán, vì đá trong nước muối tan nhanh ở bề mặt nhưng lớp nước ngọt vừa tan ra nổi lên trên và bao quanh viên đá. Đó là một bất ngờ thú vị để bàn trong phần kết luận.

Giả thuyết có hướng, giả thuyết so sánh và khi nào dùng loại nào

Giả thuyết có hướng nói rõ tăng hay giảm: "nước càng ấm thì đường tan càng nhanh". Đây là loại phù hợp nhất cho học sinh, vì dễ đối chiếu với số liệu. Bạn nhìn bảng, thấy thời gian tan giảm dần theo nhiệt độ là đủ để nói số liệu ủng hộ giả thuyết.

Giả thuyết so sánh hai nhóm thì dùng khi biến độc lập không phải con số mà là loại: đường cát và đường phèn, khăn giấy hai lớp và ba lớp, nước máy và nước mưa. Câu viết dạng "đường cát tan nhanh hơn đường phèn cùng khối lượng, vì hạt nhỏ hơn có tổng diện tích bề mặt lớn hơn". Vẫn có hướng, chỉ là so hai thứ thay vì một dãy mức.

Đôi khi bạn thật sự không biết hướng, chẳng hạn khi lần đầu thử một hiện tượng lạ. Lúc đó có thể làm một lượt khám phá trước, quan sát xem chuyện gì xảy ra, rồi mới viết giả thuyết có hướng cho lượt thí nghiệm chính thức. Điều cần tránh là làm xong rồi mới viết giả thuyết khớp với kết quả, sau đó trình bày như thể đã dự đoán từ đầu. Giáo viên có kinh nghiệm nhận ra điều này khá nhanh, và nó làm mất đi chính phần đáng giá nhất của thí nghiệm.

Ở bậc trung học phổ thông và đại học, bạn sẽ gặp thêm khái niệm giả thuyết không và kiểm định thống kê. Đó là công cụ để quyết định một khác biệt nhỏ có đáng tin không. Với thí nghiệm ở nhà ba lần lặp, bạn chưa cần đến nó, nhưng nên làm quen với ý tưởng: khác biệt càng nhỏ so với độ dao động giữa các lần đo, bạn càng phải dè dặt.

Sửa câu yếu thành câu mạnh: sáu ví dụ

Bảng dưới lấy những câu giả thuyết học sinh hay viết và chỉ ra phiên bản kiểm chứng được. Các thí nghiệm đều dùng vật liệu trong bếp.

Câu ban đầuVấn đềCâu đã sửa
Muối làm nước khác điKhông rõ khác gì, đo bằng gìNếu hoà 10 g muối vào cốc nước đã cân thì tổng khối lượng tăng đúng 10 g, vì muối chỉ tách thành các hạt nhỏ xen giữa các hạt nước chứ không mất đi
Khăn dày tốt hơnTốt hơn về mặt nàoKhăn giấy ba lớp giữ được nhiều nước hơn khăn hai lớp cùng diện tích, đo bằng hiệu khối lượng trước và sau khi nhúng
Em nghĩ hạt sẽ mọcKhông có biến, không có hướngHạt đậu xanh ủ ở chỗ tối sẽ cho thân mầm dài hơn hạt ủ ở chỗ sáng sau năm ngày
Đá sẽ tanĐiều hiển nhiên, không có gì để kiểmĐá viên đặt trên đĩa kim loại tan hết sớm hơn đá viên đặt trên đĩa nhựa, vì kim loại dẫn nhiệt từ không khí vào đá nhanh hơn
Nhiệt độ ảnh hưởng đến bóng bayKhông có hướng, không đo đượcChu vi quả bóng bay giảm khi chuyển từ nhiệt độ phòng vào ngăn mát tủ lạnh, vì không khí bên trong co lại khi lạnh
Dây chun dài ra khi treo vậtĐúng nhưng chưa có quan hệĐộ giãn của dây chun tăng gần như tỉ lệ với số vật nặng treo vào, trong khoảng chưa kéo quá căng

Dòng đầu tiên xuất phát từ một ngộ nhận phổ biến: nhiều học sinh nghĩ muối "biến mất" khi tan vì không còn nhìn thấy hạt. Giả thuyết đã sửa đặt thẳng ngộ nhận đó lên bàn cân, theo nghĩa đen. Cân cốc nước, cân riêng lượng muối, hoà tan rồi cân lại sẽ cho thấy khối lượng được bảo toàn, trong khi thể tích dung dịch tăng ít hơn bạn tưởng.

Để ý rằng mọi câu đã sửa đều chỉ ra một con số đo được. Khi tự viết, nếu câu của bạn không nhắc tới thước, cân, đồng hồ, nhiệt kế hay ít nhất là một phép đếm, gần như chắc chắn nó còn thiếu phần đo.

Khi số liệu nói ngược giả thuyết thì viết gì

Giả thuyết bị số liệu bác bỏ là chuyện bình thường, không phải thất bại. Phần quan trọng là cách bạn xử lý tiếp theo.

  • Kiểm tra lại cách làm trước: có biến kiểm soát nào bị đổi, có lần đo nào ghi nhầm đơn vị, có làm đủ số lần lặp không.
  • Nếu cách làm ổn, viết thẳng: "Số liệu không ủng hộ giả thuyết." Không dùng những câu mập mờ như "kết quả gần đúng như dự đoán" khi thực tế ngược hẳn.
  • Quay về phần "vì": lý do mình đưa ra thiếu gì? Có cơ chế nào khác mà mình chưa nghĩ tới không?
  • Đề xuất một giả thuyết mới dựa trên điều vừa học, và một thí nghiệm tiếp theo để kiểm nó.
  • Giữ nguyên giả thuyết ban đầu trong báo cáo. Sửa giả thuyết cho khớp kết quả rồi trình bày như dự đoán từ đầu là không trung thực.

Nhiều khám phá trong lịch sử khoa học bắt đầu từ một kết quả trái dự đoán mà người làm thí nghiệm chịu khó tìm hiểu thay vì gạt đi. Với học sinh, một báo cáo nói rõ "em đã đoán sai và đây là điều em học được" thường cho thấy tư duy khoa học tốt hơn một báo cáo mọi thứ đều khớp.

Câu hỏi thường gặp

Giả thuyết có bắt buộc phải viết theo mẫu nếu, thì, vì không?

Không bắt buộc. Mẫu này là khung tập luyện giúp bạn không quên phần nào. Khi đã quen, bạn có thể viết tự nhiên hơn, miễn câu vẫn nói rõ thứ bạn đổi, thứ bạn đo, hướng thay đổi và lý do. Một số giáo viên yêu cầu mẫu riêng, khi đó theo yêu cầu của lớp.

Có được sửa giả thuyết sau khi làm thử một lần không?

Được, nếu bạn ghi lại rằng lần làm thử là lượt khám phá và giả thuyết mới được viết sau đó, trước lượt đo chính thức. Điều không được là sửa giả thuyết sau khi đã có số liệu chính thức rồi trình bày như thể đã viết từ đầu.

Một thí nghiệm có thể có nhiều giả thuyết không?

Có thể, nếu bạn đo nhiều đại lượng. Ví dụ thí nghiệm nảy mầm có thể có một giả thuyết về tỷ lệ hạt nảy mầm và một giả thuyết về chiều dài mầm. Nhưng mỗi giả thuyết vẫn chỉ nên gắn với một biến độc lập để dễ đối chiếu.

Học sinh nhỏ chưa biết lý do khoa học thì viết phần vì như thế nào?

Các em có thể viết lý do từ trải nghiệm: "vì con thấy đường trong cốc trà nóng tan nhanh hơn trà đá". Đó vẫn là một lý do dựa trên quan sát, đủ tốt cho tuổi tiểu học. Phụ huynh có thể gợi ý bằng câu hỏi thay vì cho sẵn đáp án.

Nếu kết quả không rõ ràng, lúc thì đúng lúc thì sai so với giả thuyết thì kết luận sao?

Khi đó hãy nói rằng số liệu chưa đủ để kết luận. Xem độ chênh giữa các lần lặp có lớn hơn độ chênh giữa các mức không; nếu có, nhiễu đang át mất tác động. Bạn có thể tăng số lần lặp, giảm sai số đo, hoặc chọn các mức cách xa nhau hơn.

Giả thuyết và dự đoán khác nhau thế nào?

Trong cách dùng chặt chẽ, giả thuyết là lời giải thích có thể kiểm chứng, còn dự đoán là kết quả cụ thể bạn mong thấy nếu lời giải thích đúng. Câu nếu, thì, vì gộp cả hai: phần vì là lời giải thích, phần thì là dự đoán. Ở mức học sinh, gộp như vậy là đủ dùng.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138