Khi nam châm chuyển động vào hoặc ra khỏi một cuộn dây kín, trong cuộn dây xuất hiện dòng điện cảm ứng; nam châm đứng yên thì dòng điện biến mất. Đưa nam châm vào nhanh gấp đôi, điện áp cảm ứng lớn gấp khoảng đôi; quấn gấp đôi số vòng, điện áp cũng gấp đôi. Thí nghiệm này không cần pin: điện năng đến từ chính bàn tay bạn đẩy nam châm.
Bài hướng dẫn một thí nghiệm: quấn cuộn dây khoảng 200 vòng, nối với đồng hồ vạn năng ở thang mV hoặc một điện kế tự chế bằng la bàn, rồi đo điện áp cảm ứng theo tốc độ, số vòng và chiều cực nam châm. Thí nghiệm gắn với chủ đề cảm ứng điện từ và dòng điện xoay chiều ở THCS (thường gặp ở lớp 9) và định luật Faraday, Len-xơ ở Vật lý lớp 11. Số liệu là ví dụ giả định.
Mục tiêu: điều kiện xuất hiện dòng điện cảm ứng
Sách giáo khoa phát biểu: dòng điện cảm ứng xuất hiện trong cuộn dây dẫn kín khi số đường sức từ xuyên qua tiết diện cuộn dây biến thiên. Câu này có hai ý dễ bị bỏ qua. Thứ nhất, cần sự biến thiên, không phải sự có mặt của nam châm. Thứ hai, cuộn dây phải kín; hở mạch thì chỉ có suất điện động, không có dòng.
Thí nghiệm kiểm tra cả hai ý và đi thêm ba phép đo định lượng. Một là điện áp cảm ứng theo tốc độ đưa nam châm vào. Hai là điện áp theo số vòng dây, 100 vòng so với 200 vòng. Ba là dấu của điện áp khi đưa vào so với khi rút ra, và khi đổi cực nam châm, để kiểm chứng định luật Len-xơ về chiều dòng điện cảm ứng.
Học sinh THCS có thể dừng ở quan sát định tính: kim lệch khi nam châm chuyển động, đổi chiều khi rút ra. Học sinh lớp 11 dùng số liệu để kiểm tra rằng tích của điện áp đỉnh với thời gian chuyển động gần như không đổi, đúng như định luật Faraday dự đoán.
Dụng cụ
Có hai cách đọc dòng điện cảm ứng: đồng hồ vạn năng hoặc điện kế tự chế. Nên chuẩn bị cả hai nếu được, vì chúng bù khuyết cho nhau.
- Khoảng 25 m dây đồng tráng men 0,2 mm, đủ quấn 200 vòng quanh ống đường kính 3 cm (mỗi vòng khoảng 9,5 cm dây).
- Một ống bìa cứng hoặc lọ nhựa đường kính khoảng 3 cm, dài 6–8 cm, đủ rộng để nam châm lọt qua dễ dàng.
- Một nam châm thanh hoặc vài nam châm ferit dạng đĩa chồng thành khối, vừa lòng ống.
- Đồng hồ vạn năng số có thang 200 mV một chiều, tốt hơn nếu có chức năng giữ giá trị lớn nhất. Đồng hồ kim loại cũ ở thang µA hoặc mA nhỏ cho thấy kim lệch rất rõ.
- Cho điện kế tự chế: một la bàn nhỏ và thêm khoảng 3 m dây tráng men để quấn 20 vòng quanh hộp la bàn.
- Giấy nhám, băng dính, điện thoại quay chậm để ước lượng thời gian nam châm đi vào ống.
An toàn: thí nghiệm không dùng pin nhưng vẫn có lưu ý
Không nối cuộn dây vào bất kỳ nguồn điện nào. Thí nghiệm chỉ đo điện do nam châm chuyển động sinh ra, cỡ vài chục milivôn. Không nối cuộn dây vào pin hay ổ điện để "thử", vì cuộn dây 200 vòng không được thiết kế cho việc đó và đồng hồ đang để ở thang mV có thể hỏng.
Nam châm mạnh có thể kẹp tay. Nếu dùng nam châm đất hiếm, cầm từng viên, không để hai viên hút vào nhau giữa ngón tay. Trẻ nhỏ chỉ dùng nam châm ferit to, không ngậm, không bỏ túi áo.
Giữ nam châm xa thiết bị nhạy cảm. Để thẻ từ, đồng hồ cơ ra xa bàn thí nghiệm. Người dùng máy tạo nhịp tim hoặc thiết bị y tế cấy ghép nên tránh làm việc sát nam châm mạnh.
Đầu dây đồng sắc. Người lớn giúp trẻ cạo men và cắt dây; uốn đầu dây thừa vào trong.
Các bước làm và đo
Làm cuộn dây 100 vòng trước, đo xong rồi quấn thêm 100 vòng cùng chiều trên cùng ống để có 200 vòng, nhờ vậy đường kính và chiều dài cuộn gần như giữ nguyên.
- Dán đầu dây vào ống bằng băng dính, chừa khoảng 30 cm. Quấn 100 vòng sát nhau, cùng một chiều, trong khoảng giữa ống. Chừa đầu kia 30 cm, cạo men cả hai đầu.
- Nối hai đầu dây với đồng hồ, thang 200 mV một chiều. Nếu làm điện kế tự chế: quấn 20 vòng dây quanh hộp la bàn theo phương bắc – nam, đặt la bàn cách cuộn dây ít nhất 1,5 m để nam châm không tác động trực tiếp lên kim, rồi nối nối tiếp với cuộn dây bằng dây dài.
- Đặt nam châm đứng yên trong ống: đồng hồ chỉ khoảng 0. Ghi lại.
- Đẩy nam châm (cực bắc đi trước) vào ống chậm, khoảng nửa giây từ miệng ống đến giữa ống. Ghi số lớn nhất thấy được và dấu của nó. Rút ra cùng tốc độ, ghi số và dấu.
- Lặp lại với tốc độ vừa (khoảng một phần tư giây) và nhanh (khoảng một phần mười giây). Quay chậm một vài lần đẩy để ước lượng thời gian. Mỗi tốc độ đo năm lần, lấy giá trị đỉnh trung bình.
- Lật nam châm, cho cực nam đi trước, đẩy vào ở tốc độ vừa, ghi dấu.
- Quấn thêm 100 vòng cùng chiều thành 200 vòng, lặp lại các phép đo ba tốc độ.
Số liệu mẫu (giả định) và tự kiểm bằng định luật Faraday
Bảng là ví dụ giả định với nam châm ferit chồng ba đĩa, ống đường kính 3 cm. Giá trị là điện áp đỉnh trung bình năm lần đẩy vào, cực bắc đi trước.
| Tốc độ (thời gian đẩy) | 100 vòng | 200 vòng | Tích 200 vòng × thời gian |
|---|---|---|---|
| Đứng yên trong ống | 0 mV | 0 mV | — |
| Chậm (≈ 0,5 s) | +6 mV | +12 mV | 12 × 0,5 = 6,0 mV·s |
| Vừa (≈ 0,25 s) | +12 mV | +25 mV | 25 × 0,25 ≈ 6,3 mV·s |
| Nhanh (≈ 0,1 s) | +30 mV | +60 mV | 60 × 0,1 = 6,0 mV·s |
| Rút ra, vừa | −12 mV | −24 mV | đổi dấu |
| Cực nam đi trước, vừa | −12 mV | −25 mV | đổi dấu |
Hai quy luật hiện rõ. Gấp đôi số vòng thì điện áp gấp đôi ở mọi tốc độ. Thời gian đẩy càng ngắn, điện áp càng lớn, và tích điện áp nhân thời gian gần như không đổi, khoảng 6 mV·s với 200 vòng. Định luật Faraday giải thích điều đó: suất điện động trung bình bằng số vòng nhân độ biến thiên từ thông chia thời gian. Độ biến thiên từ thông mỗi lần đẩy như nhau, nên điện áp tỉ lệ nghịch với thời gian.
Ước lượng kiểm tra: nếu từ trường trung bình của nam châm xuyên qua tiết diện cuộn dây khoảng 0,04 T và tiết diện ống đường kính 3 cm là khoảng 7 × 10⁻⁴ m², từ thông qua mỗi vòng tăng thêm khoảng 2,8 × 10⁻⁵ Wb. Nhân 200 vòng được 5,6 × 10⁻³ Wb, tức khoảng 5,6 mV·s, cùng cỡ với 6 mV·s đo được. Con số 0,04 T là giả định cho một nam châm ferit cỡ nhỏ.
Dấu điện áp đổi khi rút nam châm ra hoặc khi đổi cực: đó là chiều dòng điện cảm ứng thay đổi theo chiều biến thiên của từ thông.
Giải thích: Faraday cho độ lớn, Len-xơ cho chiều
Từ thông qua một vòng dây là đại lượng cho biết có bao nhiêu đường sức từ xuyên qua diện tích vòng dây. Khi nam châm tiến vào ống, ngày càng nhiều đường sức xuyên qua các vòng dây, từ thông tăng. Michael Faraday phát hiện năm 1831 rằng chính sự thay đổi từ thông này làm xuất hiện suất điện động trong cuộn dây, và độ lớn của nó tỉ lệ với tốc độ thay đổi. Với cuộn N vòng, các suất điện động của từng vòng nối tiếp nhau và cộng lại, nên điện áp tỉ lệ với N.
Chiều của dòng điện cảm ứng tuân theo định luật Len-xơ: dòng cảm ứng có chiều sao cho từ trường do nó sinh ra chống lại sự biến thiên từ thông đã sinh ra nó. Khi cực bắc tiến vào, cuộn dây trở thành một nam châm điện có cực bắc ở phía miệng ống, đẩy nam châm ra. Khi rút ra, cuộn dây đổi cực để kéo nam châm lại. Vì thế dấu điện áp đổi khi đổi chiều chuyển động hoặc đổi cực.
Định luật Len-xơ thực chất là bảo toàn năng lượng. Nếu dòng cảm ứng lại hút nam châm vào thêm, nam châm sẽ tự tăng tốc và sinh điện mãi mà không cần ai đẩy, điều không thể xảy ra. Trong thí nghiệm, lực cản này rất nhỏ vì dòng điện bé, nhưng ở máy phát điện, đó chính là lực mà tua bin phải thắng để tạo ra điện năng.
Máy phát điện xoay chiều quay nam châm hoặc cuộn dây liên tục, nên từ thông tăng rồi giảm theo chu kỳ, dòng điện đổi chiều liên tục. Thí nghiệm đưa vào rút ra của bạn chính là một nửa chu kỳ của chiếc máy phát ấy, làm bằng tay.
Nguồn sai số
Đồng hồ số không bắt kịp giá trị đỉnh. Phần lớn đồng hồ vạn năng số chỉ cập nhật hai đến ba lần mỗi giây, trong khi xung điện ở tốc độ nhanh chỉ kéo dài một phần mười giây. Số hiện ra có thể thấp hơn đỉnh thật. Dùng chức năng giữ giá trị lớn nhất nếu có, hoặc quay video màn hình để xem từng khung hình.
Thời gian đẩy ước lượng bằng tay. Bạn không thể đẩy đúng 0,25 giây mỗi lần. Quay chậm vài lần đẩy để ước lượng thời gian trung bình, và coi các con số thời gian là gần đúng.
Nam châm chạm thành ống, chuyển động không đều. Va chạm làm tốc độ thay đổi giữa chừng. Chọn ống rộng hơn nam châm vài milimét.
Từ trường Trái Đất và nam châm tác động lên điện kế la bàn. Đặt la bàn xa cuộn dây, quấn cuộn quanh la bàn theo phương bắc – nam để kim lệch rõ khi có dòng, và kiểm tra kim đứng yên khi chỉ cầm nam châm cạnh cuộn dây mà không di chuyển.
Các vòng dây không đều. Vòng quấn lỏng, chồng chéo làm diện tích mỗi vòng khác nhau. Lớp thứ hai có đường kính lớn hơn chút ít, nên 200 vòng có thể cho hơi hơn gấp đôi 100 vòng.
Biến thể để thành dự án nhỏ
Các biến thể dưới đây giữ nguyên ống và nam châm, chỉ đổi một yếu tố.
- Thả rơi nam châm qua ống từ các độ cao khác nhau: tốc độ khi vào ống do độ cao quyết định, nên phép đo lặp lại đều hơn đẩy tay.
- Đèn LED nhấp nháy: quấn cuộn 1.000 vòng trở lên và dùng nam châm mạnh, lắc nhanh để LED chớp. Ghi chú rằng LED cần khoảng 1,8 V nên phải nhiều vòng và chuyển động nhanh.
- Ống nhôm và nam châm rơi chậm: thả nam châm mạnh qua một đoạn ống nhôm, so thời gian rơi với ống nhựa cùng chiều dài; dòng điện xoáy trong ống nhôm hãm nam châm theo định luật Len-xơ.
- Máy phát tay: gắn nam châm vào nắp chai, quay quanh trục cạnh cuộn dây, quan sát kim dao động qua lại.
Thí nghiệm ống nhôm là một cách đẹp để thấy định luật Len-xơ không cần đồng hồ: nam châm rơi chậm hẳn trong ống kim loại không nhiễm từ, trong khi một vật không có từ tính cùng khối lượng rơi bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đồng hồ số chỉ nhảy một chút rồi về 0?
Dòng điện cảm ứng chỉ tồn tại trong lúc từ thông đang thay đổi, tức khoảng một phần mười đến nửa giây. Khi nam châm dừng, dòng biến mất. Đồng hồ số cập nhật chậm nên có thể bỏ lỡ đỉnh; đồng hồ kim hoặc điện kế la bàn cho thấy cú lệch rõ hơn.
Không có đồng hồ vạn năng thì làm thế nào?
Làm điện kế tự chế bằng la bàn và 20 vòng dây quấn quanh hộp la bàn. Khi có dòng điện chạy qua, từ trường của các vòng dây làm kim la bàn lệch. Đặt la bàn xa nam châm để chắc rằng kim lệch do dòng điện chứ không phải do nam châm.
Giữ cuộn dây đứng yên và di chuyển cuộn dây quanh nam châm có giống không?
Có. Điều quan trọng là chuyển động tương đối giữa nam châm và cuộn dây làm từ thông thay đổi. Máy phát điện có loại quay nam châm, có loại quay cuộn dây, đều dựa trên cùng một nguyên lý.
Có thể sạc pin bằng cách lắc nam châm không?
Về nguyên lý, đèn pin lắc tay dùng đúng hiện tượng này kèm mạch chỉnh lưu và tụ điện. Cuộn dây trong bài chỉ cho vài chục milivôn, quá nhỏ để sạc bất cứ thứ gì. Mục đích của thí nghiệm là đo và hiểu định luật.
Vì sao 200 vòng không cho đúng gấp đôi 100 vòng?
Lớp dây thứ hai quấn chồng lên lớp đầu có đường kính lớn hơn một chút, nên mỗi vòng ôm nhiều đường sức hơn ở một số vị trí. Ngoài ra, tốc độ đẩy tay không lặp lại hoàn hảo. Lệch vài phần trăm là bình thường.
Học sinh lớp 9 nên ghi kết luận thế nào?
Ghi đủ ba ý có bằng chứng: dòng điện cảm ứng chỉ xuất hiện khi nam châm chuyển động so với cuộn dây; đổi chiều chuyển động hoặc đổi cực thì dòng đổi chiều; chuyển động nhanh hơn hoặc nhiều vòng hơn thì dòng mạnh hơn. Kèm bảng số liệu và nêu rõ nguồn sai số.