ThucNghiem.comThực Nghiệm
Thí nghiệm môn Khoa học tiểu học

Thí nghiệm bóng của vật: đo bóng to nhỏ theo khoảng cách đèn pin

Đo chiều cao bóng của một hình bìa khi dời đèn pin gần xa, so với phép tính tỉ lệ; có số liệu mẫu giả định, giải thích ánh sáng truyền thẳng và bóng nửa tối.

Dark living room at night in Lam Dong, a small flashlight on a stack of books casting a large shadow of a cardboard figure onto a white wall, child measuring with a tape

Bóng của một vật càng to khi vật càng gần đèn, và nếu đèn đủ nhỏ, bạn có thể đoán trước chiều cao bóng bằng một phép tính tỉ lệ: đèn cách tường gấp mấy lần đèn cách vật thì bóng cao gấp bấy nhiêu lần vật. Thí nghiệm dưới đây cho bạn đo thật để kiểm tra điều đó, chỉ cần một đèn pin nhỏ, một hình người cắt bằng bìa, bức tường trắng và chiếc thước dây.

Thí nghiệm gắn với nội dung ánh sáng và bóng tối: ánh sáng truyền theo đường thẳng, vật cản sáng tạo ra bóng, bóng thay đổi khi vị trí nguồn sáng thay đổi — chủ đề thường gặp ở môn Khoa học lớp 4. Bên dưới là dụng cụ, an toàn khi làm trong phòng tối, các bước đo, bảng số liệu mẫu giả định so với tính toán, giải thích, nguồn sai số và các biến thể như bóng nửa tối, bóng khi đèn cao thấp.

Mục tiêu và câu hỏi

Hầu hết trẻ đã từng thấy bóng mình dài ra rồi ngắn lại khi đi qua cột đèn đường, hoặc chơi tạo bóng con vật bằng tay trên tường. Câu hỏi của thí nghiệm này đi xa hơn quan sát: bóng to lên bao nhiêu khi vật lại gần đèn, có quy luật hay không, và quy luật ấy có tính ra được không. Trả lời được câu đó là bước chuyển từ "thấy" sang "đo và dự đoán".

Sau buổi làm, học sinh nên giải thích được vì sao có bóng, vì sao bóng có cùng hình dạng với vật nhưng có thể to hơn, và vì sao vật càng gần đèn thì bóng càng to. Với học sinh lớp 5, có thể dùng phép tỉ lệ để dự đoán chiều cao bóng trước khi đo, rồi so dự đoán với kết quả. Với học sinh nhỏ hơn, chỉ cần vẽ được đồ thị cột và nhận ra xu hướng.

Mục tiêu đo đạc: giữ cố định khoảng cách từ đèn tới tường, đo chiều cao bóng ở năm vị trí khác nhau của hình bìa, ghi vào bảng cùng với giá trị tính theo tỉ lệ, rồi tính chênh lệch. Có cả số đo lẫn số tính đặt cạnh nhau là cách tốt để trẻ thấy một quy luật khoa học được kiểm chứng như thế nào.

Dụng cụ

Đèn càng nhỏ, bóng càng sắc nét và càng khớp với tính toán. Một đèn pin có một bóng LED nhỏ là tốt nhất.

  • Một đèn pin LED nhỏ, hoặc đèn của điện thoại; tránh đèn có chụp phản quang rộng cho chùm sáng toả.
  • Một tấm bìa cứng để cắt hình người hoặc hình con vật cao đúng 10 cm, dán vào một chân đế bằng nắp chai hoặc cục đất nặn cho đứng thẳng.
  • Một bức tường trắng hoặc tấm bìa lớn màu trắng làm màn.
  • Thước dây hoặc thước cuộn dài ít nhất 1,5 m; thước kẻ 30 cm.
  • Chồng sách hoặc hộp để kê đèn và hình bìa ở cùng một độ cao.
  • Băng dính giấy để đánh dấu vị trí trên mặt bàn hay sàn; sổ ghi, bút chì.

Đặt đèn, hình bìa và màn trên cùng một đường thẳng, tâm đèn ngang với nửa chiều cao hình bìa. Kéo thước dây trên mặt bàn từ đèn tới tường, dán băng dính đánh dấu các vị trí 20, 25, 40, 50 và 80 cm tính từ đèn.

An toàn

Không chiếu đèn vào mắt. Đèn LED nhỏ có thể rất chói ở cự ly gần. Nhắc trẻ không nhìn thẳng vào đèn và không chiếu vào mắt bạn khác. Khi chỉnh vị trí đèn, quay đèn vào tường.

Phòng tối dễ vấp. Dọn đồ chơi, dây sạc khỏi sàn trước khi tắt đèn. Để một đèn ngủ nhỏ ở góc phòng hoặc khép cửa hờ cho có chút ánh sáng.

Dùng đèn LED, không dùng nến. Nến cũng cho bóng rõ nhưng là lửa trần, dễ bén giấy bìa và rèm. Đèn sợi đốt hay đèn halogen cũng nóng khi để lâu; đèn LED gần như không nóng nên an toàn hơn cho trẻ cầm.

Dao rọc giấy. Cắt hình bìa bằng kéo trẻ em; nếu bìa dày cần dao rọc giấy, người lớn cắt trên tấm kê.

Pin của đèn. Dùng đèn pin lắp pin tiểu loại thường, không tháo vỏ đèn hay tháo pin sạc bên trong ra chơi. Nếu đèn nóng bất thường hoặc pin chảy nước, tắt đèn và đưa người lớn xử lý.

Các bước đo

Giữ đèn và tường cố định suốt thí nghiệm; chỉ có hình bìa được dời đi.

  1. Đặt đèn cách tường đúng 100 cm, kê cho chùm sáng chiếu ngang vào tường. Tắt đèn phòng.
  2. Đặt hình bìa ở vị trí 20 cm tính từ đèn. Nhìn bóng trên tường, chỉnh cho hình bìa đứng thẳng, mặt hình song song với tường.
  3. Người thứ hai đo chiều cao bóng trên tường bằng thước kẻ, từ chân bóng tới đỉnh bóng, chỉ đo phần tối đậm. Ghi lại.
  4. Lần lượt dời hình bìa đến các mốc 25, 40, 50 và 80 cm, mỗi lần đo chiều cao bóng.
  5. Làm lại cả loạt đo một lần nữa, lấy trung bình hai lần cho mỗi mốc.
  6. Tính giá trị dự đoán: chiều cao bóng bằng chiều cao vật nhân với khoảng cách đèn tới tường, rồi chia cho khoảng cách đèn tới vật.

Khi đo, nên nhờ một người cầm thước và một người đọc số, thay vì một người vừa cầm vừa đọc. Đầu người đo không được che chùm sáng.

Số liệu mẫu (giả định) so với tính toán

Hình bìa cao 10 cm, đèn cách tường 100 cm. Cột tính toán dùng công thức ở bước sáu; cột đo là ví dụ giả định.

Khoảng cách đèn tới vậtChiều cao bóng tính đượcChiều cao bóng đo được (giả định)Chênh lệch
20 cm10 nhân 100 chia 20 bằng 50 cm49 cm1 cm
25 cm10 nhân 100 chia 25 bằng 40 cm41 cm1 cm
40 cm10 nhân 100 chia 40 bằng 25 cm26 cm1 cm
50 cm10 nhân 100 chia 50 bằng 20 cm20 cm0 cm
80 cm10 nhân 100 chia 80 bằng 12,5 cm13 cm0,5 cm

Kết quả đo giả định khớp với tính toán trong khoảng một xăng-ti-mét, tức quy luật tỉ lệ đúng. Khi vật dời từ 20 cm ra 40 cm, khoảng cách tăng gấp đôi thì bóng thu lại còn một nửa, từ 50 cm còn 25 cm. Khi vật ở 80 cm, sát tường hơn, bóng chỉ còn lớn hơn vật một chút; nếu vật áp sát tường, bóng gần như bằng vật.

Nếu số đo của bạn lệch nhiều hơn, thường do đèn có chùm sáng rộng hoặc hình bìa không đứng thẳng. Lưu ý quy luật này đúng tốt nhất khi nguồn sáng rất nhỏ so với vật.

Giải thích khoa học

Trong cùng một môi trường như không khí, ánh sáng truyền theo đường thẳng. Từ bóng đèn, các tia sáng toả ra mọi hướng. Tia nào gặp hình bìa thì bị chặn lại, vì bìa là vật cản sáng; tia nào đi lướt qua mép hình thì tiếp tục thẳng tới tường. Vùng trên tường mà không tia nào tới được là bóng tối, và đường viền của nó được vạch ra bởi những tia đi sát mép hình. Vì thế bóng có cùng hình dạng với vật nhìn từ phía đèn.

Vì sao vật gần đèn thì bóng to? Hãy tưởng tượng hai tia sáng đi sát đỉnh đầu và sát chân hình bìa. Chúng xuất phát từ cùng một điểm ở đèn và toả ra như hai cạnh của một hình nón. Vật càng gần đèn, hai tia phải mở rộng hơn mới đi qua được đỉnh và chân vật, và khi tới tường chúng đã cách nhau rất xa. Vật xa đèn, hai tia chỉ cần mở hẹp, nên tới tường vẫn còn gần nhau. Học sinh lớp lớn sẽ học đây là hai tam giác đồng dạng; với lớp 4–5, chỉ cần nhớ: đèn cách tường gấp mấy lần đèn cách vật thì bóng cao gấp bấy nhiêu lần vật.

Khi nguồn sáng không nhỏ — chẳng hạn đèn bàn có chụp rộng hay ô cửa sổ — mỗi điểm trên nguồn sáng tạo ra một bóng hơi lệch nhau. Ở giữa, nơi không điểm nào chiếu tới, là bóng tối đậm; quanh viền, nơi chỉ một phần nguồn sáng chiếu tới, là bóng nửa tối, mờ dần ra ngoài. Đây là lý do bóng dưới đèn LED nhỏ sắc nét còn bóng dưới đèn tuýp dài thì nhoè viền. Cũng chính quy luật này giải thích nhật thực toàn phần và một phần, sẽ học ở các lớp sau.

Nguồn sai số

Nguồn sáng không đủ nhỏ. Đèn có chụp phản quang lớn tạo bóng nửa tối rộng, khó xác định mép bóng. Dùng đèn LED đơn hoặc dán giấy bạc có khoét một lỗ tròn nhỏ trước đèn.

Đo cả phần nửa tối. Người đo vô tình kéo thước tới vùng mờ ngoài viền. Thống nhất từ đầu chỉ đo phần tối đậm, và cùng một người đo cho cả loạt.

Hình bìa không song song với tường. Hình hơi xoay hoặc nghiêng thì bóng ngắn lại hoặc méo. Chỉnh hình đứng thẳng, mặt hình đối diện đèn trước mỗi lần đo.

Khoảng cách đo sai. Đo từ đâu tới đâu cần thống nhất: từ bóng LED, không phải từ đuôi đèn; tới mặt hình bìa, không phải tới chân đế. Sai vài xăng-ti-mét ở vị trí gần đèn tạo chênh lệch lớn.

Đèn bị dịch. Chạm vào bàn làm đèn xoay hoặc trượt. Dán băng dính cố định đèn.

Biến thể

Mỗi biến thể chỉ thay đổi một yếu tố.

  • Đèn cao và đèn thấp: đặt hình bìa đứng trên mặt bàn trải giấy trắng, chiếu đèn từ trên cao xuống rồi hạ dần đèn xuống thấp, đo chiều dài bóng nằm trên mặt bàn. Đèn càng thấp, bóng càng dài.
  • Hai nguồn sáng: chiếu hai đèn pin từ hai phía, quan sát hai bóng và vùng chồng lên nhau tối hơn.
  • Bóng nửa tối: đổi đèn LED đơn sang đèn bàn có chụp rộng, đo bề rộng vùng mờ ở viền bóng.
  • Vật trong mờ: thay hình bìa bằng hình cắt từ giấy nến hoặc túi nilon, xem bóng nhạt đi thế nào.
  • Kịch bóng: dùng chính quy luật to nhỏ để làm nhân vật xuất hiện khổng lồ rồi thu nhỏ dần trong một vở kịch bóng ngắn.

Biến thể đèn cao thấp gần với điều xảy ra ngoài trời khi Mặt Trời lên cao rồi xuống thấp trong ngày; phần quan sát bóng ngoài trời thuộc chủ đề Trái Đất và bầu trời. Đừng bao giờ nhìn thẳng vào Mặt Trời khi làm các quan sát đó.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao bóng luôn nằm ở phía đối diện với đèn?

Vì ánh sáng đi thẳng từ đèn tới vật; phần không gian phía sau vật, nhìn từ đèn, là chỗ ánh sáng bị chặn. Bóng hiện lên trên bề mặt nằm ở chỗ đó. Dời đèn sang trái thì bóng dời sang phải, và ngược lại.

Bóng có thể nhỏ hơn vật không?

Với một nguồn sáng nhỏ như đèn pin, bóng trên màn phẳng song song với vật luôn bằng hoặc lớn hơn vật. Nhưng khi nguồn sáng lớn hơn vật, như ánh sáng ban ngày từ cả bầu trời, phần bóng tối đậm có thể thu nhỏ lại và chỉ còn nửa tối quanh viền. Vì thế ngày mây mù bóng gần như mất hẳn.

Có thể dùng đèn điện thoại thay đèn pin không?

Được, đèn điện thoại khá nhỏ nên bóng sắc. Cần kê điện thoại cố định và đo khoảng cách từ chính bóng đèn nhỏ ở mặt lưng máy. Không nên để đèn sáng liên tục quá lâu vì máy có thể nóng và hao pin nhanh.

Vì sao bóng mình ngoài nắng dài nhất vào sáng sớm và chiều muộn?

Vì lúc đó Mặt Trời ở thấp, tia nắng chiếu xiên gần như nằm ngang, nên phần mặt đất bị cơ thể che rộng ra thành bóng dài. Buổi trưa Mặt Trời lên cao, tia nắng gần thẳng đứng, bóng ngắn lại. Biến thể đèn cao thấp mô phỏng đúng điều này.

Thí nghiệm này phù hợp với học sinh lớp mấy?

Phần quan sát bóng to nhỏ phù hợp từ lớp 2–3. Phần đo và vẽ đồ thị hợp với lớp 4. Phần dùng phép tỉ lệ để dự đoán chiều cao bóng phù hợp với học sinh lớp 5 trở lên đã quen với phép nhân chia và tỉ số.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138