Điện nghiệm là dụng cụ cho biết một vật có nhiễm điện hay không bằng hai lá kim loại mỏng: khi lá nhận điện tích cùng dấu, chúng đẩy nhau và xoè ra. Bạn tự làm được một chiếc bằng chai nhựa trong, một đoạn dây đồng cứng và giấy nhôm bếp. Gắn thêm một thước đo góc giấy phía sau chai, chiếc điện nghiệm biến thành dụng cụ đo: góc xoè càng lớn, điện tích trên lá càng nhiều.
Bài này là một thí nghiệm: làm điện nghiệm, đo góc xoè theo số lần cọ xát ống nhựa, so cách nhiễm điện do tiếp xúc với nhiễm điện do hưởng ứng, và đo tốc độ điện tích rò đi theo độ ẩm không khí. Nội dung gắn với chủ đề sự nhiễm điện ở Khoa học tự nhiên THCS (thường gặp ở lớp 8) và điện tích, định luật Cu-lông ở Vật lý lớp 11. Số liệu là ví dụ giả định.
Mục tiêu: nhìn thấy điện tích và đo được nó một cách thô
Điện tích là khái niệm trừu tượng: không ai nhìn thấy electron, và những cú giật tĩnh điện chỉ diễn ra trong tích tắc. Điện nghiệm cho bạn một chỉ thị kéo dài nhiều phút, đủ để quan sát, đo và so sánh. Người ta dùng điện nghiệm lá vàng từ thế kỷ 18 để nghiên cứu điện tích, và về sau cả để phát hiện bức xạ làm không khí bị ion hoá.
Thí nghiệm có bốn mục tiêu. Một là thấy hai cách làm lá xoè: chạm vật nhiễm điện vào núm kim loại (nhiễm điện do tiếp xúc), và chỉ đưa lại gần mà không chạm (nhiễm điện do hưởng ứng). Hai là đo góc xoè theo số lần cọ xát. Ba là kiểm tra dấu điện tích. Bốn là đo thời gian lá cụp lại trong hai điều kiện độ ẩm khác nhau.
Khí hậu nồm ẩm ở nhiều vùng của Việt Nam khiến thí nghiệm tĩnh điện hay thất bại, và đó lại là một biến số đáng đo. Thay vì coi ngày ẩm là "hỏng thí nghiệm", bạn biến nó thành một dòng trong bảng số liệu.
Dụng cụ
Phần quan trọng nhất là giữ cho mọi thứ khô. Chai, nắp và tay đều phải khô ráo trước khi bắt đầu.
- Một chai nhựa trong 500 ml, rửa sạch, phơi thật khô. Có thể dùng lọ thuỷ tinh có nắp, nhưng khi đó cần người lớn vì thuỷ tinh có thể vỡ.
- Một đoạn dây đồng cứng dài khoảng 15 cm, lấy từ lõi dây điện cũ đã cắt rời hẳn, bóc vỏ hai đầu. Thay được bằng một chiếc đinh dài.
- Giấy nhôm bếp: một mẩu vo thành viên tròn đường kính khoảng 2 cm làm núm, và hai lá cắt cỡ 1 cm × 4 cm thật phẳng.
- Một ống nhựa PVC dài khoảng 30 cm hoặc một thước nhựa, và một khăn len hoặc khăn lông để cọ xát.
- Thước đo góc giấy cỡ lớn tự vẽ hoặc in, dán phía sau chai sao cho tâm thước ở chỗ treo lá.
- Đồng hồ bấm giờ, máy đo nhiệt ẩm trong nhà nếu có, đất sét hoặc keo nến để bịt lỗ trên nắp.
An toàn và giữ gìn
Không dùng nguồn điện nào. Thí nghiệm chỉ dùng điện tích do cọ xát, điện áp có thể cao nhưng điện tích rất nhỏ, chỉ gây cảm giác tách nhẹ nếu phóng qua tay. Tuyệt đối không nối điện nghiệm vào pin, ổ cắm hay bất kỳ thiết bị cắm điện nào.
Dây đồng và đinh có đầu nhọn. Người lớn đục lỗ nắp chai và luồn dây. Uốn đầu dưới thành móc tròn, không để đầu nhọn chĩa ra ngoài.
Lọ thuỷ tinh cần người lớn. Nếu dùng lọ thuỷ tinh, đặt lọ trên khăn, tránh mép bàn. Với trẻ nhỏ, ưu tiên chai nhựa.
Không để trẻ ngậm giấy nhôm, kẹp giấy hay mẩu dây. Các vật nhỏ trong thí nghiệm dễ nuốt. Dọn sạch bàn sau khi làm.
Không làm thí nghiệm ngoài trời khi trời có giông. Điện nghiệm phản ứng với điện tích trong không khí, nhưng mang nó ra ban công lúc có sấm sét để "đo" là việc nguy hiểm. Mọi phép đo trong bài làm trong nhà, cửa đóng, tránh gió lùa làm lá lay động.
Các bước làm và đo
Làm điện nghiệm trước, kiểm tra nó hoạt động bằng một lần cọ xát thử, rồi mới vào phần đo.
- Đục một lỗ nhỏ giữa nắp chai. Luồn dây đồng qua lỗ, phần trên nhô khoảng 4 cm, phần dưới thả vào chai khoảng 8 cm, cách đáy ít nhất 4 cm. Bịt quanh lỗ bằng đất sét để dây đứng thẳng và không chạm vào thân chai.
- Vo giấy nhôm thành viên tròn, ép chặt vào đầu dây phía trên. Uốn đầu dưới thành móc chữ L nằm ngang.
- Gấp đôi đầu trên của hai lá nhôm qua móc sao cho hai lá treo song song, sát nhau. Đậy nắp nhẹ tay.
- Dán thước đo góc giấy phía sau chai, vạch 0 thẳng đứng ở chỗ hai lá đang treo. Góc xoè là góc giữa hai lá.
- Cọ ống nhựa vào khăn len đúng 5 lần theo một chiều, mỗi lần dài khoảng 20 cm. Đưa ống lại gần núm, cách khoảng 2 cm, không chạm. Đọc góc xoè. Rút ống ra xa, quan sát lá cụp lại.
- Chạm tay vào núm để trung hoà. Cọ lại 5 lần, lần này quệt ống dọc theo núm rồi rút ra. Đọc góc xoè còn lại. Lặp lại với 10 và 20 lần cọ.
- Sau lần 20 cọ có tiếp xúc, bấm giờ và đọc góc ở phút 1, 3, 5, 10. Làm hai lượt: một trong phòng máy lạnh khô, một vào ngày ẩm hoặc trong phòng tắm vừa dùng xong.
Số liệu mẫu (giả định)
Bảng là ví dụ giả định với ống PVC cọ khăn len. Góc đo bằng mắt qua thước giấy, sai số khoảng ±3°.
| Điều kiện | 5 lần cọ | 10 lần cọ | 20 lần cọ |
|---|---|---|---|
| Đưa lại gần, không chạm (hưởng ứng) | 20° | 32° | 45° |
| Sau khi rút ống ra (hưởng ứng) | 0° | 0° | 0° |
| Quệt chạm rồi rút ra (tiếp xúc) | 15° | 26° | 40° |
Góc xoè tăng theo số lần cọ nhưng không tỉ lệ thuận: gấp đôi số lần cọ từ 10 lên 20 chỉ tăng góc từ 32° lên 45°. Lý do là ống nhựa không nhận thêm điện tích đều mãi, một phần rò ra không khí, và góc xoè tăng chậm dần vì lá càng xoè thì càng cần lực đẩy lớn hơn để xoè thêm.
Sau 20 lần cọ có tiếp xúc, góc ban đầu 40°. Trong phòng máy lạnh khô: phút 1 còn 36°, phút 3 còn 30°, phút 5 còn 25°, phút 10 còn 18°. Vào ngày nồm: phút 1 còn 25°, phút 3 còn 12°, phút 5 còn 5°, phút 10 về 0°. Thời gian để góc giảm một nửa, từ 40° xuống 20°, khoảng 8–9 phút trong phòng khô và chưa tới 2 phút ngày ẩm.
Giải thích: hưởng ứng, tiếp xúc và chuyện độ ẩm
Khi cọ ống PVC vào len, electron chuyển từ len sang ống, ống nhiễm điện âm. Đưa ống lại gần núm nhôm mà không chạm, các electron tự do trong khối kim loại gồm núm, dây đồng và hai lá bị đẩy ra xa ống, dồn xuống hai lá. Hai lá cùng thừa electron, cùng mang điện âm, nên đẩy nhau và xoè ra. Đây là nhiễm điện do hưởng ứng: tổng điện tích của điện nghiệm vẫn bằng không, chỉ có sự phân bố lại. Rút ống ra, electron trở về chỗ cũ, lá cụp xuống.
Khi quệt ống chạm vào núm, một phần electron chuyển hẳn từ ống sang điện nghiệm. Rút ống ra, điện nghiệm vẫn thừa electron, hai lá vẫn xoè: đó là nhiễm điện do tiếp xúc. Góc xoè lúc này thường nhỏ hơn lúc đưa ống lại gần, vì chỉ một phần điện tích của ống truyền sang.
Lực đẩy giữa hai lá tuân theo định luật Cu-lông: tỉ lệ với tích độ lớn hai điện tích và tỉ lệ nghịch với bình phương khoảng cách. Khi lá xoè ra, khoảng cách tăng, lực giảm, trong khi thành phần trọng lực kéo lá về tăng theo góc. Góc xoè dừng ở vị trí cân bằng giữa hai lực đó, nên quan hệ giữa góc và điện tích không phải đường thẳng. Điện nghiệm vì thế chỉ là dụng cụ so sánh, không phải dụng cụ đo điện tích chính xác.
Điện tích rò đi chủ yếu qua lớp nước cực mỏng bám trên bề mặt nắp, chai và trong không khí ẩm. Không khí ẩm hơn thì lớp nước dày hơn, dẫn điện tốt hơn, điện tích thoát nhanh hơn. Đó là lý do bị giật tĩnh điện ít hơn hẳn vào mùa nồm và nhiều hơn trong phòng máy lạnh hanh khô.
Nguồn sai số
Đọc góc bằng mắt. Nhìn chéo làm góc lệch nhiều độ. Đặt mắt ngang với lá, cách chai một khoảng cố định, hoặc chụp ảnh thẳng góc rồi đọc trên ảnh.
Số lần cọ không cho lượng điện tích như nhau. Lực tay và tốc độ cọ khác nhau giữa các lần. Một người cọ cho mọi lần đo, đếm to, mỗi mức đo ba lần lấy trung bình.
Lá nhôm nhăn hoặc dính nhau. Lá nhăn có thể vướng, không xoè đều. Cắt lá mới, vuốt phẳng giữa hai trang giấy.
Dây đồng chạm thành chai. Điện tích rò qua thành chai, lá cụp nhanh bất thường. Kiểm tra dây đứng giữa, không chạm.
Tay hoặc người đứng gần cũng gây hưởng ứng. Thân người có thể làm thay đổi phân bố điện tích khi đứng sát. Giữ khoảng cách như nhau ở mọi lần đọc.
Ống nhựa còn giữ điện tích từ lần trước. Nếu không trung hoà ống giữa các lần, lượng điện tích cộng dồn và số lần cọ không còn ý nghĩa. Lau ống bằng khăn ẩm rồi khăn khô, đợi khô hẳn, hoặc chạm cả thân ống vào một vật kim loại lớn trước mỗi lượt.
Biến thể để thành dự án nhỏ
Khi điện nghiệm đã hoạt động ổn định, bạn có thể trả lời nhiều câu hỏi bằng nó.
- Xác định dấu điện tích: cho điện nghiệm nhiễm điện âm bằng ống PVC, rồi đưa lại gần các vật khác đã cọ xát (lược nhựa, ống hút, thước mica). Lá xoè thêm là vật cùng dấu âm, lá cụp bớt là vật mang điện dương.
- Nhiễm điện do hưởng ứng có chạm tay: đưa ống lại gần, chạm ngón tay vào núm, bỏ tay ra rồi mới rút ống. Điện nghiệm giữ điện tích ngược dấu với ống. Kiểm tra lại dấu bằng cách đưa ống lại gần lần nữa.
- Vật liệu cọ xát: so len, giấy, vải bông, túi nilon với cùng ống PVC, cùng 10 lần cọ.
- Độ ẩm có số đo: nếu có máy đo nhiệt ẩm, vẽ đồ thị thời gian giảm một nửa theo độ ẩm tương đối ở nhiều ngày khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao điện nghiệm của mình không xoè dù đã cọ rất nhiều?
Thường do độ ẩm cao hoặc chai, nắp còn ướt. Làm trong phòng máy lạnh, lau khô chai, cầm ống nhựa bằng một tờ giấy khô thay vì tay ẩm. Kiểm tra dây đồng không chạm thành chai và lá nhôm đủ mỏng, đủ nhẹ.
Có thể dùng giấy bạc gói kẹo thay giấy nhôm bếp không?
Được nếu đó là lá kim loại thật, không phải giấy tráng nhựa ánh kim. Thử bằng đồng hồ vạn năng thang ôm: lá kim loại dẫn điện, giấy tráng nhựa thì không. Lá càng mỏng nhẹ càng nhạy.
Điện nghiệm cho biết điện tích dương hay âm không?
Một mình điện nghiệm chỉ cho biết có điện tích, không cho biết dấu. Muốn biết dấu, phải nạp cho nó một điện tích đã biết dấu trước, rồi đưa vật cần kiểm tra lại gần và xem lá xoè thêm hay cụp bớt.
Thí nghiệm này có liên quan gì đến sét không?
Có về nguyên lý: mây giông tích điện tích rất lớn, và mặt đất bên dưới bị nhiễm điện do hưởng ứng giống như núm điện nghiệm. Nhưng quy mô khác hàng tỉ lần; tuyệt đối không làm thí nghiệm điện nào ngoài trời khi có giông.
Có nên dùng bóng bay để làm điện nghiệm xoè không?
Dùng được, bóng bay cọ tóc cũng nhiễm điện âm. Bài này chọn ống PVC vì cầm chắc tay, cọ đều và dễ lặp lại số lần cọ, giúp số liệu so sánh tốt hơn giữa các lần đo.