ThucNghiem.comThực Nghiệm
Điện và từ

Điện trở trong của pin tiểu: vì sao pin cũ vẫn đo 1,4 V mà đèn không sáng

Đo suất điện động và điện áp khi có tải của pin tiểu mới và cũ, tính điện trở trong bằng r = (E − U) / I, vẽ đường U theo I và hiểu vì sao pin yếu vẫn báo đủ vôn.

Side view of a teenage girl at a balcony table in Hai Phong, comparing two AA batteries with a multimeter, small power resistors on a ceramic tile, evening warm light

Pin cũ vẫn đo được khoảng 1,4 V khi để không, nhưng đèn pin hay đồ chơi lắp vào thì yếu hẳn, vì điện trở trong của pin đã tăng lên nhiều lần. Khi có dòng chạy qua, một phần hiệu điện thế bị "ăn" ngay bên trong pin, nên thiết bị chỉ còn nhận được một phần nhỏ. Bạn đo được điều này ở nhà bằng một đồng hồ vạn năng và vài điện trở công suất nhỏ.

Thí nghiệm gồm một phép đo duy nhất lặp lại với hai viên pin: đo hiệu điện thế khi hở mạch, rồi khi nối với điện trở tải 22 Ω, 10 Ω, 5 Ω, sau đó tính điện trở trong theo r = (E − U) / I. Nội dung gắn với bài nguồn điện, suất điện động và định luật Ôm cho toàn mạch thường gặp ở Vật lý lớp 11. Số liệu trong bài là ví dụ giả định.

Mục tiêu: tách suất điện động khỏi hiệu điện thế hai cực

Trong bài toán lớp 9, nguồn điện được coi là lý tưởng: lắp vào mạch nào cũng giữ đúng hiệu điện thế ghi trên vỏ. Lên lớp 11, học sinh gặp mô hình chính xác hơn: nguồn có suất điện động E và điện trở trong r. Hiệu điện thế giữa hai cực khi có dòng I là U = E − I × r. Công thức ngắn, nhưng nhiều người học thuộc mà không biết nó giải thích chuyện rất đời thường: pin "còn vôn" mà máy không chạy.

Thí nghiệm có ba mục tiêu. Một là đo gần đúng E bằng vôn kế khi pin hở mạch. Hai là đo U ở ba mức tải khác nhau để có ba cặp U, I, vẽ thành đường thẳng có độ dốc âm. Ba là so điện trở trong của một viên pin mới với một viên đã dùng lâu trong điều khiển hay đồng hồ treo tường.

Kết quả cho một con số dễ nhớ: pin kiềm mới có điện trở trong chỉ vài phần mười ôm, còn pin đã yếu có thể tăng lên hơn một ôm. Với thiết bị cần dòng lớn như đồ chơi có động cơ, khác biệt ấy quyết định thiết bị chạy hay không. Với đồng hồ treo tường chỉ cần dòng rất nhỏ, pin cũ vẫn dùng tốt thêm nhiều tháng.

Dụng cụ

Điểm đặc biệt của thí nghiệm này là điện trở tải có giá trị nhỏ, nên phải chọn loại chịu được công suất. Điện trở 1/4 W thông thường sẽ quá nóng.

  • Ba điện trở công suất 1 W hoặc 2 W: 22 Ω, 10 Ω, 5 Ω (hoặc hai điện trở 10 Ω mắc song song thành 5 Ω). Loại vỏ sứ hoặc màng kim loại lớn.
  • Một pin kiềm AA mới và một pin AA đã dùng lâu cùng loại, ví dụ lấy từ điều khiển ti vi khi nút bấm bắt đầu kém nhạy.
  • Giá đỡ một pin có dây ra, để không phải giữ pin bằng tay khi nối mạch.
  • Đồng hồ vạn năng số ở thang V một chiều, độ phân giải 0,01 V hoặc tốt hơn. Chỉ cần đo hiệu điện thế, không cần đo dòng.
  • Hai dây có kẹp cá sấu và một viên gạch men hoặc đĩa sứ để đặt điện trở lên, tránh đặt trên giấy hay nhựa.
  • Đồng hồ bấm giờ của điện thoại để giới hạn thời gian đóng mạch.

An toàn: điện trở nhỏ đồng nghĩa với dòng lớn

Chỉ dùng một pin tiểu AA. Với 5 Ω và một pin tiểu, dòng khoảng 0,3 A, điện trở toả khoảng 0,44 W, ấm lên rõ sau vài giây. Nếu thay bằng pin vuông 9 V, công suất trên điện trở 5 Ω lên tới khoảng 16 W, đủ làm điện trở bốc khói. Tuyệt đối không dùng pin 9 V cho phần tải nhỏ của bài này.

Mỗi lần đóng mạch không quá năm giây. Đọc số rồi tháo ngay một kẹp. Đợi khoảng một phút giữa các lần để pin hồi phục và điện trở nguội.

Không chạm vào điện trở ngay sau khi đo. Điện trở công suất có thể nóng hơn bạn nghĩ. Cầm bằng kẹp hoặc đợi nguội.

Không bao giờ nối thẳng hai cực pin không qua điện trở. Pin kiềm nối tắt cho dòng vài ampe, dây và pin nóng nhanh, có thể rò chất kiềm ăn da. Nếu thấy pin rỉ chất trắng, không chạm tay trần, bỏ pin vào túi và mang tới điểm thu gom.

Không dùng pin lithium hay pin sạc dự phòng. Chỉ dùng pin tiểu kiềm hoặc kẽm – cacbon. Trẻ dưới mười tuổi làm cùng người lớn, không ngậm pin.

Các bước đo

Thứ tự đo: hở mạch trước, rồi tải lớn đến tải nhỏ (22 Ω, 10 Ω, 5 Ω), để pin ít bị kéo xuống ở các lần đầu.

  1. Lắp pin mới vào giá. Đặt vôn kế ở thang 2 V hoặc 20 V, đo thẳng hai cực khi chưa nối gì. Ghi giá trị này là E; vôn kế số có điện trở rất lớn nên dòng gần bằng không, U hở mạch gần đúng bằng suất điện động.
  2. Kẹp điện trở 22 Ω vào hai dây của giá pin. Giữ que vôn kế ở hai cực pin. Bấm giờ, đọc số ở giây thứ ba, ghi lại, tháo kẹp.
  3. Đợi một phút. Lặp lại với 10 Ω, rồi 5 Ω.
  4. Tính dòng qua tải bằng I = U / R cho từng lần. Cách này tránh phải đưa ampe kế vào mạch dòng lớn.
  5. Tính điện trở trong cho từng lần: r = (E − U) / I.
  6. Thay pin cũ vào giá, lặp lại toàn bộ bước 1 đến 5.
  7. Vẽ đồ thị U theo I cho cả hai pin trên cùng một hệ trục. Kéo dài mỗi đường về phía I = 0 để đọc E, độ dốc cho r.

Số liệu mẫu (giả định) và cách tự tính lại

Bảng dưới là một lần đo giả định ở khoảng 27 °C. Bạn sẽ có số khác, nhất là với pin cũ, vì mức độ cạn của mỗi viên khác nhau.

Pin – tảiU đoI = U / Rr = (E − U) / I
Pin mới, hở mạch1,58 V (E)≈ 0—
Pin mới, 22 Ω1,56 V70,9 mA0,02 / 0,0709 ≈ 0,28 Ω
Pin mới, 10 Ω1,53 V153 mA0,05 / 0,153 ≈ 0,33 Ω
Pin mới, 5 Ω1,49 V298 mA0,09 / 0,298 ≈ 0,30 Ω
Pin cũ, hở mạch1,42 V (E)≈ 0—
Pin cũ, 22 Ω1,33 V60,5 mA0,09 / 0,0605 ≈ 1,49 Ω
Pin cũ, 5 Ω1,10 V220 mA0,32 / 0,220 ≈ 1,45 Ω

Pin mới có r trung bình khoảng 0,30 Ω, pin cũ khoảng 1,47 Ω, tức gần gấp năm lần. Độ dốc đường U theo I của pin mới tính từ hai điểm xa nhau: (1,56 − 1,49) / (0,298 − 0,0709) = 0,07 / 0,227 ≈ 0,31 Ω, khớp với trung bình.

Giờ thử áp vào một đồ chơi có động cơ kéo dòng 0,5 A. Pin mới: U = 1,58 − 0,5 × 0,30 ≈ 1,43 V. Pin cũ: U = 1,42 − 0,5 × 1,47 ≈ 0,69 V, chưa tới một nửa. Đồng hồ vẫn báo "1,42 V" khi để không, nhưng động cơ chỉ nhận chưa đầy 0,7 V và quay yếu hoặc đứng yên. Đó là lời giải cho câu hỏi ở tiêu đề.

Giải thích: phần hiệu điện thế bị giữ lại bên trong pin

Bên trong pin kiềm, kẽm ở cực âm bị oxi hoá, mangan đioxit ở cực dương bị khử, và ion di chuyển qua chất điện li để khép kín mạch. Suất điện động E là đại lượng đặc trưng cho khả năng sinh công của các phản ứng ấy trên mỗi đơn vị điện tích, phụ thuộc chủ yếu vào loại phản ứng. Vì thế mọi pin kiềm mới có E gần nhau, khoảng 1,5–1,6 V, bất kể to hay nhỏ.

Nhưng dòng điện đi qua bên trong pin cũng gặp cản trở: chất điện li cản ion, bề mặt điện cực phản ứng chậm, các lớp vật liệu tiếp xúc nhau không hoàn hảo. Tổng các cản trở này được gộp thành điện trở trong r. Khi có dòng I, một lượng I × r của hiệu điện thế "tiêu" ngay trong pin dưới dạng nhiệt. Phần còn lại U = E − I × r mới đến được mạch ngoài. Đây chính là định luật Ôm cho toàn mạch: I = E / (R + r).

Khi pin dùng dần, kẽm bị tiêu hao, sản phẩm phản ứng tích tụ, chất điện li thay đổi thành phần. E giảm chậm, từ 1,58 xuống 1,42 V trong ví dụ, nhưng r tăng nhanh. Vôn kế số gần như không lấy dòng nên chỉ thấy E, không thấy r. Muốn biết pin còn tốt cho việc gì, phải đo khi có tải.

Nhiều máy thử pin cầm tay hoạt động đúng theo nguyên lý đó: chúng đặt sẵn một điện trở tải bên trong và đo U khi có dòng. Thí nghiệm của bạn là phiên bản mở ra, có số liệu, của chiếc máy ấy.

Nguồn sai số

Hiệu điện thế trôi khi đang có dòng. Pin bị kéo dòng thì U giảm dần theo thời gian do phân cực điện cực. Đọc đúng ở giây thứ ba cho mọi lần đo để các số so sánh được với nhau.

Pin chưa hồi phục giữa các lần. Sau khi tháo tải, U hở mạch cần thời gian để trở lại. Đo lại E sau mỗi lần nghỉ một phút; nếu E đã thấp hơn lúc đầu, dùng giá trị mới để tính.

Độ phân giải của vôn kế. Với pin mới ở tải 22 Ω, E − U chỉ 0,02 V. Sai một chữ số cuối 0,01 V làm r sai tới 50%. Vì vậy tải nhỏ (5 Ω) cho r đáng tin hơn, và độ dốc của cả đường cho kết quả tốt nhất.

Điện trở của dây và kẹp. Vài phần trăm ôm của dây kẹp nằm chung với tải. Đo U ngay tại hai cực pin, không đo ở hai đầu điện trở, để phần dây được tính vào mạch ngoài chứ không vào r.

Giá trị thật của điện trở tải. Điện trở 5 Ω ±5% có thể là 4,75 hoặc 5,25 Ω. Đo lại bằng thang ôm, trừ đi điện trở của chính que đo (chạm hai que vào nhau để đọc).

Biến thể để thành dự án nhỏ

Khi đã biết cách đo r, bạn có công cụ để trả lời nhiều câu hỏi thực tế.

  • Nhiệt độ: đo r của cùng một pin sau khi để trong ngăn mát tủ lạnh (bọc kín túi) và ở nhiệt độ phòng. Pin lạnh thường có r lớn hơn.
  • Theo dõi một pin qua nhiều ngày: dùng pin cho một đèn LED có điện trở hạn dòng, mỗi ngày đo E và r một lần, vẽ hai đường theo thời gian.
  • Pin kiềm so với pin kẽm – cacbon: cùng cỡ AA, so r khi mới.
  • Pin cỡ AA và AAA: so r, giải thích bằng diện tích điện cực.
  • Hai pin mắc song song: đo r của cụm, kiểm tra xem có gần một nửa r của mỗi viên không.

Mỗi biến thể chỉ đổi một yếu tố. Ghi rõ nhãn loại pin và ngày mở gói để người đọc báo cáo biết bạn so cái gì với cái gì.

Câu hỏi thường gặp

Có cần đo dòng bằng ampe kế không?

Không cần. Khi biết điện trở tải và đo được U ở hai đầu nó, bạn tính I = U / R. Cách này an toàn hơn vì không phải đưa ampe kế vào mạch có dòng vài trăm mA, chỗ mà đặt nhầm thang đo là nối tắt pin.

Pin sạc AA có điện trở trong lớn hay nhỏ?

Pin sạc niken loại AA còn tốt thường có điện trở trong nhỏ, nên hợp với thiết bị kéo dòng lớn dù suất điện động chỉ khoảng 1,2 V. Bạn có thể đo bằng đúng quy trình trong bài; không dùng pin lithium tháo từ thiết bị.

Pin cũ có nên vứt đi ngay không?

Không nhất thiết. Pin có r lớn vẫn dùng tốt cho thiết bị kéo dòng rất nhỏ như đồng hồ treo tường, điều khiển từ xa. Khi bỏ, gom pin vào hộp riêng và mang tới điểm thu gom pin cũ, không vứt lẫn rác sinh hoạt.

Vì sao không dùng điện trở 1 Ω để thấy rõ hơn?

Với 1 Ω, dòng từ pin mới lên gần 1,2 A, điện trở và pin nóng rất nhanh, pin bị kéo kiệt và số đo trôi liên tục. Tải 5 Ω đã đủ để thấy chênh lệch E − U rõ ràng mà vẫn an toàn.

Kết quả có giống nhau giữa các nhãn pin không?

Mỗi loại pin có điện trở trong khác nhau và thay đổi theo mức đã dùng. Bài này không nhằm so sánh hãng; nếu muốn so, giữ nguyên quy trình, đo nhiều viên mỗi loại và chỉ kết luận về những viên bạn đã đo.

Đồ thị U theo I của mình không thẳng, có sao không?

Điện trở trong không hoàn toàn cố định; ở dòng lớn, phân cực điện cực làm r tăng thêm. Đường hơi cong là bình thường. Dùng hai điểm ở giữa vùng đo để tính độ dốc và ghi rõ điều này trong báo cáo.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138