ThucNghiem.comThực Nghiệm
Phương pháp khoa học khi làm thí nghiệm

Chọn mức cho biến thay đổi khi thiết kế thí nghiệm: bao nhiêu mức, cách nhau bao xa

Hai mức chỉ cho thấy khác biệt, năm mức mới cho thấy quy luật. Cách chọn số mức, khoảng giá trị và bước cách qua thí nghiệm dù giấy rơi, kèm số liệu.

Two students on a school stairwell in Can Tho releasing small paper parachutes of different sizes, a friend below holding a phone stopwatch, low angle, bright overcast light

Một thí nghiệm muốn tìm ra quy luật nên có ít nhất năm mức cho biến thay đổi, trải đủ rộng để thấy rõ tác động, và cách đều nhau trừ khi bạn biết trước chỗ nào kết quả đổi nhanh. Hai mức chỉ trả lời được câu "có khác nhau không"; ba mức bắt đầu cho thấy xu hướng; năm mức trở lên mới đủ để vẽ đồ thị và nhìn ra hình dạng của mối quan hệ.

Chọn mức là quyết định thường bị làm vội nhất trong thiết kế thí nghiệm của học sinh, trong khi nó quyết định số liệu cuối cùng có kể được câu chuyện gì. Bài này dùng một thí nghiệm an toàn làm được ở cầu thang hay ban công có lan can, là thả dù giấy có kích thước khác nhau và bấm giờ rơi, để đi qua từng câu hỏi: bao nhiêu mức, mức thấp nhất và cao nhất ở đâu, bước cách bao nhiêu, và đánh đổi giữa số mức với số lần lặp.

Hai mức, ba mức và năm mức kể những câu chuyện khác nhau

Giả sử bạn làm dù bằng giấy ăn hình vuông, buộc bốn góc bằng chỉ vào một kẹp giấy làm vật nặng, rồi thả từ độ cao 2 mét. Biến thay đổi là cạnh của tấm giấy, biến đo là thời gian rơi. Nếu chỉ làm hai cỡ, 10 cm và 30 cm, bạn sẽ thấy dù lớn rơi chậm hơn. Kết luận đúng, nhưng chỉ có vậy: không biết thời gian tăng đều theo cỡ dù hay tăng nhanh rồi chững lại.

Với ba mức, bạn có thể nhận ra xu hướng có cong hay không, nhưng ba điểm vẫn rất dễ bị đánh lừa: chỉ cần một lần đo lệch là đường cong trông như đường thẳng hoặc ngược lại. Với năm mức, hình dạng của mối quan hệ hiện ra rõ hơn nhiều, và một điểm bất thường sẽ lộ ra vì nó không nằm cùng hàng với bốn điểm kia.

Đây là lý do nhiều hướng dẫn làm dự án khoa học khuyên ít nhất năm mức cho biến số dạng con số. Với biến dạng loại, như ba loại giấy khác nhau, số mức chính là số loại bạn muốn so, và không có chuyện hình dạng đồ thị. Khi đó nên vẽ biểu đồ cột thay vì đồ thị đường.

Ở nhà, năm mức nhân ba lần lặp đã là mười lăm lần thả, chưa kể thời gian làm dù. Con số đó vừa sức một buổi chiều. Nếu thời gian eo hẹp, giảm số lần lặp xuống còn hai ở các mức giữa còn hơn là bỏ bớt mức.

Chọn mức thấp nhất và cao nhất

Khoảng phải đủ rộng để thấy tác động. Nếu cạnh dù chỉ thay đổi từ 14 đến 16 cm, khác biệt thời gian rơi có thể nhỏ hơn cả sai số bấm giờ của tay người. Khoảng hẹp làm tác động chìm vào nhiễu. Một quy tắc kinh nghiệm: mức cao nhất nên lớn gấp ít nhất hai đến ba lần mức thấp nhất, khi điều đó hợp lý về mặt vật lý.

Nhưng không vượt khỏi vùng thí nghiệm còn có ý nghĩa. Dù giấy cạnh 60 cm sẽ bị gió lùa làm bay lệch, va vào tường, và thời gian rơi phản ánh luồng gió nhiều hơn kích thước dù. Mức cao nhất phải nằm trong vùng bạn vẫn kiểm soát được các biến khác.

Giới hạn an toàn luôn đặt trước. Với những thí nghiệm có nhiệt độ, lượng chất, độ cao hay điện, mức cao nhất do an toàn quyết định chứ không phải do tò mò. Nước ấm không quá mức người lớn cho phép, độ cao thả không đòi trèo lên ghế, pin không quá loại pin tiểu.

Có nên có mức bằng không. Nếu biến thay đổi có thể bằng không một cách tự nhiên, như lượng muối hoà vào nước, mức không là mốc so sánh rất có giá trị. Với dù giấy, mức không là kẹp giấy rơi tự do không có dù, cho bạn biết dù nhỏ nhất đã làm chậm được bao nhiêu.

Bước cách đều hay dày ở chỗ thay đổi nhanh

Cách đơn giản nhất là chia đều: 10, 15, 20, 25, 30 cm. Chia đều giúp đồ thị dễ đọc và dễ so sánh tốc độ tăng giữa các đoạn. Với hầu hết thí nghiệm học sinh, đây là lựa chọn mặc định đúng.

Nhưng có những mối quan hệ thay đổi rất nhanh ở một đầu rồi gần như phẳng ở đầu kia. Ví dụ quen thuộc là lượng đường hoà tan được trong cốc nước: thêm vài thìa đầu tan hết, tới một lúc thì dư đường đọng đáy, thêm nữa cũng không tan thêm. Nếu chia đều theo từng hai thìa, bạn có thể chỉ có một điểm rơi đúng vào đoạn chuyển, và không biết điểm bão hoà nằm ở đâu.

Khi đã biết hoặc đoán được vùng chuyển, bạn có thể đặt dày mức ở vùng đó và thưa ở hai bên. Cách làm thực tế là làm một lượt thô với mức chia đều và thưa, xem kết quả đổi nhanh ở đoạn nào, rồi bổ sung thêm mức ở đoạn đó trong lượt thứ hai. Điều cần nhớ là ghi rõ trong báo cáo rằng các mức không cách đều và lý do, để người đọc không hiểu nhầm độ dốc trên đồ thị.

Một số đại lượng tự nhiên thay đổi theo bội số chứ không theo cộng thêm, như độ pha loãng: nước cốt chanh nguyên chất, pha một nửa, pha một phần tư, pha một phần tám. Với kiểu đó, mức cách nhau theo tỷ lệ gấp đôi hợp lý hơn cách nhau một lượng cố định. Ở cấp phổ thông bạn chưa cần trục logarit, chỉ cần biết rằng cách chia mức nên theo bản chất của đại lượng.

Làm thử để tìm khoảng mức phù hợp

Bạn hiếm khi biết trước khoảng mức tốt. Một lượt làm thử ngắn, khoảng mười lăm phút, tiết kiệm rất nhiều công sức về sau.

  1. Thử hai đầu cực. Làm dù nhỏ nhất và lớn nhất bạn định dùng, thả mỗi cái một hai lần. Xem dù lớn có còn rơi thẳng không, dù nhỏ có kịp bung không.
  2. Kiểm tra khác biệt có vượt sai số đo không. Nếu thời gian rơi của dù nhỏ nhất và lớn nhất chỉ chênh vài phần mười giây, khoảng quá hẹp hoặc độ cao thả quá thấp. Tăng độ cao thả trong giới hạn an toàn, hoặc mở rộng khoảng cỡ dù.
  3. Thử một mức ở giữa. So kết quả với trung bình của hai đầu để đoán mối quan hệ thẳng hay cong.
  4. Quyết định khoảng chính thức và chia thành năm mức, cách đều nếu quan hệ trông khá thẳng, dày hơn ở vùng đổi nhanh nếu trông cong.
  5. Ghi lượt làm thử vào sổ như một phần của quá trình, nhưng không trộn số liệu làm thử với số liệu chính thức.

Lượt làm thử cũng giúp phát hiện vấn đề kỹ thuật: dây buộc dù dài ngắn khác nhau làm dù nghiêng, kẹp giấy rơi khỏi dây, người bấm giờ không nhìn rõ lúc chạm đất. Sửa xong những thứ đó trước khi đo thật là cách giữ thí nghiệm công bằng.

Số liệu mẫu: năm cỡ dù thay vì hai

Số liệu dưới đây là giả định, thả từ độ cao 2 mét ở cầu thang trong nhà, không có gió, mỗi cỡ thả ba lần. Thời gian tính bằng giây, bấm bằng đồng hồ điện thoại.

Cạnh dùLần 1Lần 2Lần 3Trung bình
Không có dù0,70,60,7khoảng 0,67
10 cm1,01,21,11,1
15 cm1,41,31,51,4
20 cm1,81,71,91,8
25 cm2,22,02,12,1
30 cm2,32,42,22,3

Tính lại một dòng: mức 25 cm có tổng 2,2 cộng 2,0 cộng 2,1 bằng 6,3; chia ba được 2,1 giây. Dòng không có dù cho 0,7 cộng 0,6 cộng 0,7 bằng 2,0; chia ba được khoảng 0,67 giây. Con số này lớn hơn thời gian rơi tự do lý thuyết từ 2 mét, khoảng 0,64 giây, một phần do lực cản không khí lên kẹp giấy, một phần do tay bấm giờ chậm; với độ chính xác bấm tay, hai con số coi như khớp.

Nếu chỉ có hai mức 10 và 30 cm, bạn thấy thời gian tăng từ 1,1 lên 2,3 giây. Với năm mức, bạn thấy thêm một điều: từ 10 lên 20 cm, thời gian tăng 0,7 giây; từ 20 lên 30 cm chỉ tăng 0,5 giây. Mối quan hệ đang cong dần, không thẳng. Đó là gợi ý cho một câu hỏi tiếp theo: tăng cỡ dù mãi thì thời gian rơi có tăng mãi không, hay bị giới hạn bởi độ cao thả và gió. Hai mức không bao giờ cho bạn câu hỏi ấy.

Đánh đổi giữa số mức, số lần lặp và thời gian

Thời gian và vật liệu ở nhà có hạn. Những gợi ý dưới đây giúp bạn phân bổ hợp lý.

  • Ưu tiên đủ mức trước, rồi mới tăng lần lặp. Năm mức ba lần tốt hơn ba mức năm lần nếu bạn muốn tìm quy luật.
  • Nếu mục tiêu chỉ là so hai thứ, như hai loại giấy, thì ngược lại: hai mức nhưng lặp năm đến mười lần sẽ cho kết luận chắc hơn.
  • Các lần đo ở hai đầu khoảng thường dao động nhiều hơn, vì đó là nơi điều kiện thí nghiệm dễ bị đẩy tới giới hạn. Có thể thêm một lần lặp ở hai đầu.
  • Đảo thứ tự làm các mức, đừng luôn đi từ nhỏ đến lớn, để những thay đổi theo thời gian như tay mỏi hay gió nổi không dồn hết vào mức cuối.
  • Khi một mức cho kết quả lạ, đo thêm ngay tại mức đó trong cùng buổi, thay vì đợi hôm khác khi điều kiện đã đổi.

Không có công thức cố định cho mọi thí nghiệm. Điều quan trọng là bạn quyết định có chủ đích và giải thích được lựa chọn của mình. Trong báo cáo, một câu như "chọn năm mức từ 10 đến 30 cm vì lượt làm thử cho thấy dù lớn hơn 30 cm bị lệch hướng" cho thấy bạn đã suy nghĩ về thiết kế, điều mà giám khảo các cuộc thi khoa học thường hỏi tới.

Câu hỏi thường gặp

Có nên dùng nhiều hơn năm mức không?

Có thể, nếu vật liệu và thời gian cho phép, nhất là khi bạn nghi mối quan hệ có điểm cực đại hoặc điểm gãy. Bảy đến mười mức giúp đồ thị mịn hơn. Tuy nhiên với thí nghiệm ở nhà, năm mức làm cẩn thận thường có giá trị hơn mười mức làm vội.

Biến thay đổi là loại vật liệu thì chọn bao nhiêu loại?

Chọn những loại thật sự khác nhau về đặc điểm bạn quan tâm, thường ba đến năm loại. Ví dụ so khả năng cách nhiệt, nên chọn vải, xốp, giấy bạc và giấy báo vì chúng khác nhau rõ về cấu tạo, thay vì ba loại vải gần giống nhau.

Mức giữa có bắt buộc phải là số tròn không?

Không bắt buộc, nhưng số tròn giúp người đọc dễ theo dõi và giúp bạn đo chính xác hơn với dụng cụ trong nhà. Cắt giấy cạnh 15 cm dễ hơn cạnh 14,3 cm. Chỉ dùng số lẻ khi có lý do, chẳng hạn mức được tính từ một tỷ lệ pha.

Kết quả ở mức cao nhất bất thường thì có nên bỏ mức đó không?

Đừng bỏ ngay. Trước tiên kiểm tra xem có lỗi thao tác không. Nếu không có lỗi, kết quả đó có thể cho thấy bạn đã chạm tới giới hạn của hiện tượng, và đó là thông tin đáng ghi. Bạn có thể thêm một mức ở giữa để xem chuyển tiếp xảy ra ở đâu.

Thả dù từ cầu thang có an toàn cho học sinh nhỏ không?

An toàn nếu các em đứng sau lan can chắc chắn, không trèo lên lan can hay ghế, không nhoài người ra ngoài, và có người lớn ở cùng. Có thể thay cầu thang bằng việc đứng trên sàn và thả từ độ cao tay giơ thẳng, chấp nhận thời gian rơi ngắn hơn.

Làm sao biết khoảng mức đã đủ rộng?

Một cách kiểm nhanh là so chênh lệch kết quả giữa mức thấp nhất và cao nhất với độ dao động giữa các lần lặp ở cùng một mức. Nếu chênh lệch giữa hai đầu lớn gấp nhiều lần độ dao động, khoảng đã đủ rộng để thấy tác động.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138