ThucNghiem.comThực Nghiệm
Nhiệt, ánh sáng và âm thanh

Tự làm nhiệt kế không khí bằng lọ nhỏ và ống hút: thí nghiệm nở vì nhiệt của chất khí

Làm nhiệt kế không khí từ lọ nhỏ, ống hút trong và giọt nước màu, hiệu chuẩn bằng chậu nước ấm, tự tính mỗi độ giọt nước chạy bao xa: hướng dẫn, số liệu mẫu, sai số.

Close-up of a small glass vial with a clear drinking straw lying horizontally on a ruler, a drop of blue water inside the straw, student fingers nearby, desk in Hai Phong, macro lens

Chất khí nở ra khi nóng lên mạnh hơn chất lỏng và chất rắn rất nhiều: ở áp suất không đổi, cứ tăng 1 độ C quanh nhiệt độ phòng, thể tích không khí tăng khoảng 1/300. Một lọ nhỏ nối với ống hút trong có giọt nước màu bên trong biến điều đó thành dụng cụ nhìn thấy được: lọ ấm lên, không khí nở ra đẩy giọt nước chạy dọc ống hút.

Bài gắn với chủ đề nở vì nhiệt thường gặp ở Khoa học tự nhiên lớp 8 và phần chất khí, nhiệt độ tuyệt đối ở Vật lý THPT. Điểm đáng làm của bài không phải là dựng nhiệt kế, mà là hiệu chuẩn nó: tự đo xem giọt nước chạy bao nhiêu cm cho mỗi độ, rồi so với con số tính được từ định luật chất khí.

Mục tiêu: từ một dụng cụ đơn giản đến một phép kiểm định luật

Thí nghiệm có hai mục tiêu nối tiếp. Thứ nhất, thấy tận mắt chất khí nở vì nhiệt: chỉ cần áp lòng bàn tay quanh lọ vài giây, giọt nước đã chạy ra ngoài. Thứ hai, biến dụng cụ thành nhiệt kế bằng cách hiệu chuẩn: đặt lọ vào nước ở các nhiệt độ đã biết, ghi vị trí giọt nước, vẽ đường thẳng nối các điểm.

Câu hỏi định lượng: với lọ 100 ml và ống hút đường kính trong 6 mm, giọt nước dịch chuyển bao nhiêu cm cho mỗi độ C, và con số đo được có khớp với dự đoán từ định luật Charles không? Định luật Charles nói rằng ở áp suất không đổi, thể tích một lượng khí tỉ lệ thuận với nhiệt độ tuyệt đối, đo bằng kelvin (K). Nhiệt độ kelvin bằng nhiệt độ C cộng 273.

Bài học kèm theo là về chính dụng cụ đo: một nhiệt kế tốt phải nhạy (đổi nhiều khi nhiệt độ đổi ít), có thang đo đủ rộng, và chỉ phản ứng với nhiệt độ. Nhiệt kế không khí nhạy rất cao nhưng thang đo hẹp và chịu ảnh hưởng của áp suất khí quyển, nên nó là ví dụ tốt để bàn ưu nhược của dụng cụ.

Dụng cụ

Lọ càng nhỏ thì thang đo càng rộng nhưng độ nhạy giảm. Lọ khoảng 100 ml là cân bằng tốt cho ống hút dài 20 cm.

  • Một lọ thuỷ tinh nhỏ có nắp, dung tích khoảng 100 ml (lọ gia vị, lọ đựng tăm). Nếu biết đúng dung tích, ghi lại; không biết thì đổ đầy nước rồi đong bằng cốc đong.
  • Một ống hút nhựa trong, thẳng, dài khoảng 20 cm; đường kính trong khoảng 6 mm (đo bằng thước kẻ ở đầu ống).
  • Đất nặn hoặc keo dán silicone đã khô để bịt kín chỗ ống hút xuyên qua nắp. Người lớn khoét lỗ trên nắp bằng đinh nhỏ hơ ấm hoặc mũi khoan tay.
  • Nước pha một giọt màu thực phẩm và một giọt nước rửa bát (giúp giọt nước trượt trơn trong ống).
  • Thước kẻ 20 cm dán dọc dưới ống hút làm thang đo.
  • Ba chậu nhỏ hoặc hộp nhựa đựng nước ở ba nhiệt độ khác nhau, một nhiệt kế nấu ăn để đo nhiệt độ các chậu.
  • Ống nhỏ giọt hoặc ống hút thứ hai để đưa giọt nước màu vào ống.

An toàn

Khoét lỗ nắp là việc của người lớn. Dùng đinh hơ nóng hoặc mũi khoan cần kìm giữ và cẩn thận bỏng, đứt tay. Trẻ chỉ lắp ống hút và bịt đất nặn sau khi nắp đã có lỗ.

Nước hiệu chuẩn không quá 45 độ C. Thí nghiệm chỉ cần các chậu nước khoảng 25, 30, 35 độ C, tối đa 45 độ C. Người lớn pha nước ấm, trẻ kiểm bằng nhiệt kế trước khi đặt lọ vào.

Thuỷ tinh có thể nứt khi đổi nhiệt đột ngột. Chuyển lọ từ chậu mát sang chậu ấm hơn theo thứ tự tăng dần, chênh mỗi lần vài độ, không chuyển thẳng từ nước lạnh sang nước nóng.

Không cho trẻ nhỏ ngậm ống hút đã dùng. Ống hút chứa nước màu và nước rửa bát. Bỏ ống sau thí nghiệm, dùng ống mới nếu làm lại.

Giữ khu làm việc khô. Nước tràn quanh chậu làm trơn mặt bàn. Đặt mọi thứ trên khay và lau ngay khi đổ.

Các bước lắp và hiệu chuẩn

Toàn bộ chuẩn bị mất khoảng 20 phút, phần hiệu chuẩn khoảng 30 phút.

  1. Người lớn khoét lỗ vừa ống hút trên nắp lọ. Xỏ ống hút qua nắp sao cho đầu trong chỉ thò vào lọ khoảng 1 cm. Bịt kín quanh chỗ xỏ bằng đất nặn, miết thật kỹ.
  2. Đậy nắp lọ rỗng (chỉ chứa không khí) thật chặt. Đặt lọ nằm nghiêng hoặc kê sao cho ống hút nằm ngang trên thước kẻ.
  3. Dùng ống nhỏ giọt đưa một giọt nước màu dài khoảng 1 cm vào đầu ngoài của ống hút. Nghiêng nhẹ hoặc thổi rất khẽ cho giọt nước vào gần nắp, cách nắp khoảng 2 cm.
  4. Kiểm tra kín khí: áp lòng bàn tay quanh lọ. Nếu giọt nước chạy ra ngoài rồi trở lại khi bỏ tay, dụng cụ đã kín. Nếu không chạy, bịt lại đất nặn.
  5. Đặt lọ vào chậu thứ nhất (khoảng 25 độ C), ngập tới cổ lọ, ống hút vẫn nằm ngang ngoài nước. Chờ 3 phút cho không khí trong lọ bằng nhiệt độ nước, đánh dấu vị trí giọt nước là điểm 0.
  6. Chuyển sang chậu thứ hai (khoảng 30 độ C), chờ 3 phút, đọc vị trí giọt nước trên thước. Làm tương tự với chậu thứ ba (khoảng 35 độ C). Ghi nhiệt độ thật đo bằng nhiệt kế ở mỗi chậu.
  7. Đưa lọ ngược lại chậu thứ nhất, kiểm tra giọt nước có về gần điểm 0 không. Nếu lệch nhiều, có thể đã hở khí.

Số liệu mẫu (giả định) và so với tính toán

Lọ 100 ml, ống hút đường kính trong 6 mm. Số liệu giả định:

Nhiệt độ chậu (độ C)Vị trí giọt nước (cm)Dịch chuyển so với điểm 0cm cho mỗi độ
26,000—
30,04,64,61,15
34,09,59,51,19
quay lại 26,00,30,3lệch 0,3 cm

Dự đoán từ định luật Charles: ở khoảng 26 độ C, nhiệt độ tuyệt đối là 26 + 273 = 299 K, làm tròn 300 K. Tăng 1 độ làm thể tích tăng 1/300, tức 100 ml × 1/300 ≈ 0,33 ml, cũng là 0,33 cm³.

Tiết diện trong của ống hút đường kính 0,6 cm: π × 0,3 × 0,3 ≈ 0,283 cm². Giọt nước phải dịch đi một đoạn dài 0,33 : 0,283 ≈ 1,18 cm cho mỗi độ. Số đo giả định 1,15 và 1,19 cm cho mỗi độ khớp với dự đoán trong vòng vài phần trăm. Ống hút 20 cm như vậy chỉ đo được khoảng 15 độ.

Phép tính còn bỏ qua phần không khí nằm trong đoạn ống hút giữa nắp và giọt nước, và việc lọ thuỷ tinh cũng nở một chút. Cả hai chỉ làm số thay đổi rất nhỏ so với sai số đọc thước.

Giải thích: vì sao chất khí nở nhiều như vậy

Trong chất khí, các phân tử ở rất xa nhau và chuyển động tự do, va vào thành bình tạo ra áp suất. Khi nhiệt độ tăng, phân tử chuyển động nhanh hơn, va mạnh hơn và nhiều hơn. Nếu thành bình có một phần di chuyển được, ở đây là giọt nước trong ống hút, khí sẽ đẩy phần đó ra cho tới khi áp suất bên trong lại bằng áp suất khí quyển bên ngoài. Kết quả là thể tích tăng.

Chất lỏng và chất rắn nở ít hơn nhiều vì phân tử của chúng đã nằm sát nhau, liên kết với nhau. Nước nở khoảng 0,02–0,03% cho mỗi độ quanh nhiệt độ phòng, còn không khí nở khoảng 0,33%, gấp hơn mười lần. Đó là lý do nhiệt kế không khí nhạy hơn nhiệt kế rượu cùng kích thước rất nhiều.

Dụng cụ kiểu này có lịch sử dài: Galileo được ghi nhận là đã làm một "nhiệt nghiệm" (thermoscope) bằng bầu khí và ống nước vào khoảng cuối thế kỷ 16. Nó chỉ cho biết nóng hơn hay lạnh hơn mà chưa có thang số, và chịu ảnh hưởng của áp suất không khí. Chính nhược điểm đó dẫn tới nhiệt kế chất lỏng kín về sau.

Nguồn sai số và biến thể

Áp suất khí quyển thay đổi. Khi áp suất không khí đổi, giọt nước cũng dịch dù nhiệt độ đứng yên. Trong một buổi, ảnh hưởng này nhỏ; sang ngày hôm sau, điểm 0 có thể lệch. Hiệu chuẩn lại mỗi lần dùng.

Hở khí ở chỗ bịt. Một khe hở rất nhỏ cũng làm giọt nước trôi dần. Phép thử "quay lại chậu đầu" trong các bước giúp phát hiện lỗi này.

Chờ chưa đủ lâu. Không khí trong lọ cần vài phút mới bằng nhiệt độ nước. Đọc quá sớm sẽ được số nhỏ hơn thực tế. Đọc hai lần cách nhau 1 phút, nếu không đổi mới ghi.

Giọt nước bay hơi hoặc dính thành ống. Giọt nước ngắn dần theo thời gian. Đọc vị trí theo mép phía trong (gần lọ) của giọt nước, và giữ cách đọc này suốt thí nghiệm.

Biến thể đổi cỡ lọ. Làm thêm một nhiệt kế với lọ 50 ml và dự đoán độ dịch cho mỗi độ trước khi đo (khoảng một nửa). Đây là cách kiểm định luật tỉ lệ rất gọn.

Biến thể dùng nhiệt kế đã hiệu chuẩn. Sau khi có đường hiệu chuẩn, đặt lọ ở cạnh cửa sổ, trong phòng, trong tủ mát vài phút, đọc nhiệt độ bằng thang tự làm rồi so với nhiệt kế thật.

Vẽ đường hiệu chuẩn và dùng nó để đo

Đường hiệu chuẩn là đồ thị với trục ngang là nhiệt độ đo bằng nhiệt kế thật, trục đứng là vị trí giọt nước. Với ba điểm trong bảng mẫu, ba điểm gần như thẳng hàng. Kẻ một đường thẳng đi qua gần cả ba điểm nhất có thể, không cần đi qua đúng từng điểm. Độ dốc của đường thẳng chính là độ nhạy, khoảng 1,17 cm cho mỗi độ trong ví dụ.

Để dùng nhiệt kế tự làm đo một chỗ chưa biết nhiệt độ, đọc vị trí giọt nước, tìm trên trục đứng, gióng ngang sang đường thẳng rồi gióng xuống trục ngang. Ví dụ giả định: giọt nước ở 6,0 cm thì nhiệt độ khoảng 26 + 6,0 : 1,17 ≈ 31,1 độ C. Viết kết quả kèm sai số ước lượng, chẳng hạn khoảng 31 cộng trừ 0,5 độ C.

Đây là cách mọi dụng cụ đo trong phòng thí nghiệm được hiệu chuẩn, từ cân điện tử đến cảm biến khí. Học sinh làm xong bài này sẽ hiểu vì sao một dụng cụ chưa hiệu chuẩn chỉ cho biết "nhiều hơn, ít hơn" mà chưa cho được con số đáng tin.

Câu hỏi thường gặp

Có thể dùng chai nhựa thay lọ thuỷ tinh không?

Được, nhưng chai nhựa mềm bị bóp méo khi cầm hoặc khi nước ép quanh, làm giọt nước dịch không vì nhiệt. Chai nhựa cũng lớn nên độ nhạy cao, giọt nước chạy hết ống hút chỉ sau vài độ. Nếu dùng chai nhựa, chọn chai thành dày, nhỏ và không chạm tay vào khi đọc.

Vì sao phải đổi nhiệt độ sang kelvin khi tính?

Định luật Charles nói thể tích tỉ lệ với nhiệt độ tuyệt đối. Nếu dùng độ C, phép tỉ lệ sai hẳn: từ 1 độ C lên 2 độ C không làm thể tích gấp đôi. Đổi sang kelvin, 274 K lên 275 K chỉ tăng khoảng 1/274, đúng với quan sát.

Giọt nước cứ trôi dần dù không làm gì là vì sao?

Có ba khả năng: chỗ bịt bị hở, nhiệt độ phòng đang thay đổi (nắng chiếu vào bàn, quạt bật tắt), hoặc áp suất khí quyển thay đổi. Kiểm tra lần lượt, bắt đầu bằng việc miết lại đất nặn quanh ống hút.

Học sinh tiểu học có làm được không?

Học sinh lớp 4–5 làm được phần lắp sau khi người lớn khoét nắp, và quan sát giọt nước chạy khi áp tay hoặc đặt lọ vào nước ấm. Phần hiệu chuẩn và tính bằng kelvin phù hợp học sinh THCS và THPT.

Nhiệt kế không khí có dùng đo sốt được không?

Không nên. Dụng cụ tự làm không đủ chính xác và chịu ảnh hưởng của áp suất, tay cầm. Đo thân nhiệt cần nhiệt kế y tế. Thí nghiệm này chỉ để hiểu nguyên lý chất khí nở vì nhiệt và cách hiệu chuẩn một dụng cụ.

Muốn đo được khoảng nhiệt độ rộng hơn thì làm sao?

Dùng lọ nhỏ hơn hoặc ống hút to hơn để giọt nước dịch ít hơn cho mỗi độ, hoặc dùng ống dài hơn. Đổi lại, độ nhạy giảm. Đây chính là sự đánh đổi giữa độ nhạy và thang đo mà mọi người thiết kế dụng cụ đo đều gặp.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138