Mặt ghi của đĩa CD có các rãnh xoắn cách nhau khoảng 1,6 micromét, hoạt động như một cách tử nhiễu xạ: ánh sáng trắng chiếu vào bị tách thành dải màu, và từ góc lệch của từng màu bạn tính được bước sóng của nó. Với đèn pin, tấm bìa khoét lỗ và thước kẻ, học sinh có thể đo bước sóng ánh sáng đỏ ra khoảng 650 nanomét, sai lệch chừng vài phần trăm.
Thí nghiệm gắn với phần sóng ánh sáng, giao thoa và nhiễu xạ ở Vật lý THPT, và phần ánh sáng trắng gồm nhiều màu ở THCS. Bài có hai phần: phần đo bước sóng bằng công thức cách tử, và phần làm hộp quang phổ để so ánh sáng của đèn sợi đốt, đèn LED và đèn huỳnh quang trong nhà.
Mục tiêu và câu hỏi thí nghiệm
Câu hỏi định lượng: chiếu ánh sáng trắng vuông góc vào đĩa CD, vệt đỏ, lục, lam hiện ở đâu, và bước sóng tính từ vị trí đó có khớp với khoảng bước sóng ánh sáng nhìn thấy (khoảng 400–700 nanomét) không? Biến đo là khoảng cách từ lỗ trên tấm bìa tới từng màu, với khoảng cách từ bìa tới đĩa giữ cố định.
Câu hỏi quan sát: ánh sáng từ các loại đèn trong nhà có cùng một kiểu quang phổ không? Đèn sợi đốt cho dải màu liền mạch, đèn huỳnh quang cho các vạch sáng rời rạc, đèn LED trắng cho dải liền nhưng sáng mạnh ở vùng lam. Phân biệt quang phổ liên tục và quang phổ vạch là một nội dung cốt lõi của vật lý hiện đại ở THPT.
Về kiến thức, thí nghiệm cho thấy ánh sáng có tính chất sóng: chỉ sóng mới bị nhiễu xạ và giao thoa theo cách phụ thuộc bước sóng. Cầu vồng do giọt nước tách màu nhờ khúc xạ, còn đĩa CD tách màu nhờ nhiễu xạ, hai cơ chế khác nhau cho ra cùng một dải màu. Phân biệt hai cơ chế này là điều học sinh hay nhầm.
Dụng cụ
Đĩa CD cũ đã ghi hay chưa ghi đều được; mặt dưới (mặt ánh cầu vồng) là mặt dùng làm cách tử.
- Một đĩa CD cũ còn nguyên, không xước nhiều. Nếu có thêm đĩa DVD, giữ lại cho phần biến thể.
- Đèn pin LED trắng chiếu tập trung, càng sáng càng tốt.
- Một tấm bìa cứng màu trắng khổ A4, khoét một lỗ tròn đường kính khoảng 3–4 mm ở giữa (người lớn khoét bằng đầu bút bi hoặc kéo nhỏ).
- Thước kẻ có vạch milimét, bút chì.
- Đất nặn hoặc kẹp giấy lớn để dựng đĩa CD thẳng đứng trên bàn.
- Một phòng tối được (kéo rèm, tắt đèn).
- Cho phần hộp quang phổ: một hộp giấy nhỏ (hộp kem đánh răng, hộp trà), băng dính đen hoặc hai mẩu bìa để tạo khe hẹp.
- Máy tính có hàm sin và arctan (máy tính bỏ túi hoặc điện thoại ở chế độ khoa học).
An toàn
Không bao giờ hướng hộp quang phổ hay mắt về phía Mặt Trời. Muốn xem quang phổ ánh sáng ban ngày, hướng khe vào một vùng trời sáng xa Mặt Trời hoặc vào tờ giấy trắng đang được nắng chiếu. Nhìn thẳng Mặt Trời dù qua khe nhỏ vẫn có thể làm hỏng mắt.
Không chiếu đèn pin mạnh vào mắt. Đèn pin LED công suất lớn rất chói. Khi thao tác, luôn chiếu xuống đĩa, không đùa chiếu vào mặt nhau.
Không bẻ hay cắt đĩa CD. Một số hướng dẫn tách lớp hoặc cắt đĩa thành mảnh; mép đĩa vỡ rất sắc và có thể văng mảnh. Bài này dùng đĩa nguyên vẹn.
Không dùng bút laser. Tia laser cho kết quả đẹp nhưng phản xạ từ mặt đĩa có thể chiếu thẳng vào mắt. Đèn pin cho kết quả đủ dùng mà an toàn hơn.
Phòng tối dễ vấp ngã. Dọn lối đi, để sẵn một đèn nhỏ chiếu xuống sàn, không chạy trong phòng tối.
Các bước đo bước sóng
Cách bố trí: đèn pin chiếu qua lỗ trên tấm bìa, gặp đĩa CD đứng thẳng song song với tấm bìa; các dải màu nhiễu xạ dội ngược lên chính tấm bìa, hai bên lỗ.
- Dựng đĩa CD thẳng đứng bằng đất nặn, mặt ghi quay về phía bạn. Dựng tấm bìa song song với đĩa, cách đĩa đúng 10,0 cm (đo bằng thước, từ mặt đĩa tới mặt bìa).
- Tắt đèn phòng. Chiếu đèn pin từ phía sau tấm bìa qua lỗ, sao cho chùm sáng đi vuông góc tới đĩa và rơi vào khoảng giữa bán kính đĩa (không rơi vào lỗ giữa hay sát mép đĩa).
- Chỉnh cho vệt sáng trắng phản xạ thẳng quay lại đúng lỗ trên bìa: khi đó ánh sáng đã chiếu vuông góc với đĩa.
- Trên tấm bìa, hai bên lỗ sẽ hiện hai dải cầu vồng đối xứng. Màu tím, lam gần lỗ nhất, đỏ ở xa nhất.
- Dùng bút chì đánh dấu trên bìa vị trí giữa của vùng đỏ, vùng lục và vùng lam ở cả hai bên. Đo khoảng cách x từ tâm lỗ tới mỗi dấu, lấy trung bình hai bên.
- Tính góc lệch θ: tan θ = x : 10,0. Bấm arctan để có θ, rồi tính bước sóng λ = d × sin θ, với d = 1,6 micromét = 1.600 nanomét.
- Lặp lại toàn bộ với khoảng cách bìa – đĩa 8,0 cm để kiểm tra bước sóng tính được có giữ nguyên không.
Số liệu mẫu (giả định) và tự tính lại
Khoảng cách bìa – đĩa L = 10,0 cm, khoảng cách rãnh CD d = 1.600 nm. Số liệu giả định:
| Màu | x đo được (cm) | θ = arctan(x : L) | sin θ | λ = d × sin θ |
|---|---|---|---|---|
| Đỏ | 4,5 | khoảng 24,2 độ | 0,410 | khoảng 656 nm |
| Lục | 3,5 | khoảng 19,3 độ | 0,330 | khoảng 528 nm |
| Lam – tím | 2,8 | khoảng 15,6 độ | 0,270 | khoảng 431 nm |
Tự kiểm dòng đỏ: 4,5 : 10,0 = 0,45; arctan 0,45 ≈ 24,2 độ; sin 24,2 độ ≈ 0,410; 1.600 × 0,410 ≈ 656 nm. Ba bước sóng đều nằm trong khoảng ánh sáng nhìn thấy, và đúng thứ tự đỏ dài nhất, lam ngắn nhất.
Vì các vùng màu rộng chứ không phải vạch mảnh, "giữa vùng đỏ" là một ước lượng. Nếu bạn đánh dấu lệch 2 mm (x = 4,3 thay vì 4,5), bước sóng tính ra khoảng 632 nm. Vậy với cách làm này, kết quả có độ không chắc chắn cỡ 20–30 nm, đủ để phân biệt các màu nhưng không đủ để đo vạch quang phổ chính xác.
Giải thích: rãnh đĩa CD làm ánh sáng nhiễu xạ ra sao
Mặt ghi của CD có một rãnh xoắn ốc rất dài; hai vòng rãnh kề nhau cách nhau khoảng 1,6 micromét theo tiêu chuẩn của định dạng CD. Ở vùng nhỏ nơi chùm đèn rơi vào, các vòng rãnh gần như là những vạch thẳng song song, cách đều, giống hệt một cách tử nhiễu xạ phản xạ với khoảng 625 vạch mỗi milimét.
Ánh sáng phản xạ từ mỗi vạch toả ra mọi hướng. Theo một hướng θ nhất định, sóng từ hai vạch kề nhau đi quãng đường chênh nhau d × sin θ. Khi chênh lệch này bằng đúng một bước sóng, các sóng cùng pha và tăng cường nhau, tạo vệt sáng. Vì vậy điều kiện cho vệt sáng bậc một là d × sin θ = λ. Mỗi màu có bước sóng khác nhau nên hiện ở góc khác nhau, ánh sáng trắng bị trải ra thành dải màu.
Ở hướng θ = 0, mọi màu đều phản xạ thẳng về, tạo vệt trắng gọi là bậc không. Ra xa hơn bậc một có thể thấy bậc hai mờ hơn, nơi d × sin θ = 2λ. Với CD, bậc hai của màu đỏ cần sin θ khoảng 0,81, tức góc khoảng 54 độ, nên phải dùng tấm bìa rộng mới hứng được.
Phần hai: hộp quang phổ so sánh các loại đèn
Hộp quang phổ không dùng để đo mà để nhìn kiểu quang phổ. Cách làm gọn: một đầu hộp giấy dán hai mẩu băng dính đen cách nhau khoảng 1 mm tạo khe hẹp; đầu kia khoét lỗ ngắm, bên trong đặt một mảnh đĩa CD nghiêng khoảng 60 độ, hoặc đơn giản là ghé mắt nhìn mặt đĩa CD nguyên vẹn nghiêng dưới khe. Hướng khe vào từng nguồn sáng và ghi nhận:
- Đèn sợi đốt hoặc đèn halogen: dải màu liền từ đỏ tới tím, không có khoảng trống. Đây là quang phổ liên tục, do sợi dây kim loại nóng sáng phát ra.
- Đèn huỳnh quang ống hoặc compact: các vạch sáng rời rõ rệt, nổi bật một vạch lục sáng và một vạch lam tím, cùng vài vạch đỏ cam. Vạch lục và lam đến từ hơi thuỷ ngân trong đèn, các vạch đỏ cam đến từ lớp bột phát quang.
- Đèn LED trắng: một vùng lam khá sáng và hẹp, rồi một dải rộng từ lục qua vàng tới đỏ. Đó là chip LED phát ánh sáng lam, một phần được lớp bột phát quang chuyển thành vàng.
- Ánh sáng ban ngày từ trời xa Mặt Trời: dải liên tục. Với khe rất hẹp và mắt quen tối, có người thấy được vài vạch tối mảnh, là các vạch hấp thụ trong quang phổ Mặt Trời.
- Màn hình điện thoại hiển thị một vùng trắng: ba vùng màu đỏ, lục, lam tách nhau, vì màn hình tạo màu trắng bằng ba loại điểm ảnh.
Ghi lại bằng cách vẽ bút màu theo đúng thứ tự và độ rộng nhìn thấy. Đèn huỳnh quang đã vỡ cần dọn theo hướng dẫn riêng vì có thuỷ ngân, nên khi cầm đèn để quan sát thì để nguyên trên đui, không tháo xuống.
Nguồn sai số và biến thể
Chùm sáng không vuông góc với đĩa. Nếu chùm chiếu xiên, hai dải màu hai bên lỗ không đối xứng. Lấy trung bình hai bên giảm được phần lớn sai lệch này; chỉnh cho vệt trắng quay về đúng lỗ là cách chắc nhất.
Đo L không chính xác. L đo từ mặt ghi của đĩa (nằm dưới lớp nhựa trong khoảng 1,2 mm) tới mặt bìa. Sai 2 mm trên 100 mm làm bước sóng lệch khoảng 1–2%.
Vùng màu rộng, khó định vị. Lỗ khoét càng nhỏ, dải màu càng sắc nhưng càng tối. Phòng càng tối, mắt càng phân biệt rõ ranh giới màu.
Biến thể đĩa DVD. DVD có rãnh cách nhau khoảng 0,74 micromét. Dự đoán trước: với màu đỏ 650 nm, sin θ khoảng 0,88, góc khoảng 61 độ, nên với L = 10 cm, vệt đỏ cách lỗ khoảng 18 cm. Đo kiểm rồi so với CD.
Biến thể đo ngược. Nếu biết trước bước sóng của một nguồn màu (ví dụ đèn LED đỏ có ghi bước sóng trên bao bì linh kiện), dùng công thức tính ngược khoảng cách rãnh d của đĩa và so với 1,6 micromét.
Câu hỏi thường gặp
Đĩa CD và lăng kính tách màu giống hay khác nhau?
Khác cơ chế. Lăng kính và giọt nước tách màu nhờ khúc xạ, vì chiết suất phụ thuộc màu; màu tím bị lệch nhiều nhất. Đĩa CD tách màu nhờ nhiễu xạ trên các rãnh; màu đỏ bị lệch nhiều nhất. Thứ tự màu ngược nhau là một cách nhận biết hai cơ chế.
Vì sao phải chiếu vào khoảng giữa bán kính đĩa?
Rãnh CD là đường xoắn ốc tròn. Ở gần tâm, rãnh cong mạnh trong vùng chùm sáng, làm dải màu bị cong và nhoè. Ở giữa bán kính, đoạn rãnh trong vùng sáng gần thẳng hơn, dải màu sắc nét và dễ đo hơn.
Không có đèn pin mạnh thì dùng đèn điện thoại được không?
Được, đèn flash điện thoại đủ sáng trong phòng tối. Che bớt bằng tấm bìa có lỗ như trong bài để chùm sáng hẹp lại. Đèn flash là LED trắng nên dải màu có vùng lam sáng hơn hẳn, đó là đặc điểm của LED chứ không phải lỗi.
Học sinh THCS có làm được phần tính toán không?
Phần tính dùng hàm sin và arctan, học sinh THCS có thể làm theo hướng dẫn với máy tính dù chưa học sâu lượng giác. Nếu chưa quen, học sinh THCS dừng ở phần quan sát hộp quang phổ và phần đo x, nhận xét màu đỏ luôn ở xa nhất.
Vì sao đèn huỳnh quang lại cho vạch rời mà đèn sợi đốt thì không?
Sợi đốt là vật rắn nóng sáng, phát mọi bước sóng liên tục theo nhiệt độ. Trong đèn huỳnh quang, nguyên tử thuỷ ngân ở thể khí chỉ phát ở một số bước sóng xác định do cấu trúc năng lượng của nguyên tử. Đó là nguồn gốc của quang phổ vạch.
Kết quả bước sóng đỏ của mình là 700 nm thì có sai không?
Không hẳn sai. Ánh sáng đỏ trải từ khoảng 620 đến 700 nm, và vị trí "giữa vùng đỏ" mỗi người đánh dấu một khác. Kiểm tra lại L và cách đo x; nếu bước sóng lục và lam của bạn cũng cao hơn bảng mẫu một tỉ lệ tương tự, có thể L đo hụt.