Thổi ngang miệng chai, nước càng nhiều tiếng càng cao, vì cột không khí trong chai nhỏ lại; gõ vào thân chai, nước càng nhiều tiếng càng trầm, vì chai và nước dao động nặng nề hơn. Cùng một chai, cùng lượng nước, hai cách tạo âm cho hai xu hướng ngược nhau, và điều đó làm thí nghiệm này hay hơn nhiều so với một trò chơi âm nhạc.
Bài gắn với chủ đề âm thanh, tần số và độ cao của âm thường gặp ở Khoa học tự nhiên lớp 7, và phần dao động, cộng hưởng ở Vật lý THPT. Thay vì chỉ nghe cao hay thấp, học sinh dùng ứng dụng đo tần số hoặc ứng dụng lên dây đàn trên điện thoại để có con số, rồi kiểm một quy luật: tần số tỉ lệ nghịch với căn bậc hai thể tích không khí.
Mục tiêu và câu hỏi thí nghiệm
Câu hỏi thứ nhất: khi thổi ngang miệng chai, tần số âm thay đổi thế nào theo thể tích không khí còn lại trong chai? Biến độc lập là thể tích không khí, điều chỉnh bằng lượng nước đổ vào. Biến phụ thuộc là tần số đo được. Giữ giống nhau: cùng một chai, cách thổi, nhiệt độ phòng.
Câu hỏi thứ hai: khi gõ nhẹ vào thân chai, tần số thay đổi thế nào theo lượng nước? Câu hỏi này cố ý đặt cạnh câu thứ nhất để học sinh không vội kết luận "nhiều nước thì tiếng cao". Cái phát ra âm trong hai trường hợp là hai vật khác nhau: không khí trong chai khi thổi, thành chai và nước khi gõ.
Kiến thức gắn với bài học: độ cao của âm do tần số quyết định, tần số đo bằng héc (Hz), là số dao động mỗi giây. Mỗi vật có những tần số dao động riêng; khi được kích thích đúng tần số đó, vật dao động mạnh, đó là cộng hưởng. Luồng hơi thổi qua miệng chai chứa nhiều tần số, nhưng cột khí trong chai chỉ "đáp lại" mạnh ở tần số riêng của nó.
Dụng cụ
Chai thuỷ tinh cổ hẹp cho tiếng thổi rõ nhất. Bài dùng chai khoảng 750 ml để chia các mức nước dễ.
- Một chai thuỷ tinh rỗng dung tích khoảng 750 ml, cổ hẹp, thành dày, đã rửa sạch. Nếu có ba chai giống nhau, làm song song ba mức nước tiện hơn.
- Cốc đong có vạch ml để đổ đúng lượng nước.
- Điện thoại cài một ứng dụng lên dây đàn (tuner) hoặc ứng dụng phân tích tần số âm thanh; nhiều ứng dụng loại này miễn phí và hiển thị tần số bằng Hz.
- Một thìa gỗ hoặc bút chì để gõ nhẹ.
- Thước kẻ để đo đường kính và chiều dài cổ chai.
- Giấy bút ghi số liệu, máy tính có phím căn bậc hai.
- Khăn mềm lót dưới chai để chai không trượt và giảm tiếng va của đáy chai với bàn.
Chai có cổ thẳng, dài cho kết quả gần công thức hơn chai cổ loe. Trước khi làm, nhìn kỹ chai không có vết nứt hay sứt mẻ ở miệng, vì môi sẽ chạm vào đó khi thổi.
An toàn
Gõ nhẹ, không dùng vật cứng. Gõ bằng thìa gỗ hoặc bút chì, lực vừa đủ nghe. Không gõ bằng thìa kim loại hay búa, không gõ hai chai vào nhau. Chai thuỷ tinh vỡ tạo mảnh sắc.
Trẻ nhỏ dùng chai nhựa cho phần thổi. Chai nhựa vẫn cho tiếng thổi rõ dù gõ không vang. Học sinh tiểu học làm phần thổi với chai nhựa, người lớn hoặc học sinh lớn làm phần gõ với chai thuỷ tinh.
Không thổi liên tục quá lâu. Thổi mạnh nhiều lần liền có thể gây chóng mặt nhẹ do thở nhanh. Thổi vài hơi rồi nghỉ, ngồi khi làm.
Mỗi người một chai khi thổi. Miệng chai chạm môi, nên không dùng chung chai giữa nhiều người; rửa chai trước khi người khác dùng.
Có mảnh vỡ thì dừng lại. Nếu chai nứt hoặc vỡ, người lớn dọn bằng chổi và giấy dày, không nhặt bằng tay, rồi gói kỹ trước khi bỏ vào thùng rác.
Các bước đo
Đo trong phòng yên tĩnh, tắt quạt và tivi để ứng dụng không bắt nhầm tiếng ồn.
- Đo đường kính trong của cổ chai và chiều dài cổ chai, ghi lại. Ghi dung tích chai (750 ml nếu đúng nhãn, hoặc đong đầy nước để biết chính xác).
- Đổ 250 ml nước vào chai, còn khoảng 500 ml không khí. Đặt điện thoại cách miệng chai khoảng 30 cm, mở ứng dụng đo tần số.
- Đặt môi dưới sát mép miệng chai, thổi một luồng hơi nhẹ, đều, ngang qua miệng chai cho tới khi có tiếng "u u" ổn định. Đọc tần số trên ứng dụng. Thổi ba lần, ghi ba số.
- Gõ nhẹ vào thân chai ở chỗ không có nước (cùng một vị trí cho mọi lần), đọc tần số tiếng "keng". Ghi ba lần.
- Đổ thêm nước để có 500 ml nước (250 ml không khí), lặp lại bước thổi và bước gõ.
- Đổ thêm nước tới 625 ml (125 ml không khí), lặp lại lần nữa.
- Tính trung bình mỗi mức, rồi tính tích tần số thổi nhân với căn bậc hai thể tích không khí.
Số liệu mẫu (giả định) và kiểm quy luật
Chai 750 ml, cổ dài khoảng 5 cm, đường kính trong cổ khoảng 2 cm. Số liệu giả định (đã lấy trung bình ba lần):
| Nước trong chai | Không khí V (ml) | Tần số khi thổi | f × căn V | Tần số khi gõ |
|---|---|---|---|---|
| 250 ml | 500 | 176 Hz | 176 × 22,4 ≈ 3.940 | 1.120 Hz |
| 500 ml | 250 | 245 Hz | 245 × 15,8 ≈ 3.870 | 960 Hz |
| 625 ml | 125 | 350 Hz | 350 × 11,2 ≈ 3.920 | 870 Hz |
Cột f × căn V gần như không đổi, quanh 3.900, sai khác dưới 2%. Đó là dấu hiệu tần số thổi tỉ lệ nghịch với căn bậc hai thể tích không khí: giảm thể tích còn một nửa, tần số tăng khoảng 1,41 lần (245 : 176 ≈ 1,39).
Dự đoán bằng công thức bình cộng hưởng Helmholtz: f = (v : 2π) × căn của A : (V × L), với v khoảng 343 m/s, A là tiết diện cổ chai, L là chiều dài cổ có hiệu chỉnh hai đầu (cộng thêm khoảng 1,5 lần bán kính cổ). Với A ≈ 3,14 cm², L ≈ 6,5 cm, V = 500 cm³: f ≈ 5.460 × căn(3,14 : 3.250) ≈ 5.460 × 0,031 ≈ 170 Hz, gần với 176 Hz đo được. Cổ chai thật không phải ống trụ đều nên sai lệch vài phần trăm là hợp lý.
Cột gõ đi theo chiều ngược lại: nước nhiều hơn, tần số thấp hơn. Cột này không cần khớp với công thức nào trong bài, chỉ cần thấy xu hướng.
Giải thích: hai vật dao động khác nhau
Khi thổi, chai hoạt động như một bình cộng hưởng Helmholtz, được đặt theo tên nhà vật lý Hermann von Helmholtz ở thế kỷ 19. Hình dung khối không khí trong cổ chai như một quả nặng, còn khối không khí lớn trong thân chai như một lò xo. Khi khối khí ở cổ bị đẩy vào, không khí trong thân bị nén lại và đẩy nó ra, rồi nó lại bị kéo vào, cứ thế dao động qua lại.
Thể tích thân chai càng nhỏ, "lò xo" càng cứng, vì nén một thể tích nhỏ đi cùng một lượng làm áp suất tăng nhiều hơn. Lò xo cứng hơn thì dao động nhanh hơn, tần số cao hơn. Đổ nước vào là làm nhỏ thể tích khí, nên tiếng thổi cao lên. Công thức Helmholtz cho thấy tần số tỉ lệ với 1 : căn V, đúng như cột kiểm trong bảng.
Khi gõ, thứ dao động chính là thành chai thuỷ tinh. Nước bám vào thành bên trong dao động cùng, làm phần dao động nặng hơn. Vật dao động nặng hơn với cùng độ cứng thì dao động chậm hơn, tần số thấp hơn. Đây là lý do một bộ "đàn chai" gõ và một bộ "đàn chai" thổi xếp nốt theo thứ tự ngược nhau.
Một lưu ý về cách gọi: trong bài thổi chai, cộng hưởng là luồng hơi chứa nhiều tần số nhưng chỉ tần số riêng của khối khí được khuếch đại. Không nên nói chung chung là "âm thanh dội trong chai".
Nguồn sai số và biến thể
Ứng dụng bắt nhầm hoạ âm. Tiếng thổi có thể có thành phần tần số gấp đôi, gấp ba; một số ứng dụng đôi khi hiện số gấp đôi. Nếu một lần đo nhảy lên gần gấp đôi các lần khác, bỏ số đó và đo lại.
Cách thổi thay đổi. Thổi quá mạnh có thể làm tiếng nhảy lên âm cao hơn. Giữ luồng hơi nhẹ, đều, cùng góc cho mọi lần.
Nước dính trên thành và cổ chai. Đổ nước bằng phễu để không làm ướt cổ chai, vì giọt nước đọng ở cổ thay đổi tiết diện và chiều dài cổ.
Biến thể đàn chai. Dùng một ứng dụng lên dây đàn để chỉnh lượng nước cho tám chai thành tám nốt của một gam nhạc, rồi đo xem thể tích không khí của các chai có đúng tỉ lệ dự đoán không.
Biến thể nhiệt độ. Tốc độ âm trong không khí tăng khoảng 0,6 m/s cho mỗi độ C. Đặt chai ngoài trời nắng hoặc trong phòng lạnh, đo lại; chênh lệch nhỏ, nên đây là bài tập tốt về độ nhạy của phép đo.
Trình bày kết quả và liên hệ đời sống
Đồ thị hữu ích nhất cho học sinh THPT là tần số thổi theo 1 : căn V. Nếu quy luật đúng, ba điểm nằm gần một đường thẳng đi qua gốc toạ độ. Học sinh THCS có thể vẽ đơn giản tần số theo lượng nước, hai đường trên cùng một hình: đường thổi đi lên, đường gõ đi xuống. Chỉ riêng hình hai đường ngược chiều đã đủ dẫn vào cả bài giảng về "vật nào đang dao động".
Kết luận nên nêu rõ: thổi thì nguồn âm là khối không khí, gõ thì nguồn âm là thành chai có nước bám; hai nguồn âm phản ứng ngược nhau với lượng nước. Thêm một câu về sai số, ví dụ ứng dụng đôi khi bắt nhầm hoạ âm.
Liên hệ đời sống: tiếng ù khi mở hé cửa kính ô tô đang chạy là cộng hưởng Helmholtz của cả khoang xe; thùng đàn ghi ta có lỗ tròn cũng là một bình cộng hưởng làm tăng âm trầm; tiếng rót nước vào phích cao dần cho biết sắp đầy cũng là cùng một nguyên lý với cột không khí ngắn dần. Học sinh có thể tự ghi âm tiếng rót nước và đo tần số tăng theo thời gian.
Câu hỏi thường gặp
Không có ứng dụng đo tần số thì làm thế nào?
Có thể so bằng tai với một nhạc cụ hoặc với ứng dụng phát nốt nhạc, ghi lại tên nốt gần nhất rồi tra tần số của nốt đó. Cách này kém chính xác hơn nhưng vẫn đủ để thấy xu hướng. Với học sinh tiểu học, chỉ cần xếp thứ tự cao thấp bằng tai là đạt mục tiêu.
Chai nhựa có làm được không?
Phần thổi làm được và tiếng khá rõ, nhưng chai nhựa mềm hơi phình xẹp khi thổi nên số đo dao động hơn chai thuỷ tinh. Phần gõ với chai nhựa gần như không vang, vì thành nhựa mềm tắt dao động rất nhanh. Vì vậy nên dùng chai thuỷ tinh dày cho phần gõ, có người lớn.
Vì sao không dùng công thức ống kín một đầu?
Công thức ống kín một đầu áp dụng cho ống thẳng đều như ống nghiệm hay ống nhựa. Chai có thân to và cổ hẹp hoạt động gần với bình Helmholtz hơn. Nếu dùng ly thẳng đứng hoặc ống nhựa, công thức ống kín một đầu sẽ phù hợp hơn và là một biến thể hay.
Tần số gõ của mình không giảm đều thì có sai không?
Không nhất thiết sai. Tiếng gõ phụ thuộc chỗ gõ, mực nước so với chỗ gõ và cách đặt chai trên bàn. Gõ cùng một vị trí, đặt chai trên khăn mềm và đo nhiều lần. Xu hướng chung giảm khi thêm nước mới là điều cần kiểm, không cần giảm đều.
Thí nghiệm này phù hợp lớp mấy?
Học sinh lớp 4–5 và lớp 7 làm phần thổi và gõ, xếp thứ tự cao thấp, đọc tần số trên ứng dụng. Phần kiểm quy luật căn bậc hai và công thức Helmholtz dành cho học sinh THPT hoặc học sinh THCS yêu thích làm dự án.
Có thể dùng thí nghiệm này để đo tốc độ âm không?
Về nguyên tắc có, bằng cách tính ngược v từ công thức Helmholtz, nhưng hiệu chỉnh đầu cổ chai không chắc chắn nên sai số lớn. Muốn đo tốc độ âm tốt hơn, dùng ống thẳng nhúng trong nước và tìm hai vị trí cộng hưởng liên tiếp với một âm phát cố định.