Thí nghiệm này trả lời một câu hỏi đo được: cùng một lượng men, nước ấm như nhau, thì lượng đường nhiều hay ít làm nấm men sinh khí nhanh hay chậm? Khí sinh ra được hứng bằng bóng bay chụp miệng chai, và thay vì nhìn bằng mắt rằng "bóng này to hơn", bạn dùng dây mềm đo chu vi bóng sau mỗi 10 phút rồi quy ra thể tích. Kết quả thường bất ngờ với người làm lần đầu: chai nhiều đường nhất không phải chai thắng.
Bài dành cho học sinh từ cuối tiểu học đến THPT, phụ huynh và giáo viên muốn một thí nghiệm vi sinh có số liệu thật thay vì chỉ quan sát. Trên mạng có nhiều bài nói về men nở bánh hay ủ bột; ở đây không bàn chuyện làm bánh mà tách riêng một biến số, giữ các thứ khác cố định, ghi bảng và vẽ đồ thị. Chuẩn bị mất khoảng 20 phút, phần đo kéo dài chừng một giờ.
Mục tiêu và chỗ đứng của thí nghiệm trong bài học
Nấm men xuất hiện trong chương trình ở nhiều tầng. Ở lớp 4–5, chủ đề nấm thường nhắc tới nấm men như một loại nấm rất nhỏ, có ích trong làm bánh, làm rượu. Ở môn Khoa học tự nhiên lớp 6, phần đa dạng thế giới sống giới thiệu nấm đơn bào và nấm đa bào. Lên Sinh học lớp 10, học sinh gặp lại nấm men trong phần chuyển hoá vật chất ở vi sinh vật, với hai con đường hô hấp hiếu khí và lên men. Một thí nghiệm có đo đạc nối được cả ba tầng đó bằng cùng một bộ dụng cụ, chỉ khác độ sâu khi giải thích.
Mục tiêu cụ thể gồm ba điều. Thứ nhất, chứng minh nấm men là sinh vật sống, cần thức ăn và thải ra khí, chứ không phải một loại "bột nở" hoá học. Thứ hai, tập thiết kế thí nghiệm có một biến độc lập là lượng đường, một biến phụ thuộc là thể tích khí, và một loạt biến cần giữ cố định như nhiệt độ nước, lượng men, cỡ chai, loại bóng. Thứ ba, đọc được một đồ thị có đường cong đi lên rồi chậm lại, và giải thích vì sao các đường không song song nhau.
Với học sinh nhỏ, có thể dừng ở mục tiêu thứ nhất và thứ hai. Học sinh THCS và THPT nên làm đủ cả ba, kèm phép quy đổi từ chu vi sang thể tích và phần bàn về sai số ở cuối bài.
Dụng cụ có sẵn trong bếp và lưu ý an toàn
Mọi thứ dưới đây đều là đồ gia dụng. Phần nước ấm cần người lớn pha giúp vì phải dùng nước sôi để trộn với nước nguội.
- Năm chai nhựa trong cùng loại, dung tích khoảng 500 ml, rửa sạch, để ráo; năm quả bóng bay cùng cỡ, cùng màu càng tốt, thổi căng thử một lần rồi xả cho bóng bớt cứng.
- Men khô dạng hạt dùng làm bánh mì, một gói nhỏ là đủ; đường kính trắng; thìa đong cà phê; phễu nhỏ hoặc giấy cuộn thành phễu.
- Nhiệt kế nấu ăn hoặc nhiệt kế đo nước; nếu không có, người lớn pha nước theo tỉ lệ khoảng một phần nước sôi với hai phần nước nguội rồi thử bằng mặt trong cổ tay: ấm dễ chịu, không nóng rát.
- Dây len hoặc thước dây mềm, thước kẻ, bút dạ để đánh số chai, đồng hồ bấm giờ trên điện thoại, giấy kẻ ô để ghi bảng.
- Một chậu nhựa to đặt các chai vào để giữ ấm đều; khăn lau bàn.
- An toàn: không uống dung dịch trong chai dù chỉ có men và đường, vì sau một giờ trong đó có một lượng cồn nhỏ và chai không được vô trùng; làm xong đổ xuống bồn rửa, súc chai, rửa tay bằng xà phòng.
- Người dị ứng với cao su nên dùng găng tay khi lắp bóng, hoặc thay bóng bằng túi nilon nhỏ buộc chặt quanh cổ chai.
Các bước làm và cách đo chu vi bóng
Điểm then chốt là năm chai phải khác nhau đúng một thứ: lượng đường. Làm theo thứ tự dưới đây để không chai nào được "chạy trước" lâu hơn chai khác.
- Đánh số chai từ 1 đến 5 và ghi lượng đường dự định: chai 1 không đường, chai 2 một thìa, chai 3 hai thìa, chai 4 bốn thìa, chai 5 tám thìa cà phê gạt ngang.
- Dùng phễu cho đường vào từng chai trước, rồi cho vào mỗi chai đúng một thìa cà phê men khô gạt ngang. Men và đường ở dạng khô chưa phản ứng với nhau nên bạn có thời gian làm cẩn thận.
- Nhờ người lớn pha khoảng một lít nước ấm 35 đến 38 độ C. Đo nhiệt độ, ghi lại con số thật chứ không ghi con số mong muốn.
- Rót vào mỗi chai 200 ml nước ấm, lần lượt thật nhanh. Ngay sau khi rót chai nào, chụp bóng lên miệng chai đó và lắc tròn nhẹ cho đường tan, men ướt đều. Bấm giờ khi chụp xong chai thứ năm.
- Đặt năm chai vào chậu có sẵn một lớp nước ấm cao chừng ba đốt ngón tay để giữ nhiệt đều. Không đặt chai nào ngoài nắng hay cạnh bếp.
- Cứ 10 phút một lần, quấn dây len quanh chỗ phình to nhất của từng quả bóng, đánh dấu chỗ hai đầu dây gặp nhau, rồi đặt dây lên thước để đọc chu vi theo xen-ti-mét. Một người quấn, một người ghi.
- Đo liên tục trong 60 phút, tức bảy lần đo kể cả lần 0 phút. Lần đầu bóng còn xẹp thì ghi chu vi bằng 0 thay vì ước chừng.
Nếu có thời gian, làm lại toàn bộ thêm một lần vào hôm khác với cùng loại men và đường. Hai lần lặp cho bạn biết khác biệt giữa các chai có thật hay chỉ là do may rủi của một lần đo.
Số liệu mẫu giả định và cách quy chu vi ra thể tích
Bảng dưới là số liệu mẫu giả định để bạn biết hình dạng kết quả hay gặp, không phải kết quả bắt buộc. Thể tích được tính coi bóng gần như hình cầu: thể tích bằng chu vi mũ ba chia cho sáu lần bình phương số pi, tức xấp xỉ chu vi mũ ba chia 59,2.
| Chai (đường) | Chu vi lúc 20 phút | Chu vi lúc 40 phút | Chu vi lúc 60 phút | Thể tích ước tính lúc 60 phút |
|---|---|---|---|---|
| 1 (0 thìa) | 0 cm | 8 cm | 11 cm | khoảng 22 ml |
| 2 (1 thìa) | 9 cm | 19 cm | 25 cm | khoảng 264 ml |
| 3 (2 thìa) | 11 cm | 22 cm | 29 cm | khoảng 412 ml |
| 4 (4 thìa) | 10 cm | 21 cm | 28 cm | khoảng 371 ml |
| 5 (8 thìa) | 6 cm | 14 cm | 20 cm | khoảng 135 ml |
Tự tính lại để kiểm: chu vi 29 cm thì mũ ba là 24.389, chia 59,2 được khoảng 412 cm khối, tức 412 ml. Chu vi 20 cm cho 8.000 chia 59,2, xấp xỉ 135 ml. Bạn sẽ thấy chu vi tăng gấp rưỡi thì thể tích tăng hơn gấp ba, vì thể tích đi theo mũ ba của kích thước; đó là lý do vẽ đồ thị bằng thể tích thì khác biệt giữa các chai rõ hơn hẳn so với vẽ bằng chu vi.
Trong ví dụ giả định này, chai hai thìa đường sinh khí nhiều nhất, chai bốn thìa gần bằng, còn chai tám thìa chậm rõ rệt. Chai không đường vẫn phồng nhẹ vì trong hạt men có sẵn một ít chất dự trữ.
Vì sao nấm men sinh khí và vì sao quá nhiều đường lại chậm
Nấm men làm bánh là một loài nấm đơn bào, mỗi tế bào chỉ cỡ vài phần nghìn mi-li-mét. Ở dạng hạt khô, tế bào ngủ gần như không trao đổi chất. Gặp nước ấm, tế bào hút nước, các enzyme hoạt động trở lại và bắt đầu lấy đường làm thức ăn. Đường kính trắng là saccarozơ; nấm men tiết enzyme cắt saccarozơ thành glucozơ và fructozơ rồi mới đưa vào tế bào phân giải.
Khi còn ô-xi hoà trong nước và trong khoảng không của chai, nấm men hô hấp hiếu khí: phân giải đường thành khí cacbonic và nước, thu nhiều năng lượng. Khi ô-xi cạn dần, chúng chuyển sang lên men rượu: một phân tử glucozơ tạo hai phân tử etanol và hai phân tử khí cacbonic. Cả hai con đường đều thải khí cacbonic, và chính khí này đẩy bóng phồng lên. Điều đó cũng giải thích vì sao dung dịch sau một giờ có mùi hơi giống men rượu.
Còn chai tám thìa đường thì sao? Khi nước quá đặc đường, nồng độ chất tan bên ngoài tế bào cao hơn hẳn bên trong. Nước có xu hướng đi từ nơi loãng sang nơi đặc qua màng tế bào, nên tế bào nấm men bị rút nước, co lại và hoạt động chậm. Hiện tượng này gọi là áp suất thẩm thấu, và cũng là lý do người xưa dùng đường đặc để làm mứt giữ được lâu. Như vậy đường là thức ăn, nhưng vượt quá một mức thì thành gánh nặng.
Ở giai đoạn đầu, đường cong của chai nào cũng dốc dần lên vì tế bào cần thời gian "tỉnh dậy". Sau đó đường cong có thể thoải đi do bóng căng tạo áp lực ngược, nhiệt độ nước nguội dần, và một phần khí hoà tan vào nước thay vì bay lên bóng.
Nguồn sai số thường gặp và cách giảm
Nhiệt độ nước giảm dần. Nước 38 độ C trong chai nhựa đặt ở phòng 28 độ C sẽ nguội đi đáng kể sau một giờ. Chậu nước ấm giúp giảm chênh lệch; ghi nhiệt độ chậu ở đầu và cuối buổi để biết mức nguội.
Bóng không giống nhau. Bóng mới cứng hơn bóng đã thổi thử, và bóng khác hãng có độ dày khác. Bóng cứng cần nhiều áp lực hơn mới phồng, nên ở mười phút đầu có thể chưa thấy gì dù khí đã sinh ra. Thổi giãn trước cả năm quả theo cùng một cách.
Bóng không phải hình cầu. Bóng bay thường thuôn dài, nên công thức hình cầu chỉ cho con số gần đúng. Điều quan trọng là bạn dùng cùng một cách đo cho mọi chai, khi đó sai số hình dạng gần như như nhau và vẫn so sánh được.
Đong thìa không đều. Một thìa đường "vun" có thể nặng gấp rưỡi thìa gạt ngang. Nếu có cân bếp, cân theo gam: một thìa cà phê đường gạt ngang thường khoảng 4 đến 5 gam, men khoảng 3 gam, nhưng hãy cân chính thìa của nhà bạn.
Rò khí ở cổ chai. Bóng chụp lỏng sẽ xì từ từ. Quấn thêm một vòng dây chun quanh cổ bóng, và kiểm bằng cách bóp nhẹ bóng ở cuối buổi xem có nghe tiếng xì không.
Đọc chu vi lệch. Quấn dây quá chặt làm bóng méo, quá lỏng làm số to ra. Để cùng một người đo mọi lần, và mỗi lần đo hai vòng, lấy trung bình.
Biến thể để thành dự án nhỏ
Khi đã nắm cách đo, bạn có thể giữ nguyên bộ dụng cụ và đổi biến độc lập. Mỗi lần chỉ đổi một thứ.
- Nhiệt độ nước: 20, 30, 40 và 50 độ C với cùng hai thìa đường. Ở khoảng 50 độ C trở lên, men hoạt động kém rõ và có thể chết; người lớn pha nước và cầm chai giúp ở mức nóng.
- Loại đường: đường kính trắng, đường phèn đã giã nhỏ, mật ong, nước ép trái cây không thêm đường, cùng một lượng theo gam; xem nguồn thức ăn nào nấm men dùng nhanh nhất.
- Thêm muối: giữ hai thìa đường, thêm từ không đến hai thìa muối; muối cũng gây áp suất thẩm thấu và kìm nấm men.
- Bột thay cho đường: hai thìa bột mì hoặc bột gạo hoà nước. Nấm men làm bánh dùng tinh bột chậm hơn nhiều so với đường, nên đường cong sẽ khác hẳn.
- Men để lâu: so men mới mở gói với men đã mở để ngoài nhiều tuần; câu hỏi là men "già" có còn sống và sinh khí bao nhiêu phần trăm so với men mới.
- Học sinh THPT có thể thay bóng bằng ống đong úp ngược trong chậu nước để đo thể tích trực tiếp, so với cách quy từ chu vi và tính độ lệch phần trăm giữa hai cách.
Câu hỏi thường gặp
Không có nhiệt kế thì có làm được không?
Được, nhưng bạn nên nhờ người lớn pha nước theo một tỉ lệ cố định, ví dụ một phần nước sôi với hai phần nước nguội, và dùng đúng tỉ lệ đó cho mọi lần lặp. Điều quan trọng là năm chai nhận cùng một mẻ nước, khi đó dù không biết con số chính xác thì so sánh giữa các chai vẫn công bằng.
Có dùng men nở dạng bột nở hoá học thay cho men khô được không?
Không nên, vì bột nở hoá học không phải sinh vật. Nó sinh khí ngay khi gặp nước hoặc nhiệt nhờ phản ứng axit và bazơ, không cần đường và không chịu ảnh hưởng của lượng đường theo cách sinh học. Dùng bột nở sẽ làm mất ý nghĩa của thí nghiệm vi sinh này.
Vì sao chai không đường vẫn phồng một chút?
Hạt men khô có lẫn một ít chất dự trữ trong tế bào và vụn môi trường nuôi từ lúc sản xuất. Khi gặp nước ấm, tế bào dùng chút dự trữ đó và thải ra một lượng khí nhỏ. Chai không đường vì vậy đóng vai trò đối chứng, cho biết phần khí nào là do đường thêm vào.
Có nên đậy kín chai thay cho bóng không?
Không. Chai nhựa đậy kín vẫn có thể phồng căng nếu để lâu, và khi mở nắp dung dịch có thể trào ra. Bóng bay vừa là dụng cụ đo vừa là chỗ chứa khí mềm, an toàn hơn. Nếu bóng căng quá to, bạn chỉ cần dừng đo và tháo bóng từ từ ở bồn rửa.
Kết quả của mình khác bảng mẫu thì có sai không?
Không sai. Bảng trong bài là số liệu giả định để minh hoạ hình dạng kết quả. Lượng men, nhiệt độ phòng, loại bóng và loại đường ở mỗi nhà khác nhau nên con số sẽ khác. Điều đáng ghi lại là xu hướng của bạn và lý do bạn nghĩ đã gây ra khác biệt.
Làm thí nghiệm này mất bao lâu và cần mấy người?
Chuẩn bị khoảng 20 phút, đo khoảng 60 phút, dọn dẹp và vẽ đồ thị thêm 20 đến 30 phút. Hai người là thuận nhất: một người quấn dây đo, một người đọc thước và ghi bảng. Học sinh nhỏ cần người lớn ở bước pha nước ấm.