Bạn chia cùng một mẻ sữa đã trộn men thành ba hũ, cho mỗi hũ ở một nhiệt độ khác nhau, rồi cứ mỗi giờ đo độ chua bằng giấy pH và thử độ đặc bằng cách nghiêng hũ. Đây không phải bài hướng dẫn làm sữa chua cho ngon; đây là một thí nghiệm có biến độc lập là nhiệt độ, biến phụ thuộc là độ chua và độ đặc, và một kết luận có thể kiểm chứng về điều kiện sống của vi khuẩn lactic.
Thí nghiệm hợp với học sinh lớp 5 trở lên khi có người lớn đi cùng, và đặc biệt sát với phần vi sinh vật của Sinh học lớp 10. Vì sản phẩm là đồ ăn, bài đặt luật vệ sinh ngay từ đầu và nói rõ hũ nào được ăn, hũ nào phải bỏ. Tổng thời gian khoảng tám giờ, nhưng mỗi lần đo chỉ mất vài phút.
Câu hỏi nghiên cứu và mối nối với bài học
Câu hỏi được đặt sao cho trả lời bằng số đo: "Sữa đã trộn men chuyển chua và đông nhanh nhất ở nhiệt độ nào trong ba mức: tủ lạnh, nhiệt độ phòng, và khoảng 42 độ C?" Giả thuyết hay gặp ở học sinh là càng ấm càng nhanh. Giả thuyết đó đúng một phần, và thí nghiệm sẽ cho bạn thấy phần nào.
Ở tiểu học, chủ đề vi khuẩn và nấm có nhắc vi khuẩn có ích trong chế biến thực phẩm, với sữa chua và dưa muối là ví dụ quen. Ở Khoa học tự nhiên THCS, phần vi khuẩn giới thiệu vai trò của chúng trong đời sống. Sinh học lớp 10 đi sâu hơn vào lên men lactic: vi khuẩn phân giải đường lactozơ trong sữa thành axit lactic. Thí nghiệm này cho học sinh ở cả ba tầng một thứ cầm nắm được: con số pH tụt xuống và lớp sữa từ lỏng thành sánh.
Mục tiêu gồm ba phần: thấy được vi khuẩn lactic là sinh vật cần nhiệt độ thích hợp, liên hệ độ chua tăng với việc sữa đông lại, và tập ghi số liệu theo thời gian cho ba nhóm song song rồi vẽ ba đường trên cùng một đồ thị.
Dụng cụ, nguyên liệu và luật vệ sinh
Phần vệ sinh không phải thủ tục cho có. Trong hũ ấm, vi khuẩn lactic sinh sôi, nhưng nếu dụng cụ bẩn thì vi khuẩn lạ cũng sinh sôi theo.
- Một hộp sữa tươi tiệt trùng không đường khoảng 900 ml đến 1 lít; một hũ sữa chua không đường mua ở cửa hàng, còn hạn, làm men cái.
- Ba hũ thuỷ tinh nhỏ có nắp, cùng cỡ; một nồi nhỏ; một thìa sạch; một thùng xốp có nắp; hai chai nước ấm để giữ nhiệt; nhiệt kế nấu ăn.
- Giấy đo pH vạn năng có thang màu từ 1 đến 14, hoặc ít nhất giấy quỳ; tăm sạch hoặc ống hút để lấy một giọt sữa ra giấy.
- Người lớn tráng hũ, nắp và thìa bằng nước sôi trước khi dùng, để nguội trên khăn sạch; trẻ không tự rót nước sôi.
- Rửa tay bằng xà phòng trước khi làm và trước mỗi lần lấy mẫu; buộc tóc gọn; không nói chuyện hay ho ngay trên miệng hũ.
- Mỗi lần lấy mẫu dùng một que mới, không nhúng lại que đã chạm giấy pH vào hũ.
- Luật ăn: chỉ hũ ủ ấm khoảng 42 độ C, đông mịn, mùi chua thơm, không có màu lạ, được cất tủ lạnh ngay sau khi đo xong mới được ăn. Hũ để ở nhiệt độ phòng cả buổi và hũ đã bị lấy mẫu nhiều lần bằng que đều bỏ đi, không nếm thử.
Các bước chuẩn bị và đo theo giờ
Để công bằng, ba hũ phải nhận cùng một hỗn hợp, cùng lượng, cùng lúc. Chỉ có chỗ đặt hũ là khác nhau.
- Người lớn hâm sữa trong nồi đến khoảng 42 đến 45 độ C, tức ấm hơn tay một chút nhưng không nóng rát; đo bằng nhiệt kế. Sữa tiệt trùng không cần đun sôi lại.
- Múc khoảng hai thìa canh sữa chua cái vào một bát sạch, thêm vài thìa sữa ấm và khuấy tan, rồi đổ lại vào nồi, khuấy đều. Như vậy men được phân bố đều trong toàn mẻ.
- Rót hỗn hợp vào ba hũ, mỗi hũ đúng một lượng như nhau, đậy nắp. Đánh dấu hũ L (lạnh), hũ P (phòng), hũ A (ấm).
- Hũ L vào ngăn mát tủ lạnh. Hũ P để trên bàn trong nhà, tránh nắng. Hũ A vào thùng xốp cùng hai chai nước ấm khoảng 45 độ C, đậy nắp thùng, cắm nhiệt kế qua một lỗ nhỏ trên nắp hoặc đặt nhiệt kế bên trong.
- Ngay lúc đầu, lấy một giọt từ phần sữa còn dư chấm lên giấy pH, so màu, ghi pH ban đầu.
- Mỗi giờ một lần trong tám giờ: rửa tay, mở nắp từng hũ, dùng que mới chấm một giọt lên giấy pH, so màu ghi số; rồi nghiêng hũ khoảng 45 độ trong ba giây và ghi độ đặc theo thang bốn mức: lỏng như sữa, hơi sánh, sánh nhưng còn chảy, đông không chảy.
- Ghi nhiệt độ trong thùng xốp mỗi lần đo. Nếu tụt dưới khoảng 38 độ C, người lớn thay nước ấm trong chai.
Sau giờ thứ tám, cất hũ A vào tủ lạnh. Hũ P và hũ L dù trông thế nào cũng đổ bỏ, rửa sạch.
Số liệu mẫu giả định của ba hũ
Bảng dưới là số liệu mẫu giả định. Giấy pH gia dụng thường chỉ đọc được đến từng nửa đơn vị, nên hãy ghi đúng mức giấy cho phép, không ghi chữ số thập phân "cho đẹp".
| Giờ | Hũ L (khoảng 5 độ C) | Hũ P (khoảng 29 độ C) | Hũ A (khoảng 42 độ C) |
|---|---|---|---|
| 0 | pH 6,5 – lỏng | pH 6,5 – lỏng | pH 6,5 – lỏng |
| 2 | pH 6,5 – lỏng | pH 6,5 – lỏng | pH 6,0 – lỏng |
| 4 | pH 6,5 – lỏng | pH 6,0 – lỏng | pH 5,0 – hơi sánh |
| 6 | pH 6,5 – lỏng | pH 5,5 – lỏng | pH 4,5 – đông, không chảy |
| 8 | pH 6,5 – lỏng | pH 5,0 – hơi sánh | pH 4,5 – đông, có ít nước trong trên mặt |
Đọc bảng mẫu: hũ lạnh gần như đứng yên, hũ phòng chua lên rất chậm, hũ ấm tụt pH nhanh và đông lại khi pH xuống quanh 4,5 đến 5. Lưu ý rằng pH là thang lô-ga-rít: từ pH 6,5 xuống 4,5 nghĩa là nồng độ ion hiđro tăng khoảng 100 lần, chứ không phải "chua hơn 2 đơn vị" theo nghĩa cộng trừ thường.
Lớp nước trong trên mặt hũ A lúc giờ thứ tám là váng sữa tách ra khi khối đông co lại; ủ quá lâu thì lớp này nhiều hơn và vị chua gắt hơn.
Giải thích: vi khuẩn lactic, axit và protein sữa
Men cái trong sữa chua thương mại thường chứa hai loài vi khuẩn sống cùng nhau: Streptococcus thermophilus và Lactobacillus delbrueckii phân loài bulgaricus. Cả hai đều ưa ấm, phát triển tốt quanh 40 đến 45 độ C. Chúng lấy đường lactozơ trong sữa làm thức ăn và thải ra axit lactic. Hai loài hỗ trợ nhau: một loài làm chua nhanh lúc đầu, loài kia tiếp tục khi môi trường đã chua hơn.
Sữa đông lại vì protein. Phần lớn protein trong sữa bò là casein, tồn tại dưới dạng các hạt nhỏ lơ lửng, mang điện tích âm nên đẩy nhau và không vón cục. Khi axit lactic tích tụ, pH giảm dần về khoảng 4,6, điện tích trên các hạt casein bị trung hoà, chúng không còn đẩy nhau mà dính lại thành một mạng lưới giữ nước và chất béo bên trong. Mạng lưới đó chính là khối sữa chua sánh mà bạn nhìn thấy.
Ở tủ lạnh, vi khuẩn không chết nhưng hoạt động rất chậm, nên pH gần như không đổi trong vài giờ. Đó cũng là lý do sữa chua làm xong phải cất lạnh: để vi khuẩn "ngủ", sữa chua không chua thêm nữa. Ở nhiệt độ phòng Việt Nam khoảng 28 đến 32 độ C, vi khuẩn vẫn hoạt động nhưng chậm hơn nhiều so với mức tối ưu; đồng thời các vi sinh vật khác trong không khí cũng có cơ hội phát triển, nên hũ để phòng lâu không an toàn để ăn.
Nếu nhiệt độ quá cao, chẳng hạn trên 55 đến 60 độ C, vi khuẩn lactic bị tổn thương hoặc chết, sữa không đông dù để bao lâu. Đường cong "càng ấm càng nhanh" vì vậy chỉ đúng đến một ngưỡng.
Sai số và những chỗ dễ đọc nhầm
Giấy pH đọc bằng mắt. Màu trên giấy phải so với thang màu dưới ánh sáng ban ngày, đọc trong vài giây sau khi chấm. Sữa đục và có màu trắng làm màu giấy nhạt đi, nên hai người cùng đọc và thống nhất một con số.
Mở nắp làm mất nhiệt. Mỗi lần mở thùng xốp, nhiệt độ tụt vài độ. Mở nhanh, đo nhanh, đậy lại ngay, và ghi nhiệt độ thật thay vì nhiệt độ mong muốn.
Lấy mẫu làm xáo khối đông. Chọc que vào giữa hũ làm vỡ mạng casein, khiến thang độ đặc lần sau thấp hơn thực tế. Luôn lấy giọt ở sát mép hũ, cùng một vị trí.
Thang độ đặc mang tính chủ quan. Bốn mức "lỏng, hơi sánh, sánh còn chảy, đông" phụ thuộc người nhìn. Có thể làm khách quan hơn bằng cách nghiêng hũ đúng 45 độ, đếm giây cho đến khi bề mặt bắt đầu dịch chuyển.
Men cái khác nhau. Hũ sữa chua dùng làm men đã để lâu sẽ có ít vi khuẩn sống hơn, làm toàn bộ thí nghiệm chậm đi. So sánh giữa các nhà chỉ có nghĩa khi dùng men cái cùng loại, cùng độ mới.
Sữa tiệt trùng và sữa thanh trùng khác nhau. Sữa thanh trùng còn một ít vi sinh vật vốn có, cần đun nóng lại trước khi dùng; sữa tiệt trùng thì gần như sạch. Dùng một loại cho cả ba hũ và ghi rõ loại nào.
Biến thể và hướng mở rộng thành dự án
Sau lần đầu, bạn có thể giữ nhiệt độ ấm cố định và đổi các biến khác, mỗi lần một biến.
- Lượng men cái: một, hai và bốn thìa canh trong cùng lượng sữa; câu hỏi là gấp đôi men có làm thời gian đông giảm một nửa hay không.
- Loại sữa: sữa tươi tiệt trùng, sữa ít béo, sữa đặc pha loãng, sữa đậu nành không đường; sữa đậu nành không có lactozơ và casein nên sẽ cho kết quả rất khác, đáng để giải thích.
- Nhiệt độ ấm mịn hơn: 35, 40 và 45 độ C, mỗi mức một thùng xốp, để tìm vùng nhiệt độ cho thời gian đông ngắn nhất. Phần nước ấm do người lớn làm.
- Men cái đã đun sôi: một hũ dùng men cái được người lớn đun sôi rồi để nguội trước khi trộn; nếu sữa không đông, đó là bằng chứng chính vi khuẩn sống làm sữa đông, chứ không phải một chất có sẵn trong sữa chua.
- Vẽ đồ thị pH theo giờ cho ba hũ trên cùng một trục, thêm đường ngang ở pH 4,6 và đánh dấu thời điểm mỗi đường cắt qua; đó là cách đọc kết quả gọn nhất cho báo cáo một trang.
Câu hỏi thường gặp
Không có giấy pH thì đo độ chua bằng cách nào?
Bạn có thể dùng giấy quỳ, chỉ cho biết chua hay không chứ không cho con số, hoặc chỉ dựa vào thang độ đặc và mùi. Không dùng cách nếm thử để đo độ chua, vì các hũ để phòng và để lâu không được ăn. Giấy pH vạn năng là cách đơn giản nhất để có con số.
Vì sao không được nếm hũ để ở nhiệt độ phòng?
Hũ đó ấm vừa đủ cho nhiều loại vi sinh vật khác phát triển cùng vi khuẩn lactic, mà độ chua lại tăng quá chậm để kìm chúng. Hũ còn bị mở ra lấy mẫu nhiều lần. Bằng mắt và mũi bạn không thể biết chắc trong đó có gì, nên quy tắc an toàn là đổ bỏ.
Ủ ở 42 độ C bao lâu là đủ?
Thường từ bốn đến tám giờ tuỳ lượng men, loại sữa và độ ổn định của nhiệt độ. Trong thí nghiệm, bạn không cần đoán trước: chính số liệu pH và độ đặc cho biết thời điểm hũ đông. Ủ quá lâu, sữa chua chua gắt và tách nhiều nước hơn.
Sữa chua có phải là sữa bị hỏng không?
Không. Sữa hỏng là do vi sinh vật lạ phát triển ngoài kiểm soát, có thể sinh mùi khó chịu và chất có hại. Sữa chua là quá trình lên men có chủ đích, dùng vi khuẩn lactic đã biết rõ, trong điều kiện sạch và nhiệt độ thích hợp. Độ chua do axit lactic tạo ra còn giúp kìm các vi khuẩn khác.
Dùng nồi cơm điện để ủ có được không?
Một số gia đình làm vậy, nhưng nồi cơm điện ở chế độ giữ ấm có thể nóng hơn 60 độ C, đủ làm vi khuẩn lactic chết. Trong thí nghiệm có đo đạc, thùng xốp với chai nước ấm dễ kiểm soát và dễ đo nhiệt độ hơn, lại không dùng điện lưới.
Thí nghiệm này có hợp với học sinh tiểu học không?
Hợp nếu có người lớn làm phần hâm sữa, tráng hũ bằng nước sôi và thay nước ấm. Học sinh nhỏ có thể phụ trách nghiêng hũ, ghi thang độ đặc và so màu giấy pH. Phần giải thích về casein và thang lô-ga-rít để dành cho học sinh lớn.