Một chiếc chai nhựa cắt đáy, úp ngược, xếp lần lượt bông, cát mịn, cát thô và sỏi là đủ để biến cốc nước pha đất vàng đục thành nước trong hơn rõ rệt chỉ sau một hai lần lọc. Nhưng nước sau lọc trong đến mấy cũng không được uống: bộ lọc chỉ giữ lại hạt đủ lớn, còn vi khuẩn và chất tan vẫn đi qua. Hiểu được vì sao là phần quan trọng nhất của thí nghiệm này.
Thí nghiệm gắn với nội dung nước sạch, cách làm sạch nước và bảo vệ nguồn nước, thường gặp ở môn Khoa học lớp 4. Bên cạnh phần làm bộ lọc, bài hướng dẫn một cách đo độ trong bằng cốc cao và dấu thập vẽ dưới đáy để có số liệu thay vì chỉ nhận xét bằng mắt, kèm bảng số liệu mẫu giả định, nguồn sai số và các biến thể như lắng, lọc nhiều lần, đổi thứ tự lớp.
Mục tiêu và câu hỏi của thí nghiệm
Câu hỏi chính: mỗi lớp vật liệu trong bộ lọc giữ lại được những gì, và nước sau lọc trong hơn bao nhiêu so với lúc đầu. Câu hỏi phụ nhưng không kém quan trọng: nước trong có phải là nước sạch không. Trẻ thường đồng nhất hai khái niệm này, và thí nghiệm là dịp tốt để tách chúng ra: nước trong là nước không có hạt lơ lửng làm đục; nước sạch để uống còn phải không có vi sinh vật gây bệnh và không có chất độc hoà tan, những thứ mắt không thấy.
Sau buổi làm, học sinh nên mô tả được vai trò của sỏi, cát thô, cát mịn và lớp bông; giải thích được vì sao lần lọc thứ hai cho nước trong hơn lần thứ nhất nhưng không trong bằng nước máy; và nói được ít nhất hai cách làm nước an toàn để uống mà bộ lọc này không làm được, như đun sôi hay dùng nước đã qua nhà máy xử lý.
Về đo đạc, mục tiêu là thay câu "nước trong hơn rồi" bằng một con số có thể so sánh: chiều cao cột nước tính bằng xăng-ti-mét mà ở đó dấu thập đen dưới đáy cốc vừa biến mất khi nhìn từ trên xuống. Nước càng trong, cột nước càng phải cao mới che được dấu. Cách đo này mô phỏng theo nguyên lý ống đo độ trong mà người làm môi trường vẫn dùng ngoài thực địa.
Dụng cụ và vật liệu
Hầu hết vật liệu có sẵn hoặc xin được ở công trình, vườn nhà. Cát và sỏi cần rửa trước một ngày cho ráo.
- Một chai nhựa trong loại 1,5 lít, người lớn cắt bỏ phần đáy; giữ nguyên nắp, dùng đinh nung hoặc mũi khoan nhỏ dùi bốn, năm lỗ trên nắp. Phần này người lớn làm.
- Một bình hoặc lọ thuỷ tinh miệng vừa để đặt chai úp ngược lên trên hứng nước.
- Bông gòn hoặc một miếng vải xô sạch gấp bốn lớp.
- Cát mịn khoảng hai bát, cát thô hoặc cát vàng hạt to khoảng một bát, sỏi nhỏ cỡ hạt đậu khoảng một bát; tuỳ chọn một nắm than củi đã rửa sạch, đập vụn.
- Nước đục: một lít nước pha hai thìa đất vườn, khuấy đều; dùng cùng một mẻ cho mọi lượt.
- Một cốc thuỷ tinh hoặc ống nhựa trong cao ít nhất 18 cm, đáy phẳng; một tờ giấy trắng vẽ dấu thập bằng bút dạ đen, nét rộng khoảng 3 mm.
- Thước kẻ, đồng hồ bấm giờ, cốc đong, sổ ghi, găng tay cao su nếu muốn.
Dùng một mẻ nước đục duy nhất cho mọi lượt là điều kiện để so sánh có nghĩa. Mỗi lần lấy nước ra phải khuấy lại mẻ, vì đất lắng xuống đáy rất nhanh; không khuấy thì lượt sau dùng nước trong hơn lượt trước mà bạn không biết.
An toàn khi làm
Người lớn cắt chai và dùi nắp. Mép chai nhựa sau khi cắt sắc, và việc dùi lỗ cần đinh nóng hoặc dụng cụ nhọn. Người lớn làm phần này, sau đó dán một vòng băng dính quanh mép cắt cho khỏi cứa tay.
Đất vườn có vi sinh vật. Đất tự nhiên chứa vi khuẩn và có thể có trứng giun, nên không cho trẻ đưa tay lên miệng, mắt trong lúc làm. Rửa tay bằng xà phòng sau khi xong. Trẻ có vết xước ở tay thì đeo găng.
Tuyệt đối không uống nước sau lọc. Đây là quy tắc phải nói rõ trước khi bắt đầu, vì nước sau hai lần lọc trông rất trong và trẻ dễ tò mò. Đổ nước thí nghiệm vào bồn cây hoặc chỗ thoát nước, không để trong chai nước uống.
Không dùng hoá chất khử trùng tự pha. Một số hướng dẫn trên mạng thêm thuốc tẩy để "làm sạch" nước. Không làm việc đó với trẻ: pha sai nồng độ nguy hiểm và nhầm lẫn rất dễ xảy ra. Thí nghiệm này chỉ về lọc cơ học.
Các bước làm
Mỗi lượt lọc, đổ đúng 300 mililit nước đục để thời gian chảy so sánh được với nhau.
- Úp ngược chai đã cắt đáy, nắp đã dùi lỗ quay xuống, đặt lên miệng bình hứng.
- Nhét lớp bông hoặc vải xô vào sát cổ chai, dày khoảng 2 cm, ép vừa phải.
- Đổ lần lượt từ dưới lên: cát mịn dày khoảng 5 cm, than vụn 2 cm nếu có, cát thô 4 cm, sỏi 4 cm trên cùng. Lớp sỏi trên cùng giúp nước đổ vào không xới tung cát.
- Rót chừng 500 mililit nước máy qua bộ lọc để rửa bụi cát còn sót, đổ phần nước này đi.
- Đo độ trong của nước đục ban đầu: đặt cốc cao lên tờ giấy có dấu thập, rót nước đục từ từ, nhìn thẳng từ trên xuống; dừng khi dấu thập vừa biến mất, dùng thước đo chiều cao cột nước. Đo hai lần, lấy trung bình.
- Khuấy mẻ nước đục, đong 300 mililit, rót từ từ vào bộ lọc. Bấm giờ từ lúc rót đến khi giọt cuối nhỏ chậm lại thành giọt rời rạc.
- Đo độ trong của nước vừa lọc theo cách ở bước năm. Nếu nước đã trong đến mức cốc đầy vẫn thấy dấu, ghi là lớn hơn chiều cao cốc.
- Rót chính nước vừa lọc qua bộ lọc lần thứ hai, đo lại độ trong và thời gian.
Để so sánh, đo cả độ trong của nước máy theo cùng cách. Nước máy là mốc trên của thang đo; nước đục ban đầu là mốc dưới.
Số liệu mẫu (giả định) và cách đọc
Bảng dưới là ví dụ giả định, dùng cốc cao 18 cm và cùng một mẻ nước pha đất. Đất mỗi nhà khác nhau nên số của bạn sẽ khác; xu hướng mới là thứ cần so.
| Mẫu nước | Chiều cao cột khi dấu thập biến mất | Thời gian chảy 300 mililit |
|---|---|---|
| Nước đục ban đầu | 3 cm | không áp dụng |
| Để lắng yên 1 giờ, lấy phần nước trên | 6 cm | không áp dụng |
| Sau lọc lần 1 | 10 cm | 4 phút 30 giây |
| Sau lọc lần 2 | 14 cm | 5 phút |
| Nước máy | lớn hơn 18 cm | không áp dụng |
Độ trong sau lần lọc thứ nhất tăng từ 3 lên 10 cm, tức gấp 10 chia 3, khoảng 3,3 lần. Lần thứ hai tăng từ 10 lên 14 cm, chỉ thêm 4 cm. Lần lọc sau cải thiện ít hơn lần trước, vì những hạt to dễ giữ đã bị giữ hết từ lần đầu; phần còn lại là hạt rất nhỏ, khó giữ.
Tốc độ chảy lần một là 300 chia 4,5 bằng khoảng 67 mililit mỗi phút; lần hai là 300 chia 5 bằng 60 mililit mỗi phút. Bộ lọc chảy chậm dần vì các khe giữa hạt cát bắt đầu bị bùn bít lại. Hàng để lắng cho thấy chỉ cần để yên một giờ, nước đã trong gấp đôi — lắng là bước rẻ nhất trong làm sạch nước.
Giải thích khoa học: lọc giữ được gì và bỏ sót gì
Bộ lọc cát sỏi hoạt động chủ yếu như một cái rây nhiều tầng. Giữa các hạt sỏi có những khe khá rộng, chặn được lá cây, rác, cục đất to. Xuống lớp cát thô, khe hẹp hơn; đến lớp cát mịn, khe chỉ còn cỡ phần mười milimét hoặc nhỏ hơn, giữ lại hạt phù sa và hạt cát bụi. Ngoài việc chặn hạt to hơn khe, cát còn giữ hạt nhỏ hơn khe nhờ những hạt này va vào và bám lên bề mặt hạt cát trên đường đi quanh co. Vì thế lớp cát dày lọc tốt hơn lớp cát mỏng.
Hạt sét trong đất rất nhỏ, dưới hai phần nghìn milimét, nhiều hạt lọt qua mọi tầng cát, nên nước sau lọc thường vẫn hơi ngả vàng. Lớp than có nhiều lỗ xốp li ti, bề mặt bên trong lớn, có thể giữ bớt một số chất tạo màu và mùi; than củi thường kém hơn than hoạt tính nhiều, nên đừng kỳ vọng nó làm nước thành không màu.
Điều quan trọng nhất: vi khuẩn chỉ lớn cỡ một vài phần nghìn milimét, phần lớn đi qua bộ lọc tự chế. Muối, phân bón, thuốc trừ sâu hay kim loại hoà tan trong nước không phải hạt mà nằm lẫn đều giữa các phân tử nước, nên lọc cơ học không giữ được chúng. Đó là lý do nước sau lọc không được uống. Nhà máy nước làm sạch qua nhiều khâu: keo tụ cho hạt nhỏ dính thành bông lớn, lắng, lọc, rồi khử trùng; ở gia đình, đun sôi nước giết phần lớn vi sinh vật nhưng không loại được chất độc hoà tan.
Bộ lọc chảy chậm dần là đúng như dự đoán: bùn giữ lại lấp dần các khe. Bộ lọc thật phải được rửa ngược định kỳ, tức là cho nước chảy ngược từ dưới lên để đẩy bùn ra.
Nguồn sai số thường gặp
Cát chưa rửa kỹ. Bụi trong cát làm lượt lọc đầu tiên đục hơn cả nước ban đầu. Luôn rửa cát và tráng bộ lọc bằng nước máy trước lượt đo.
Nước đục không đồng đều. Không khuấy lại mẻ trước mỗi lần lấy, các lượt sau sẽ nhận nước trong hơn. Khuấy đều mười vòng rồi lấy ngay.
Đọc dấu thập theo cảm giác. Người khác nhau thấy dấu biến mất ở chiều cao hơi khác nhau, và ánh sáng phòng cũng ảnh hưởng. Đo ở cùng một chỗ, cùng giờ, cùng một người đọc; mỗi mẫu đo hai đến ba lần rồi lấy trung bình.
Rót quá nhanh. Rót mạnh làm xới tung lớp cát, tạo đường chảy tắt dọc thành chai, nước đi qua mà không được lọc. Rót chậm, rót vào giữa lớp sỏi.
Nhầm thời gian chảy. Giọt cuối nhỏ rất lâu nên khó xác định lúc kết thúc. Quy ước trước: dừng giờ khi dòng chảy chuyển sang giọt cách nhau hơn hai giây.
Biến thể để tìm hiểu thêm
Mỗi biến thể chỉ đổi một yếu tố; giữ nguyên mẻ nước đục và cách đo.
- Đổi thứ tự các lớp: đặt cát mịn lên trên cùng, sỏi xuống dưới, xem bộ lọc có bị tắc nhanh không và độ trong thay đổi ra sao.
- Đổi độ dày lớp cát mịn: 3 cm, 6 cm, 9 cm, đo độ trong và thời gian chảy, vẽ hai đồ thị.
- Lắng có phèn chua: người lớn hoà một nhúm nhỏ phèn chua vào một cốc nước đục, khuấy rồi để yên, so với cốc không có phèn. Hạt sét kết lại thành bông và lắng nhanh hơn — chính là khâu keo tụ ở nhà máy nước. Nước này cũng không uống.
- Bộ lọc không có than so với có than, cùng các lớp còn lại, xem màu nước khác nhau đến đâu.
- Lắng trước rồi mới lọc, so với lọc ngay, xem bộ lọc lâu tắc hơn bao nhiêu.
Với học sinh lớn hơn, có thể ghi thời gian chảy qua năm lượt liên tiếp không rửa bộ lọc để thấy bộ lọc tắc dần, rồi thử rửa ngược bằng cách rót nước sạch từ cổ chai lên.
Câu hỏi thường gặp
Nước sau lọc hai lần trông rất trong, đun sôi lên thì uống được không?
Không nên. Đun sôi giết phần lớn vi khuẩn nhưng không loại được chất hoà tan có thể có trong đất vườn như phân bón, thuốc trừ sâu hay kim loại. Nước thí nghiệm chỉ để quan sát và đo; nước uống nên lấy từ nguồn đã được xử lý và đun sôi theo cách gia đình vẫn làm.
Vì sao phải có lớp sỏi ở trên cùng?
Lớp sỏi đỡ dòng nước rót vào, giữ cho lớp cát bên dưới không bị xới tung. Nếu rót thẳng lên cát, nước đào thành rãnh và chảy tắt, độ trong kém đi. Sỏi cũng chặn trước rác và cục đất lớn, giúp cát mịn bên dưới lâu bị tắc hơn.
Không có than thì bộ lọc có kém đi nhiều không?
Với nước pha đất, độ trong chủ yếu do lớp cát quyết định, nên thiếu than khác biệt thường không lớn. Than giúp giữ bớt một số chất tạo màu và mùi. Bạn có thể làm hai bộ lọc có và không có than để tự kiểm chứng thay vì đoán.
Có thể dùng giấy lọc cà phê thay cho bông không?
Được, giấy lọc giữ hạt mịn khá tốt nhưng chảy chậm và rất nhanh tắc với nước nhiều đất. Dùng giấy lọc ở dưới cùng và vẫn giữ các lớp cát sỏi phía trên để chặn bớt bùn. Ghi rõ vật liệu đã dùng để lần sau so sánh được.
Cách đo dấu thập có chính xác không?
Đây là phép đo tương đối, phụ thuộc mắt người và ánh sáng, nên chỉ dùng để so các mẫu đo cùng buổi, cùng người, cùng chỗ. Đo lặp lại vài lần rồi lấy trung bình sẽ giảm sai lệch. Nó vẫn tốt hơn nhiều so với chỉ nhận xét trong hay đục.
Thí nghiệm này liên quan gì đến nước sinh hoạt ở nhà?
Nhà máy nước cũng có bể lắng và bể lọc cát, nhưng thêm khâu keo tụ và khử trùng. Nhiều vùng nông thôn dùng bể lọc cát cho nước giếng để bớt đục và bớt sắt. Hiểu bộ lọc giữ được gì và bỏ sót gì giúp trẻ biết vì sao nước trong chưa chắc đã an toàn.