Nước nóng nhẹ hơn nước lạnh cùng thể tích, nên khi nóng nằm dưới, lạnh nằm trên, hai phần tự đảo chỗ cho nhau và tạo thành dòng đối lưu; đặt ngược lại thì chúng nằm yên thành hai lớp. Thí nghiệm hai lọ úp miệng vào nhau cho thấy điều này bằng mắt chỉ trong vài chục giây, và bạn có thể đo bằng thời gian màu trộn đều.
Bài phù hợp chủ đề truyền nhiệt (đối lưu) thường gặp ở Khoa học tự nhiên lớp 8 và phần khối lượng riêng ở lớp 6–8. Phụ huynh làm cùng học sinh tiểu học cũng được, chỉ cần người lớn lo phần nước nóng và thao tác lật lọ. Sau thí nghiệm chính có thêm một biến thể dùng đá viên màu để thấy dòng nước lạnh chìm xuống.
Mục tiêu: nhìn thấy đối lưu và hiểu vì sao nó xảy ra
Đối lưu là cách truyền nhiệt nhờ chính chất lỏng hoặc chất khí di chuyển. Khác với dẫn nhiệt trong thìa kim loại, ở đây phần nước nóng thật sự đi lên và phần nước lạnh thật sự đi xuống. Vấn đề là nước trong suốt, dòng chảy không nhìn thấy được. Màu thực phẩm giải quyết việc đó: nhuộm nước nóng một màu, nước lạnh một màu khác, mọi chuyển động hiện ra rõ.
Câu hỏi thí nghiệm: khi đặt hai lọ nước có nhiệt độ khác nhau chồng lên nhau, thời gian để màu trộn đều có phụ thuộc vào việc lọ nóng nằm trên hay nằm dưới không? Biến độc lập là vị trí của lọ nóng. Biến phụ thuộc là thời gian tới khi hai lọ cùng màu (hoặc sau 10 phút vẫn còn phân lớp). Giữ giống nhau: cỡ lọ, lượng màu, nhiệt độ hai phần nước.
Kết nối bài học: cùng nguyên lý này giải thích vì sao nồi nước đun từ đáy lại nóng đều cả nồi, vì sao điều hoà nên thổi gió lạnh từ trên cao, và vì sao ven biển có gió đất, gió biển đổi chiều giữa ngày và đêm.
Dụng cụ cần chuẩn bị
Hai lọ phải giống hệt nhau và miệng phẳng để úp khít. Lọ thuỷ tinh đựng mứt hoặc lọ gia vị nhỏ khoảng 200–250 ml là vừa.
- Bốn lọ thuỷ tinh giống nhau, miệng phẳng (đủ cho hai lượt: nóng dưới và nóng trên).
- Màu thực phẩm đỏ và xanh, hoặc nước cốt lá dứa và nước củ dền nếu muốn dùng màu tự nhiên.
- Một tấm nhựa cứng mỏng: bìa nhựa kẹp hồ sơ hoặc thẻ nhựa cũ cắt rộng hơn miệng lọ.
- Một khay lớn hoặc chậu nhựa để làm toàn bộ thao tác bên trong, vì thế nào cũng có nước tràn.
- Nước ấm khoảng 50 độ C (người lớn pha) và nước lạnh lấy trong tủ mát hoặc nước máy để nguội.
- Đồng hồ bấm giờ, điện thoại quay video, khăn lau.
- Nhiệt kế nấu ăn nếu có, để ghi nhiệt độ hai phần nước trước khi làm.
- Một tờ giấy trắng dựng phía sau làm nền cho dễ nhìn màu.
An toàn và lưu ý trước khi làm
Nước ấm 50 độ C là đủ, cần người lớn pha. Nước nóng hơn làm thí nghiệm rõ hơn một chút nhưng tay người cầm lọ sẽ khó chịu và dễ trượt. Người lớn pha nước, rót vào lọ, trẻ không cầm ấm đun.
Thao tác lật lọ do người lớn hoặc học sinh lớn làm. Lọ đầy nước, trơn, nếu rơi có thể vỡ. Làm sát mặt khay, không nhấc cao. Học sinh nhỏ phụ trách bấm giờ và quan sát.
Thuỷ tinh có thể nứt khi đổi nhiệt đột ngột. Không đổ nước nóng vào lọ vừa lấy từ tủ lạnh. Dùng lọ ở nhiệt độ phòng cho cả hai phần nước, chỉ có nước là nóng hoặc lạnh.
Màu thực phẩm có thể dây ra quần áo và bàn. Mặc áo cũ, lót giấy báo cũ dưới khay. Lượng màu chỉ cần vài giọt mỗi lọ.
Không uống nước sau thí nghiệm. Dù màu thực phẩm ăn được, lọ và tấm nhựa không phải đồ ăn sạch. Đổ bỏ sau khi xong.
Các bước: hai lượt so sánh
Lượt A là nóng dưới, lạnh trên. Lượt B là lạnh dưới, nóng trên. Làm lượt B trước sẽ dễ hơn vì ít tràn.
- Nhỏ 3 giọt màu đỏ vào hai lọ, rót nước ấm đầy tràn miệng. Nhỏ 3 giọt màu xanh vào hai lọ còn lại, rót nước lạnh đầy tràn miệng. Đo và ghi nhiệt độ mỗi loại nếu có nhiệt kế.
- Lượt B: đặt tấm nhựa lên miệng một lọ đỏ (nóng), giữ chặt, lật úp nhanh rồi đặt lên miệng một lọ xanh (lạnh) cho hai miệng trùng nhau.
- Giữ cố định lọ trên, rút tấm nhựa ra thật nhẹ theo chiều ngang. Bấm giờ ngay khi rút xong. Quan sát xem màu có trộn không trong 10 phút.
- Lượt A: làm giống hệt nhưng lọ xanh (lạnh) ở trên, lọ đỏ (nóng) ở dưới. Bấm giờ khi rút tấm nhựa.
- Ghi thời gian tới khi hai lọ nhìn cùng một màu tím đều, so trên nền giấy trắng.
- Quay video cả hai lượt. Xem lại chậm để thấy dòng màu đỏ bốc lên ở lượt A.
- Làm lại mỗi lượt ba lần với nước mới để kiểm tra kết quả có lặp lại không.
Số liệu mẫu (giả định) và tự kiểm tra
Số liệu giả định với nước ấm 50 độ C, nước lạnh 25 độ C, lọ 220 ml:
| Lượt | Vị trí lọ nóng | Thời gian màu trộn đều | Quan sát |
|---|---|---|---|
| A1 | dưới | 75 giây | cột màu đỏ bốc lên giữa lọ, màu xanh tràn xuống hai bên |
| A2 | dưới | 90 giây | giống A1, dòng chảy hơi lệch một bên |
| A3 | dưới | 80 giây | giống A1 |
| B1, B2, B3 | trên | chưa trộn sau 10 phút | hai lớp rõ rệt, chỉ một dải tím mỏng ở chỗ tiếp giáp |
Trung bình lượt A: (75 + 90 + 80) : 3 = 245 : 3, khoảng 82 giây. Lượt B không có thời gian trộn trong khoảng đo, nên ghi "trên 600 giây". Như vậy chỉ cần đổi vị trí lọ nóng, thời gian trộn chênh ít nhất 7 lần.
Kiểm tra bằng con số khối lượng riêng: theo bảng tra, nước ở 25 độ C có khối lượng riêng khoảng 997 kg/m³, ở 50 độ C khoảng 988 kg/m³. Chênh lệch chỉ khoảng 9 kg/m³, tức chưa tới 1%, vậy mà đủ để nước nóng nổi lên trên nước lạnh. Dải tím mỏng ở lượt B là do khuếch tán, một quá trình chậm hơn đối lưu rất nhiều.
Giải thích: khối lượng riêng, lực đẩy và vòng tuần hoàn của nước
Khi nước nóng lên, các phân tử chuyển động mạnh hơn và đẩy nhau ra xa hơn một chút, nên cùng một khối lượng nước chiếm thể tích lớn hơn. Khối lượng riêng giảm. Một khối nước nóng nằm trong nước lạnh xung quanh giống như một quả bóng nhẹ trong nước: lực đẩy của chất lỏng xung quanh lớn hơn trọng lượng của nó, nên nó bị đẩy lên.
Ở lượt A, nước nóng đỏ phía dưới bị đẩy lên, nước lạnh xanh phía trên chìm xuống chiếm chỗ. Hai dòng đi ngược chiều tạo thành một vòng chuyển động, đó là dòng đối lưu. Trong một nồi nước đun, vòng này lặp liên tục: đáy nóng đẩy nước lên, mặt trên nguội đi rồi chìm xuống, nên cả nồi nóng đều mà không cần khuấy.
Ở lượt B, nước nóng đã nằm sẵn trên cao, đúng vị trí "ổn định", nên không có lực nào đẩy chúng đổi chỗ. Màu chỉ lan nhờ khuếch tán phân tử, mất hàng chục phút đến hàng giờ. Hiện tượng phân lớp này có thật ngoài tự nhiên: vào mùa nóng, nước mặt hồ ấm nằm trên lớp nước đáy lạnh, hai lớp ít trộn với nhau.
Một lưu ý để không hiểu sai: nước chỉ tuân theo quy luật "nóng nhẹ hơn" khi trên khoảng 4 độ C. Dưới 4 độ C, nước lại nở ra khi lạnh thêm, đó là lý do băng nổi trên mặt hồ. Trong dải nhiệt độ của thí nghiệm này, quy luật thông thường áp dụng đúng.
Nguồn sai số và biến thể mở rộng
Rút tấm nhựa làm xáo trộn nước. Rút giật mạnh tạo dòng chảy cơ học, khiến màu trộn sớm cả ở lượt B. Tập rút chậm vài lần với nước thường trước khi làm thật.
Miệng lọ không khít. Nước rỉ ra ở mép làm bọt khí lọt vào, bọt khí nổi lên kéo theo màu. Chọn lọ miệng phẳng, kiểm tra không sứt mẻ.
Nhiệt độ hai phần nước thay đổi trong lúc chuẩn bị. Nước ấm nguội dần trong vài phút chuẩn bị. Đo nhiệt độ ngay trước khi lật và ghi vào bảng.
Biến thể đá viên màu. Đông đá nước pha màu xanh, thả một viên vào cốc nước ấm trong suốt. Bạn sẽ thấy dải màu xanh lạnh chìm thẳng xuống đáy, đó là nửa còn lại của vòng đối lưu.
Biến thể nước muối. Thay nước nóng bằng nước muối nhạt cùng nhiệt độ. Nước muối nặng hơn nên phải nằm dưới mới ổn định. Học sinh tự dự đoán trước khi làm.
Biến thể đo theo chênh nhiệt. Làm lượt A với nước ấm 35, 45 và 55 độ C. Chênh nhiệt càng lớn, thời gian trộn càng ngắn. Vẽ đồ thị thời gian trộn theo chênh lệch nhiệt độ để có một dự án nhỏ hoàn chỉnh.
Ghi chép và trình bày kết quả cho bài học trên lớp
Vì thí nghiệm diễn ra nhanh, phần ghi chép nên chuẩn bị sẵn trước khi lật lọ. Một tờ ghi gồm: nhiệt độ nước ấm, nhiệt độ nước lạnh, vị trí lọ nóng, thời gian trộn đều, và một ô vẽ phác hoạ dòng màu nhìn thấy trong 20 giây đầu. Bản vẽ tay bằng mũi tên đỏ đi lên, mũi tên xanh đi xuống thường giúp học sinh nhớ bài lâu hơn mọi câu định nghĩa.
Khi trình bày trước lớp, nên đặt hai cặp lọ cạnh nhau: một cặp đã trộn tím đều, một cặp vẫn phân lớp đỏ trên xanh dưới. Chỉ cần hỏi cả lớp "hai cặp này chỉ khác nhau một điều, là điều gì?" là đã dẫn được vào khái niệm biến độc lập. Video quay chậm trên điện thoại chiếu lại cho cả lớp xem dòng đỏ bốc lên là phần minh hoạ có sức thuyết phục nhất.
Một câu hỏi mở để học sinh tự suy luận: trong nồi canh đang đun, nếu chỉ đun nóng ở một bên thành nồi thay vì ở đáy, nước sẽ chuyển động thế nào? Học sinh có thể vẽ dự đoán, rồi thử lại bằng một khay nước có đặt cốc nước nóng ở một góc và nhỏ màu quan sát, luôn với người lớn lo phần nước nóng.
Câu hỏi thường gặp
Không có màu thực phẩm thì dùng gì?
Có thể dùng nước trà đậm, nước cốt lá dứa, nước luộc củ dền hoặc mực bút lông pha loãng nếu chỉ để quan sát và đổ bỏ. Chọn hai màu tương phản nhau như đỏ và xanh để khi trộn thành màu thứ ba dễ nhận ra.
Vì sao lượt B vẫn có một dải tím ở chỗ tiếp giáp?
Đó là khuếch tán: các phân tử màu tự chuyển động hỗn loạn và lan dần sang lớp bên kia dù không có dòng chảy. Khuếch tán chậm hơn đối lưu rất nhiều, nên sau 10 phút chỉ tạo được một dải mỏng chứ không làm cả hai lọ đổi màu.
Thí nghiệm này liên quan gì tới gió đất và gió biển?
Ban ngày đất nóng nhanh hơn biển, không khí trên đất nóng lên, nhẹ đi và bốc lên, không khí mát từ biển tràn vào thay chỗ, tạo gió biển. Ban đêm đất nguội nhanh hơn nên chiều gió đảo ngược. Đó là cùng cơ chế đối lưu nhưng xảy ra trong không khí.
Có làm được với nước nóng và nước đá không?
Được, nhưng nước quá lạnh làm thành lọ đọng hơi nước, khó nhìn, còn nước quá nóng dễ gây bỏng khi lật lọ. Chênh khoảng 25 độ C như bảng mẫu đã cho kết quả rất rõ, nên không cần đẩy nhiệt độ lên cao.
Học sinh nên viết kết luận thế nào?
Kết luận nên bám số liệu: khi nước nóng ở dưới, màu trộn đều sau khoảng 80 giây; khi nước nóng ở trên, sau 10 phút vẫn phân lớp. Rồi giải thích bằng khối lượng riêng và nêu một nguồn sai số đã gặp. Tránh viết chung chung kiểu nước nóng bay lên.
Tại sao điều hoà nên đặt cao còn lò sưởi nên đặt thấp?
Không khí lạnh nặng hơn nên chìm xuống, nếu thổi từ trên cao nó sẽ lan xuống khắp phòng. Không khí nóng nhẹ hơn nên bốc lên, đặt nguồn nóng ở thấp giúp dòng đối lưu sưởi ấm cả phòng. Đây là ứng dụng trực tiếp của thí nghiệm hai lọ.