ThucNghiem.comThực Nghiệm
Nhiệt, ánh sáng và âm thanh

Thí nghiệm cân bằng nhiệt khi pha nước nóng với nước lạnh: dự đoán rồi đo thật

Cân nước nóng, nước lạnh, dự đoán nhiệt độ hỗn hợp bằng phương trình cân bằng nhiệt rồi đo thật trong cốc xốp, cốc thuỷ tinh, bình giữ nhiệt: số liệu mẫu và hao hụt.

Kitchen scale with a foam cup on a counter in Thai Nguyen, an adult pouring warm water from a kettle while a student holds a probe thermometer, three cups lined up, side angle

Khi pha 200 g nước 25 độ C với 100 g nước 70 độ C, phương trình cân bằng nhiệt dự đoán hỗn hợp có nhiệt độ 40 độ C; đo thật, bạn sẽ được một số thấp hơn một chút, và phần thiếu hụt đó chính là nhiệt đã thất thoát. Thí nghiệm này biến một dạng bài tập quen thuộc thành phép đo thật trong bếp, với cân nhà bếp và nhiệt kế nấu ăn.

Bài gắn với chủ đề nhiệt lượng và cân bằng nhiệt, thường gặp trong phần năng lượng nhiệt ở THCS và phần vật lý nhiệt ở THPT. Điều làm thí nghiệm thú vị là so sánh ba loại cốc: cốc xốp, cốc thuỷ tinh và bình giữ nhiệt, để thấy vật đựng cũng tham gia trao đổi nhiệt chứ không đứng ngoài.

Mục tiêu: kiểm một phương trình bằng số đo của chính mình

Phương trình cân bằng nhiệt nói rằng khi hai vật trao đổi nhiệt với nhau mà không mất ra ngoài, nhiệt lượng vật nóng toả ra bằng nhiệt lượng vật lạnh thu vào. Với nước, nhiệt lượng tính bằng Q = m × c × Δt, trong đó m là khối lượng, c là nhiệt dung riêng (khoảng 4.200 J/(kg·K) với nước), Δt là độ thay đổi nhiệt độ.

Câu hỏi thí nghiệm: nhiệt độ đo được của hỗn hợp chênh với nhiệt độ dự đoán bao nhiêu, và chênh lệch đó thay đổi thế nào khi đổi loại cốc? Biến độc lập là loại cốc. Biến phụ thuộc là nhiệt độ cuối đo được. Giữ giống nhau: khối lượng hai phần nước, nhiệt độ ban đầu của chúng, cách khuấy, thời điểm đọc.

Ý nghĩa với bài học: học sinh thường giải bài cân bằng nhiệt như một bài toán đại số. Làm thật giúp thấy giả thiết "bỏ qua mất mát nhiệt" là một giả thiết, có thể kiểm tra được, và biết cách ước lượng phần mất mát thay vì chỉ ghi "do sai số" ở cuối báo cáo.

Dụng cụ

Cân nhà bếp chia vạch 1 g là đủ chính xác cho thí nghiệm này. Nhiệt kế điện tử đầu dò đọc nhanh hơn nhiệt kế rượu.

  • Cân nhà bếp điện tử có nút trừ bì.
  • Nhiệt kế nấu ăn đầu dò (một cái là đủ, đo lần lượt).
  • Ba vật đựng: cốc xốp dùng một lần (lồng hai cốc vào nhau càng tốt), cốc thuỷ tinh dày, bình hoặc cốc giữ nhiệt có nắp.
  • Một cốc đong có quai để người lớn rót nước nóng.
  • Nước máy để ở nhiệt độ phòng từ trước vài giờ (làm nước lạnh).
  • Ấm đun nước; nước nóng do người lớn chuẩn bị, để nguội bớt còn khoảng 70 độ C.
  • Thìa nhựa để khuấy, giấy bút và máy tính bỏ túi.
  • Khay lót và khăn khô.

Nếu chỉ có một loại cốc, bạn vẫn làm được phần so sánh dự đoán với số đo. Ba loại cốc chỉ cần thiết cho câu hỏi thứ hai: vật đựng ảnh hưởng tới kết quả ra sao. Ghi lại khối lượng của từng chiếc cốc rỗng trên cân, con số này sẽ dùng khi ước lượng nhiệt cốc hấp thụ.

An toàn với nước nóng

Đun nước, rót nước nóng: cần người lớn. Người lớn đun nước, để nguội còn khoảng 70 độ C rồi rót vào cốc đong, đặt cốc đong lên cân. Trẻ chỉ đọc số trên cân và nhiệt kế.

Không dùng nước vừa sôi. Nước 70 độ C vẫn có thể gây bỏng nếu đổ lên da, nhưng ít nguy hiểm hơn nước sôi nhiều, và đủ cho phép đo rõ ràng.

Đặt cân và cốc ở giữa bàn trên khay. Cốc xốp nhẹ, dễ đổ. Không bưng cốc nước nóng đi lại; mọi thao tác làm tại chỗ.

Cốc thuỷ tinh mỏng có thể nứt. Dùng cốc thuỷ tinh dày, ở nhiệt độ phòng. Không dùng cốc vừa lấy từ tủ lạnh.

Nước đã dùng có thể dùng tưới cây. Chờ nguội rồi đổ đi hoặc tưới cây, không uống vì nhiệt kế và thìa không phải đồ ăn sạch.

Các bước đo cho một loại cốc

Lặp lại đúng các bước này cho từng loại cốc, mỗi loại ít nhất hai lần.

  1. Đặt cốc thí nghiệm lên cân, bấm trừ bì. Rót nước lạnh tới khi cân chỉ 200 g. Đo và ghi nhiệt độ nước lạnh (ví dụ 25,0 độ C).
  2. Đặt cốc đong rỗng lên cân, trừ bì. Người lớn rót nước nóng tới khoảng 100 g. Ghi đúng khối lượng hiển thị.
  3. Nhúng nhiệt kế vào cốc đong, khuấy vài giây, đọc nhiệt độ nước nóng ngay trước khi đổ (ví dụ 70,0 độ C).
  4. Người lớn đổ nhanh toàn bộ nước nóng vào cốc thí nghiệm. Khuấy đều bằng thìa nhựa trong 15 giây.
  5. Nhúng nhiệt kế, đọc nhiệt độ cao nhất ổn định trong khoảng 30 giây đầu sau khi khuấy. Ghi lại.
  6. Đặt lại cốc thí nghiệm lên cân để kiểm tra tổng khối lượng nước (khoảng 300 g). Nếu thiếu nhiều, có nước đã đổ ra ngoài.
  7. Đổ nước, lau khô cốc, chờ cốc trở về nhiệt độ phòng trước lần đo tiếp. Điều này đặc biệt quan trọng với cốc thuỷ tinh.

Số liệu mẫu (giả định) và phép tính

Mọi lần đo dùng 200 g nước 25,0 độ C và 100 g nước 70,0 độ C. Số liệu giả định:

Vật đựngNhiệt độ dự đoánNhiệt độ đo đượcHụt so với dự đoán
Cốc xốp hai lớp40,0 độ C39,2 độ C0,8 độ
Bình giữ nhiệt có nắp40,0 độ C38,6 độ C1,4 độ
Cốc thuỷ tinh dày40,0 độ C36,8 độ C3,2 độ

Dự đoán: nhiệt nước nóng toả ra bằng nhiệt nước lạnh thu vào, 0,1 × c × (70 − t) = 0,2 × c × (t − 25). Nhiệt dung riêng c ở hai vế giống nhau nên rút gọn được: 7 − 0,1t = 0,2t − 5, suy ra 0,3t = 12, t = 40 độ C. Cách nhanh hơn là lấy trung bình có trọng số: (200 × 25 + 100 × 70) : 300 = 12.000 : 300 = 40.

Ước lượng nhiệt bị "mất" với cốc thuỷ tinh: 0,3 kg × 4.200 × 3,2 ≈ 4.030 J. Phần lớn số này đi vào chính chiếc cốc. Một cốc thuỷ tinh dày khoảng 250 g, nhiệt dung riêng của thuỷ tinh khoảng 840 J/(kg·K), nóng từ 25 lên khoảng 37 độ thì nhận 0,25 × 840 × 12 ≈ 2.520 J. Phần còn lại thất thoát ra không khí qua mặt nước và thành cốc.

Bình giữ nhiệt hụt nhiều hơn cốc xốp trong ví dụ này vì ruột inox của bình nặng, phải "ăn" một phần nhiệt để nóng lên; bình chỉ giỏi giữ nhiệt lâu, không giỏi "không lấy nhiệt" lúc đầu.

Giải thích: cốc cũng là một vật tham gia trao đổi nhiệt

Phương trình cân bằng nhiệt luôn đúng nếu tính đủ mọi vật tham gia: nước nóng, nước lạnh, cốc, nhiệt kế, thìa và không khí xung quanh. Bài tập trên lớp bỏ qua cốc và không khí để phép tính gọn. Thí nghiệm cho thấy phần bỏ qua đó lớn hay nhỏ tuỳ vật đựng.

Cốc xốp nhẹ, nhiệt dung nhỏ, lại dẫn nhiệt kém (xốp chứa nhiều bọt khí), nên gần với điều kiện lý tưởng nhất. Cốc thuỷ tinh nặng, phải nhận một lượng nhiệt đáng kể mới nóng lên cùng nước, đồng thời thuỷ tinh dẫn nhiệt tốt hơn xốp nên nhiệt tiếp tục thoát ra ngoài qua thành cốc.

Bình giữ nhiệt có hai lớp thành với khoảng chân không ở giữa, ngăn dẫn nhiệt và đối lưu ra ngoài; mặt trong thường sáng bóng để giảm bức xạ. Vì vậy nếu đo sau 30 phút, nước trong bình giữ nhiệt sẽ còn nóng hơn hẳn hai cốc kia. Thí nghiệm tách được hai khái niệm hay bị trộn: vật đựng hấp thụ ít nhiệt lúc đầu, và vật đựng giữ nhiệt lâu.

Từ số liệu này, học sinh THPT có thể làm ngược: coi phần hụt với cốc thuỷ tinh là do cốc hấp thụ, rồi ước lượng nhiệt dung của chiếc cốc. Đây là một dạng phép đo nhiệt lượng kế rất cơ bản.

Nguồn sai số và biến thể

Nước nóng nguội trong lúc chờ đổ. Từ lúc đọc nhiệt độ nước nóng tới lúc đổ chỉ vài giây cũng làm nước mất một ít nhiệt. Đọc nhiệt độ ngay trước khi đổ và đổ nhanh.

Đọc nhiệt độ cuối quá sớm hoặc quá muộn. Quá sớm thì nước chưa trộn đều, quá muộn thì đã nguội. Quy ước một thời điểm, ví dụ đọc số lớn nhất ổn định trong 30 giây sau khuấy, áp dụng cho mọi lần.

Sai số của cân và nhiệt kế. Cân chia 1 g gây sai số không đáng kể với 100–200 g. Nhiệt kế lệch 0,5 độ thì ảnh hưởng cả ba lần đọc; kiểm tra nhiệt kế trong nước đá đang tan (gần 0 độ C) để biết độ lệch.

Biến thể đổi tỉ lệ pha. Pha 100 g nóng với 100 g lạnh, rồi 100 g nóng với 300 g lạnh. Dự đoán trước bằng trung bình có trọng số, so với số đo, xem phần hụt có tỉ lệ với gì.

Biến thể nước đá. Thả 20 g đá viên vào 200 g nước ấm, đo nhiệt độ cuối. Kết quả thấp hơn nhiều so với tính kiểu "pha nước 0 độ" vì đá cần thêm nhiệt để tan. Đây là cửa vào khái niệm nhiệt nóng chảy.

Biến thể đo theo thời gian. Sau khi pha, đo nhiệt độ mỗi 5 phút trong 30 phút ở ba loại cốc, vẽ ba đường nguội để so khả năng giữ nhiệt.

Trình bày kết quả để thấy được bài học

Bảng kết quả nên đặt cột dự đoán ngay cạnh cột đo được, để người đọc thấy ngay khoảng hụt. Với hai lần đo mỗi loại cốc, ghi cả hai số và trung bình, đừng chỉ ghi lần "đẹp" hơn. Độ chênh giữa hai lần đo của cùng một cốc cho biết phép đo lặp lại tốt đến đâu; nếu khoảng hụt giữa các cốc lớn hơn hẳn độ chênh đó, kết luận so sánh mới đáng tin.

Biểu đồ cột với ba cột là ba loại cốc, chiều cao là độ hụt so với dự đoán, giúp nhìn nhanh thứ hạng. Bên dưới biểu đồ, viết phép tính ước lượng nhiệt cốc thuỷ tinh hấp thụ như phần trên. Một con số ước lượng có lập luận luôn có giá trị hơn câu "do mất nhiệt ra môi trường".

Câu hỏi thảo luận: nếu muốn pha nước tắm cho em bé đúng khoảng 37 độ C, nên pha nước nóng vào nước lạnh hay ngược lại, và vì sao vẫn phải thử lại bằng nhiệt kế dù đã tính trước? Câu trả lời dẫn tới chính bài học của thí nghiệm: phép tính cho điểm xuất phát tốt, nhưng thực tế luôn có phần thất thoát, nên phải kiểm lại bằng phép đo.

Câu hỏi thường gặp

Có cần biết nhiệt dung riêng của nước để làm thí nghiệm không?

Để dự đoán nhiệt độ cuối khi pha hai phần nước thì không cần, vì c ở hai vế giống nhau và rút gọn được. Chỉ khi muốn tính số joule bị thất thoát hoặc khi pha nước với một chất khác như kim loại thì mới cần giá trị khoảng 4.200 J/(kg·K) của nước.

Dùng cốc đong theo ml thay cho cân có được không?

Được, vì 1 ml nước ở nhiệt độ phòng nặng gần đúng 1 g. Nước nóng nở ra một chút nên 100 ml nước 70 độ C nặng khoảng 98 g, sai lệch khoảng 2%. Dùng cân vẫn chính xác hơn và tránh được việc đọc vạch cốc đong lệch mắt.

Vì sao đo được lại cao hơn dự đoán?

Thường do đọc nhiệt độ nước nóng muộn, sau khi nó đã nguội, nên dự đoán bị tính thấp; hoặc nhiệt kế lệch; hoặc khối lượng nước nóng ghi thiếu. Kiểm tra lại thứ tự thao tác. Trong điều kiện bình thường, số đo phải thấp hơn hoặc gần bằng dự đoán.

Học sinh lớp 6, 7 có làm được không?

Được ở mức định tính và trung bình đơn giản: pha lượng bằng nhau nước nóng và lạnh, đoán nhiệt độ ở giữa, rồi đo. Phần lập phương trình và tính nhiệt lượng dành cho học sinh từ lớp 8 trở lên, khi đã học khái niệm nhiệt lượng.

Có thể thay nước nóng bằng một miếng kim loại nóng không?

Có, đó là cách đo nhiệt dung riêng của kim loại. Người lớn ngâm vài con ốc thép hoặc một quả nặng bằng kim loại trong nước nóng vài phút, gắp bằng kẹp sang nước lạnh đã cân. Phần đun và gắp phải do người lớn làm vì kim loại nóng gây bỏng.

Kết quả của mỗi lần đo lệch nhau nhiều thì làm sao?

Kiểm tra cốc đã về nhiệt độ phòng trước mỗi lần chưa, thời điểm đọc có giống nhau không, và có đổ rớt nước không. Cốc thuỷ tinh vừa dùng còn ấm sẽ làm lần đo sau cho kết quả cao hơn. Làm thêm lần thứ ba và ghi cả ba số.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138