Thêm giấm vào sữa tươi hâm ấm, protein casein trong sữa đông lại thành những cục trắng; lọc lấy, nặn vào khuôn rồi phơi khô, bạn có một miếng cứng như nhựa. Thứ “nhựa sữa” này từng được sản xuất công nghiệp để làm cúc áo, lược và đồ trang trí trước khi nhựa từ dầu mỏ phổ biến. Ở nhà, nó là thí nghiệm đẹp về đông tụ protein và về sự khác nhau giữa chất ướt và chất khô.
Bài dành cho học sinh từ khoảng 9 tuổi, cùng phụ huynh. Phần hâm sữa cần người lớn. Sản phẩm không ăn được, kể cả khi làm từ sữa và giấm.
Mục tiêu và chỗ gắn với bài học
Mục tiêu thứ nhất là quan sát một biến đổi chất rõ ràng: sữa lỏng, đồng nhất màu trắng, chỉ trong vài giây sau khi thêm giấm đã tách thành phần rắn vón cục và phần nước trong màu vàng nhạt gọi là váng sữa. Học sinh tự trả lời câu hỏi: đây là biến đổi vật lý hay hoá học, dựa vào dấu hiệu nào, và vì sao câu trả lời không đơn giản như ví dụ trong sách.
Mục tiêu thứ hai là tìm hiểu một polime tự nhiên. Casein là protein, phân tử rất dài cấu tạo từ nhiều đơn vị axit amin nối với nhau. Khi các phân tử dài này kết dính và khô lại, chúng tạo vật liệu khá cứng. Ý tưởng này nối với bài polime và vật liệu ở các lớp trên, và với chủ đề chất, vật liệu thường gặp trong Khoa học tự nhiên ở trung học cơ sở.
Mục tiêu thứ ba là đo đạc: so khối lượng khối đông ướt với khối lượng sau khi khô để tính phần trăm nước mất đi, và so lượng khối đông thu được khi dùng các loại axit, các lượng giấm khác nhau. Như vậy một trò thủ công trở thành thí nghiệm có biến độc lập, biến phụ thuộc và nhóm so sánh.
Dụng cụ và nguyên liệu
Dùng sữa tươi không đường, vì sữa có đường cho khối đông dính và lâu khô. Sữa tách béo cho miếng nhựa cứng và đều màu hơn, sữa nguyên kem cho khối đông mềm và hơi nhờn.
- Sữa tươi không đường: 250 mililít cho mỗi mẻ.
- Giấm ăn: 4 thìa canh, khoảng 60 mililít; nước cốt chanh để so sánh.
- Nồi nhỏ và bếp, hoặc cốc chịu nhiệt và lò vi sóng; nhiệt kế nấu ăn nếu có.
- Rây lọc và một miếng vải màn sạch hoặc vài lớp khăn giấy dày.
- Bát, thìa, khăn khô, khuôn cắt bánh quy nhỏ hoặc nắp chai làm khuôn.
- Cân nhà bếp, tốt nhất loại 0,1 gam; giấy nến hoặc đĩa để phơi.
- Màu thực phẩm nếu muốn tạo màu cho miếng nhựa.
Chuẩn bị chỗ phơi trước: một nơi thoáng gió, khô ráo, tránh bụi và côn trùng, có thể úp một rổ thưa lên trên. Thời tiết nồm ẩm làm khối đông lâu khô và dễ mốc, nên chọn ngày hanh khô hoặc phơi gần quạt.
An toàn
Hâm sữa là việc của người lớn. Chỉ cần sữa ấm khoảng 50 độ C, không cần sôi. Sữa sôi trào rất nhanh và gây bỏng; người lớn hâm, tắt bếp rồi mới mang ra cho trẻ.
Không ăn khối đông và miếng nhựa. Khối đông đã qua tay, qua vải, phơi ngoài không khí nhiều giờ, không còn là thực phẩm. Dặn rõ từ đầu, nhất là với trẻ nhỏ thấy nó giống phô mai.
Bỏ ngay nếu có mốc. Nếu sau vài ngày miếng nhựa có đốm xanh, đen hay lông tơ, đừng bóc hay ngửi; bọc kín trong túi rồi bỏ vào thùng rác và rửa tay.
Lưu ý người dị ứng sữa. Người dị ứng đạm sữa nên đeo găng tay hoặc chỉ quan sát, không nhào nặn trực tiếp.
Không dùng hoá chất làm cứng. Trong công nghiệp trước đây, người ta xử lý nhựa sữa bằng hoá chất làm cứng độc hại. Ở nhà chỉ phơi khô tự nhiên, không thêm bất kỳ hoá chất nào ngoài giấm hoặc chanh.
Các bước làm
Mỗi mẻ khoảng 30 phút làm tay, sau đó phơi hai ngày. Ghi chép khối lượng ở ba thời điểm.
- Người lớn hâm 250 mililít sữa tới ấm, khoảng 50 độ C, đổ vào bát.
- Thêm 4 thìa canh giấm, khuấy chậm khoảng một phút. Quan sát và ghi: sau bao nhiêu giây thì bắt đầu vón cục, phần nước còn lại có màu gì.
- Đặt rây có lót vải màn lên một bát khác, đổ hỗn hợp vào lọc. Để nguội vài phút rồi túm vải, vắt nhẹ cho bớt nước.
- Đổ khối đông ra khăn khô, thấm thêm cho ráo. Cân khối đông ướt, ghi khối lượng.
- Nhào khối đông như nhào bột trong một hai phút cho mịn, thêm màu thực phẩm nếu muốn. Ấn vào khuôn, gỡ ra đặt lên giấy nến.
- Phơi ở chỗ thoáng, lật mặt sau mỗi nửa ngày. Sau 48 giờ, cân lại miếng nhựa và ghi khối lượng khô.
- Làm thêm các mẻ so sánh: nước cốt chanh thay giấm; 1, 2, 8 thìa giấm; sữa để nguội không hâm; một mẻ thêm nước lọc thay giấm làm đối chứng.
Mẻ đối chứng dùng nước lọc gần như không vón cục, điều này chứng tỏ axit mới là nguyên nhân, chứ không phải việc khuấy hay việc sữa nguội đi.
Số liệu mẫu (giả định): khối lượng ướt, khô và các mẻ so sánh
Mọi con số dưới đây là giả định để minh hoạ cách ghi chép và tính toán, với 250 mililít sữa tươi không đường cho mỗi mẻ.
| Mẻ | Khối đông ướt | Sau 48 giờ phơi | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Sữa ấm, 4 thìa giấm | 32 g | 13 g | mẻ chuẩn |
| Sữa ấm, nước cốt chanh lượng tương đương | 30 g | 12 g | vón cục gần như mẻ chuẩn |
| Sữa ấm, 1 thìa giấm | 14 g | 6 g | vón ít, váng sữa còn đục |
| Sữa ấm, 8 thìa giấm | 33 g | 13 g | gần như không hơn mẻ chuẩn, mùi giấm nồng |
| Sữa nguội, 4 thìa giấm | 25 g | 11 g | vón chậm, cục nhỏ |
| Sữa ấm, nước lọc | không vón | — | đối chứng |
Phần trăm nước mất đi của mẻ chuẩn: (32 trừ 13) chia 32, nhân 100, xấp xỉ 59 phần trăm. Tự kiểm: 32 trừ 13 bằng 19; 19 chia 32 bằng 0,59. Khi tăng giấm từ 4 lên 8 thìa, khối lượng gần như không tăng, cho thấy 4 thìa đã đủ để gần hết casein đông lại.
Một phép ước lượng để đối chiếu: sữa bò thường có khoảng 3 gam protein trong 100 mililít, trong đó casein chiếm phần lớn, nên 250 mililít chứa chừng 6 gam casein. Miếng nhựa khô 13 gam nặng hơn thế vì giữ lại chất béo của sữa, một ít đường lactose và nước chưa bay hết.
Giải thích khoa học
Trong sữa, casein không tan như đường trong nước mà tồn tại dưới dạng những hạt keo rất nhỏ, mỗi hạt gồm hàng nghìn phân tử protein gom lại. Bề mặt các hạt mang điện tích âm nên chúng đẩy nhau, lơ lửng đều trong sữa, khiến sữa đồng nhất. Khi thêm giấm hoặc chanh, ion hiđro của axit trung hoà dần điện tích âm đó. Khi độ chua đạt khoảng pH 4,6, các hạt casein gần như mất lực đẩy, va vào nhau là dính lại, kết thành khối đông.
Nhiệt độ ấm làm các hạt chuyển động nhanh hơn, va chạm nhiều hơn, nên khối đông hình thành nhanh và chắc hơn; đó là lý do mẻ sữa nguội cho cục nhỏ và ít hơn. Phương trình chữ đơn giản: sữa cộng axit tạo thành casein đông tụ cộng váng sữa. Khi phơi, nước bay hơi, các chuỗi protein xếp sát nhau và liên kết với nhau chặt hơn, vật liệu trở nên cứng.
Biến đổi này xếp loại thế nào? Trong nhiều tài liệu phổ thông, sữa đông khi gặp axit được nêu như ví dụ của biến đổi có chất mới. Nhìn kỹ hơn, axit chủ yếu làm thay đổi điện tích và cấu trúc không gian của protein chứ không cắt rời các mạch protein; điều không thể đảo ngược đơn giản là khối đông không trở lại thành sữa khi bạn thêm nước. Thảo luận được sự tinh tế này là dấu hiệu học sinh hiểu bản chất chứ không chỉ thuộc định nghĩa.
Nguồn sai số
Mức vắt nước khác nhau. Vắt mạnh hay nhẹ làm khối lượng ướt chênh nhiều gam. Thống nhất cách vắt, ví dụ túm vải vặn ba vòng, cho mọi mẻ.
Thời gian phơi và thời tiết. Ngày ẩm, miếng nhựa sau 48 giờ vẫn còn nước, khối lượng khô cao hơn. Cân hai lần cách nhau nửa ngày, khi số không đổi mới coi là khô.
Khối đông dính vào vải và rây. Một phần khối đông bám lại, nhất là với vải mịn. Cạo sạch bằng thìa và cân chung để giảm hao hụt.
Sữa khác hãng, khác loại. Hàm lượng protein và chất béo mỗi loại sữa khác nhau. Dùng cùng một hộp sữa cho mọi mẻ so sánh.
Nhiệt độ sữa không đều. Sữa hâm bằng lò vi sóng nóng không đều; khuấy rồi đo ở giữa bát trước khi thêm giấm.
Đo khối lượng nhỏ bằng cân thô. Miếng nhựa khô chỉ hơn chục gam, cân nhà bếp loại 1 gam có thể lệch nửa gam mỗi lần, tức khoảng 4 phần trăm. Khi so hai mẻ chênh nhau một hai gam, sai số này đủ để đảo kết luận. Cân mỗi mẫu hai lần, hoặc gộp ba miếng cùng mẻ để cân chung rồi chia.
Biến thể mở rộng
Mỗi biến thể chỉ đổi một điều kiện so với mẻ chuẩn, để kết quả so sánh được.
- Đổi nhiệt độ sữa ở bốn mức: nguội, 35, 50, 65 độ C (người lớn hâm), ghi khối lượng khối đông ướt.
- So sánh sữa tách béo và sữa nguyên kem: miếng nhựa nào cứng hơn, giòn hơn, khô nhanh hơn.
- Đo pH của váng sữa sau khi lọc bằng giấy pH ở các mẻ 1, 2, 4, 8 thìa giấm, đối chiếu với lượng khối đông.
- Thử độ bền miếng nhựa khô: treo vật nặng tăng dần lên một thanh nhựa sữa gác giữa hai chồng sách cho tới khi gãy.
- Ngâm một miếng nhựa khô vào nước một ngày, cân lại để xem nó hút lại bao nhiêu nước, và bàn về lý do nhựa sữa dần bị nhựa từ dầu mỏ thay thế.
Kết quả biến thể nhiệt độ nên vẽ đồ thị đường, còn biến thể loại sữa và loại axit nên vẽ đồ thị cột. Ghi chú rõ đồ thị nào là số liệu thật của bạn, đồ thị nào lấy từ ví dụ giả định.
Câu hỏi thường gặp
Nhựa sữa có phải là nhựa thật không?
Nhựa sữa là vật liệu từ protein casein, một polime tự nhiên, khác với nhựa phổ biến hiện nay làm từ dầu mỏ. Nó từng được sản xuất để làm cúc áo, lược, đồ trang sức. Bản làm ở nhà cứng nhưng giòn và dễ hút ẩm hơn nhiều so với nhựa công nghiệp.
Vì sao phải hâm ấm sữa?
Sữa ấm giúp các hạt casein chuyển động nhanh, va chạm và kết dính nhanh hơn, nên khối đông nhiều và chắc hơn. Chỉ cần khoảng 50 độ C, không cần đun sôi. Việc hâm sữa luôn do người lớn làm.
Đây là biến đổi vật lý hay hoá học?
Tài liệu phổ thông thường xếp sữa đông khi gặp axit vào nhóm biến đổi có chất mới. Bản chất là axit làm protein mất điện tích và thay đổi cấu trúc rồi kết dính lại, và khối đông không trở lại thành sữa. Bạn có thể trình bày cả hai góc nhìn trong báo cáo.
Có ăn được khối đông này không?
Không nên ăn. Khối đông đã qua nhiều dụng cụ, vải lọc và phơi ngoài không khí, có thể nhiễm vi khuẩn và bụi. Coi đó là vật liệu thí nghiệm, kể cả khi trông giống phô mai tươi.
Miếng nhựa bị nứt khi khô là do đâu?
Thường do khối đông còn nhiều chất béo, nhào chưa mịn hoặc khô quá nhanh ở chỗ nắng gắt. Dùng sữa tách béo, nhào kỹ hơn và phơi ở chỗ râm thoáng gió sẽ ít nứt hơn.
Có thể dùng sữa hộp có đường không?
Có thể, nhưng đường làm khối đông dính tay, lâu khô và dễ mốc hơn. Nếu chỉ có sữa có đường, hãy ghi rõ loại sữa vào sổ thí nghiệm để không so sánh lẫn với các mẻ dùng sữa không đường.