Đường tan nhanh hơn khi nước ấm hơn, khi được khuấy và khi hạt đường nhỏ hơn — ba yếu tố này có thể đo riêng từng cái bằng một chiếc thìa, ba cái cốc và đồng hồ bấm giây. Thí nghiệm đơn giản tới mức học sinh lớp 4, lớp 5 làm được, nhưng nếu làm cẩn thận, đổi từng biến một và lặp lại, nó trở thành bài tập thiết kế thí nghiệm đúng chuẩn cho cả học sinh trung học cơ sở.
Bài cũng phân biệt hai khái niệm hay bị nhầm: tốc độ hoà tan (tan nhanh hay chậm) và độ tan (tan được tối đa bao nhiêu). Ở đây chỉ đo tốc độ. Phần đổ nước ấm do người lớn làm.
Mục tiêu: một câu hỏi, ba biến độc lập
Câu hỏi khởi đầu thường đến từ bữa sáng: vì sao pha nước chanh đường bằng nước đá phải khuấy mãi, còn cốc trà nóng chỉ cần vài vòng là hết hạt đường. Thí nghiệm trả lời câu hỏi đó bằng số đo, đồng thời cho học sinh tập tách ba yếu tố có thể ảnh hưởng: nhiệt độ nước, việc khuấy và kích cỡ hạt. Mỗi lần chỉ thay đổi một yếu tố, các yếu tố còn lại giữ nguyên.
Trong ngôn ngữ thí nghiệm, yếu tố ta chủ động thay đổi gọi là biến độc lập, đại lượng đo được gọi là biến phụ thuộc, ở đây là thời gian tới khi đường tan hết, còn những thứ giữ cố định là biến kiểm soát: lượng đường, lượng nước, loại cốc, cách khuấy. Hiểu được ba khái niệm này qua một bài làm tay sẽ dễ hơn nhiều so với học định nghĩa.
Nội dung thường gặp ở chủ đề hỗn hợp, dung dịch trong môn Khoa học lớp 5 và Khoa học tự nhiên lớp 6, và được nhắc lại khi học tốc độ phản ứng ở các lớp trên, vì cùng chung ý tưởng về va chạm của các hạt và diện tích tiếp xúc. Kết quả cuối buổi là ba biểu đồ nhỏ, mỗi biểu đồ cho một biến, đủ để học sinh tự viết kết luận.
Dụng cụ cần chuẩn bị
Toàn bộ dụng cụ có trong bếp. Dùng cùng một loại cốc cho mọi lần đo để hình dạng cốc không làm lệch kết quả.
- Ba cốc thuỷ tinh trong giống nhau, dung tích khoảng 250 mililít.
- Đường cát trắng, đường phèn viên và đường xay mịn (có thể tự xay đường cát bằng cối hoặc máy xay khô).
- Cân nhà bếp để lấy đúng 5 gam đường mỗi lần; không có cân thì dùng thìa cà phê gạt ngang, ghi rõ là đong bằng thìa.
- Cốc đong hoặc bình sữa có vạch để lấy đúng 100 mililít nước.
- Nước lạnh trong tủ lạnh, nước ở nhiệt độ phòng, nước ấm khoảng 50 độ C do người lớn pha từ nước sôi và nước nguội.
- Nhiệt kế nấu ăn nếu có; nếu không, ghi “lạnh, phòng, ấm” và thời điểm lấy nước.
- Một chiếc thìa inox cho mỗi cốc, đồng hồ bấm giây trên điện thoại, giấy kẻ bảng.
Trước khi đo thật, làm thử một lần để thống nhất thế nào là “tan hết”. Gợi ý: khi đặt cốc lên tờ giấy đen, nhìn từ trên xuống không còn thấy hạt nào ở đáy, và chất lỏng không còn vệt sóng sánh khi khuấy nhẹ.
Lưu ý an toàn
Nước ấm do người lớn chuẩn bị. Chỉ cần khoảng 50 độ C, ấm tay nhưng không bỏng. Không dùng nước sôi trực tiếp: vừa nguy hiểm cho trẻ, vừa có thể làm nứt cốc thuỷ tinh mỏng.
Xay đường là việc của người lớn. Máy xay có lưỡi dao sắc, chỉ người lớn thao tác. Nếu giã bằng cối, trẻ có thể làm nhưng nên bọc đường trong túi nilon để bột không bay vào mắt.
Không uống nước đường sau thí nghiệm. Cốc, thìa và đường đã qua tay nhiều lần, lại để lâu ngoài bàn, kiến dễ kéo tới. Đổ bỏ và rửa dụng cụ ngay.
Lau sạch bàn sau khi làm. Đường rơi vãi trên bàn và sàn thu hút kiến, gián. Dùng khăn ẩm lau kỹ, không chỉ quét khô.
Cốc thuỷ tinh đặt chỗ vững. Ba cốc đặt sát nhau trên mép bàn rất dễ bị khuỷu tay gạt đổ, nhất là khi đang mải nhìn đồng hồ. Kê cốc trên một khay có thành, cách mép bàn ít nhất một gang tay. Nếu cốc vỡ, trẻ đứng yên để người lớn nhặt mảnh và lau bằng khăn ướt gấp nhiều lớp, không dùng tay trần.
Các bước đo cho từng biến
Ba thí nghiệm con làm nối tiếp nhau. Mỗi thí nghiệm con làm ít nhất hai lần, ghi cả hai con số.
- Thí nghiệm nhiệt độ: rót 100 mililít nước lạnh, nước phòng và nước ấm vào ba cốc. Đo và ghi nhiệt độ từng cốc. Cho cùng lúc 5 gam đường cát vào mỗi cốc, khuấy đều mỗi giây một vòng, bấm giờ tới khi tan hết.
- Thí nghiệm khuấy: dùng nước ở nhiệt độ phòng cho cả hai cốc. Cốc thứ nhất khuấy đều mỗi giây một vòng, cốc thứ hai để yên. Bấm giờ từng cốc; cốc để yên nếu quá 10 phút mà chưa tan hết thì ghi “trên 10 phút” và nhận xét đáy cốc.
- Thí nghiệm kích cỡ hạt: dùng nước nhiệt độ phòng, khuấy cùng nhịp. Cốc một cho 5 gam đường xay, cốc hai 5 gam đường cát, cốc ba 5 gam đường phèn viên. Bấm giờ từng cốc.
- Sau mỗi lần đo, đổ bỏ, tráng cốc bằng nước sạch và lau khô trước lần tiếp theo.
- Ghi tất cả vào bảng, tính trung bình hai lần đo, rồi tính tốc độ hoà tan bằng 5 gam chia thời gian trung bình.
Nếu chỉ có một người bấm giờ, hãy làm ba cốc lần lượt thay vì cùng lúc. Chậm hơn nhưng số đo đáng tin hơn so với một người vừa khuấy ba thìa vừa nhìn ba cốc.
Số liệu mẫu (giả định) và tốc độ hoà tan
Các con số dưới đây là giả định, minh hoạ cách ghi chép và cách tính tốc độ hoà tan theo gam mỗi giây.
| Điều kiện (5 g đường, 100 mL nước) | Thời gian trung bình giả định | Tốc độ hoà tan |
|---|---|---|
| Đường cát, nước lạnh 8 °C, có khuấy | 95 s | 5 chia 95, khoảng 0,05 g/s |
| Đường cát, nước phòng 28 °C, có khuấy | 48 s | khoảng 0,10 g/s |
| Đường cát, nước ấm 50 °C, có khuấy | 22 s | khoảng 0,23 g/s |
| Đường cát, nước phòng, không khuấy | trên 600 s | dưới 0,008 g/s |
| Đường xay, nước phòng, có khuấy | 15 s | khoảng 0,33 g/s |
| Đường phèn viên, nước phòng, có khuấy | 360 s | khoảng 0,014 g/s |
Tự kiểm vài phép chia: 5 chia 48 xấp xỉ 0,104; 5 chia 22 xấp xỉ 0,227; 5 chia 360 xấp xỉ 0,0139. Trong ví dụ giả định, nước ấm 50 độ C cho tốc độ gấp khoảng 4,3 lần nước lạnh 8 độ C (95 chia 22), còn đường xay nhanh hơn đường phèn tới 24 lần (360 chia 15). Kết luận viết theo dạng: khi tăng nhiệt độ nước từ 8 lên 50 độ C, thời gian tan của 5 gam đường cát giảm từ 95 xuống 22 giây.
Giải thích khoa học: vì sao ba yếu tố đều làm đường tan nhanh hơn
Đường kính là saccarozơ, các phân tử đường liên kết với nhau trong tinh thể. Khi gặp nước, phân tử nước bám vào bề mặt tinh thể, tạo liên kết với các nhóm ưa nước của phân tử đường và kéo từng phân tử ra khỏi tinh thể. Việc này chỉ xảy ra ở bề mặt, nên mọi yếu tố làm tăng số lần nước tiếp xúc với bề mặt đường mỗi giây đều làm đường tan nhanh hơn.
Nhiệt độ cao hơn nghĩa là các phân tử nước chuyển động nhanh hơn, va vào bề mặt tinh thể thường xuyên và mạnh hơn, đồng thời phân tử đường đã tách ra cũng khuếch tán đi xa nhanh hơn. Khuấy có tác dụng khác: quanh mỗi hạt đường luôn có một lớp nước đã rất ngọt, gần bão hoà, làm chậm việc hoà tan; thìa khuấy cuốn lớp nước đặc ấy đi và mang nước loãng tới sát hạt. Hạt nhỏ hơn thì cùng 5 gam đường có tổng diện tích bề mặt lớn hơn rất nhiều. Một viên đường phèn cỡ ngón tay khi xay thành bột mịn có diện tích bề mặt tăng lên hàng trăm lần.
Cần nhấn mạnh: các yếu tố này thay đổi tốc độ hoà tan, không phải lượng tối đa tan được. Khuấy kỹ đến đâu, 100 mililít nước ở nhiệt độ phòng cũng chỉ hoà tan được một lượng đường nhất định; riêng nhiệt độ thì ảnh hưởng cả hai. Hoà tan đường là biến đổi vật lý, nếu để nước bay hơi hết, đường lại xuất hiện. Viết bằng chữ: đường rắn cộng nước cho ra dung dịch đường.
Nguồn sai số
Khó xác định thời điểm tan hết. Những hạt cuối cùng rất nhỏ, người này thấy hết, người kia vẫn thấy còn. Dùng nền giấy đen và cùng một người phán định cho mọi lần đo.
Nhịp khuấy không đều. Đếm thầm hoặc bật nhịp đếm trên điện thoại để giữ đúng một vòng mỗi giây; khuấy nhanh hơn ở một cốc là đã thay đổi thêm một biến.
Nhiệt độ nước thay đổi trong lúc đo. Cốc nước ấm nguội dần, cốc nước lạnh ấm lên. Với thời gian đo dưới hai phút, thay đổi này nhỏ, nhưng nên ghi nhiệt độ cả lúc đầu và lúc cuối.
Đường phèn không đều kích cỡ. Viên to viên nhỏ cho thời gian khác nhau đáng kể. Chọn các viên gần cùng cỡ, hoặc ghi số viên dùng để đủ 5 gam.
Đong bằng thìa thay vì cân. Một thìa đường xay nhẹ hơn hẳn một thìa đường phèn vì nhiều khoảng trống. Nếu không có cân, kết quả kích cỡ hạt chỉ nên coi là định tính.
Biến thể để đào sâu
Sau ba thí nghiệm con, bạn có thể mở rộng bằng những câu hỏi mới, mỗi câu vẫn chỉ đổi một biến.
- Đo thời gian tan ở năm mức nhiệt độ thay vì ba, vẽ đồ thị đường để thấy xu hướng có đều hay cong.
- Thay đổi nhịp khuấy: nửa vòng, một vòng, hai vòng mỗi giây.
- So sánh muối ăn và đường cát cùng cỡ hạt ở nước phòng, xem chất nào tan nhanh hơn.
- So sánh viên đường phèn nguyên và cùng viên đó đập làm bốn, để thấy riêng tác dụng của diện tích bề mặt.
- Chuyển sang câu hỏi độ tan: thêm đường từng 5 gam vào 100 mililít nước phòng tới khi không tan nữa, ghi lại tổng lượng.
Mỗi biến thể là một trang trong sổ thí nghiệm, gồm câu hỏi, dự đoán, bảng số liệu, biểu đồ và hai ba câu kết luận. Kết luận nên nói rõ trong phạm vi đã đo, tránh khái quát quá xa.
Câu hỏi thường gặp
Tốc độ hoà tan và độ tan khác nhau thế nào?
Tốc độ hoà tan cho biết chất tan nhanh hay chậm, còn độ tan cho biết lượng tối đa có thể tan trong một lượng dung môi ở nhiệt độ nhất định. Khuấy và nghiền nhỏ làm tăng tốc độ hoà tan nhưng không làm tăng độ tan; nhiệt độ thì thường ảnh hưởng cả hai.
Không có nhiệt kế thì làm thế nào?
Bạn vẫn làm được với ba mức nước lạnh từ tủ lạnh, nước để ngoài phòng và nước ấm người lớn pha theo tỉ lệ một phần nước sôi với hai phần nước nguội. Ghi rõ cách pha để lần sau làm lại giống được.
Vì sao không khuấy thì đường tan rất lâu?
Quanh hạt đường ở đáy cốc hình thành một lớp nước rất ngọt, gần như không hoà tan thêm. Không khuấy thì lớp này chỉ loang ra rất chậm nhờ khuếch tán. Khuấy đẩy lớp nước đặc đi và đưa nước loãng tới sát hạt đường.
Học sinh lớp mấy làm được thí nghiệm này?
Học sinh từ lớp 4, lớp 5 làm được phần quan sát và bấm giờ khi có người lớn giúp chuẩn bị nước ấm. Học sinh trung học cơ sở nên làm đủ ba biến, lặp lại hai lần mỗi điều kiện, tính tốc độ và vẽ biểu đồ.
Có nên làm cùng lúc ba cốc không?
Nếu có đủ ba người, mỗi người khuấy và bấm giờ một cốc thì làm cùng lúc được. Nếu chỉ có một người, nên làm lần lượt, vì vừa khuấy nhiều cốc vừa quan sát rất dễ bỏ sót thời điểm tan hết.
Kết quả của mình khác số liệu mẫu có sao không?
Không sao, số liệu mẫu chỉ là giả định để minh hoạ. Điều quan trọng là xu hướng có giống không và bạn giải thích được vì sao số đo của mình như vậy, kể cả khi có lần đo bất thường.