Dầu ăn và nước không tan vào nhau, nên có thể tách chúng bằng cách cho hai lớp phân tầng rồi xả lớp dưới ra trước — đúng nguyên lý của phễu chiết trong phòng thí nghiệm. Ở nhà, một chai nhựa úp ngược có nắp đục lỗ nhỏ làm được việc đó khá gọn, và còn cho bạn đo một đại lượng thú vị: lắc mạnh xong thì mất bao lâu dầu và nước mới tách lớp trở lại.
Bài viết cho học sinh khoảng 11 đến 15 tuổi đang học các phương pháp tách chất, cùng phụ huynh muốn có một buổi làm tay ít bừa bộn. Thí nghiệm không đun nóng, không hoá chất ngoài, chỉ cần chú ý chuyện dầu làm trơn sàn.
Mục tiêu và chỗ đứng trong bài học
Trong chương tách chất, học sinh thường học bốn cách: lọc, bay hơi (cô cạn), chưng cất và chiết. Ba cách đầu dễ hình dung qua đời sống, còn chiết thì nhiều bạn chỉ thấy hình vẽ phễu chiết hình quả lê có khoá ở đáy. Thí nghiệm này biến hình vẽ đó thành vật cầm trên tay, giúp hiểu rằng chiết dùng cho hỗn hợp hai chất lỏng không hoà tan vào nhau và có khối lượng riêng khác nhau.
Mục tiêu thứ hai là đo đạc thay vì chỉ quan sát. Bạn đo thể tích thu hồi của từng chất lỏng để thấy phương pháp này có hao hụt ở lớp ranh giới, và đo thời gian tách lớp sau khi lắc để có một biến phụ thuộc rõ ràng. Khi thêm một giọt nước rửa bát, thời gian ấy thay đổi hẳn, mở ra khái niệm nhũ tương và chất nhũ hoá, thứ có mặt trong sữa, sốt mayonnaise và kem dưỡng da.
Mục tiêu thứ ba là tập thiết kế thí nghiệm có một biến. Khi so số giọt xà phòng, mọi thứ khác phải giữ nguyên: lượng dầu, lượng nước, số lần lắc, loại chai. Nội dung này thường gặp trong chủ đề hỗn hợp và tách chất của Khoa học tự nhiên lớp 6, và quay lại ở phần chất béo, chất giặt rửa trong Hoá học các lớp trên.
Chuẩn bị dụng cụ và làm phễu chiết từ chai
Chọn chai nhựa trong, thành mỏng, dung tích 500 mililít, loại đựng nước suối. Chai càng trong thì càng dễ nhìn ranh giới giữa hai lớp.
- Một chai nhựa 500 mililít cùng nắp; một chiếc đinh nhỏ hoặc kim khâu to để đục lỗ nắp, việc đục do người lớn làm.
- Dầu ăn thực vật loại thường: khoảng 50 mililít cho mỗi lần thử.
- Nước sạch: 100 mililít, nhỏ vài giọt màu thực phẩm để phân biệt rõ với dầu.
- Ống tiêm nhựa không kim 10 mililít hoặc cốc đong có vạch nhỏ để đo thể tích thu hồi.
- Hai bát hoặc cốc để hứng: một đựng nước, một đựng dầu.
- Nước rửa bát loại thường dùng trong nhà, chỉ dùng một loại, không pha với chất tẩy nào khác.
- Đồng hồ bấm giây trên điện thoại, khăn lau, giấy báo cũ lót bàn.
Làm phễu: người lớn hơ nóng đầu đinh trên bật lửa vài giây rồi xuyên một lỗ ở giữa nắp, đường kính khoảng 2 đến 3 milimét. Lỗ nhỏ giúp chảy chậm, dễ dừng đúng lúc. Thử bằng nước trước: vặn nắp, úp ngược chai, dùng ngón tay bịt lỗ, kiểm tra không rỉ ở ren.
An toàn và dọn dẹp
Dầu đổ ra sàn là trơn trượt. Làm trên mặt bàn có lót giấy báo, đặt bát hứng trong một khay lớn. Dầu rơi xuống gạch thì lau bằng giấy khô trước, sau đó mới lau nước có xà phòng.
Đục lỗ bằng đinh nóng là việc của người lớn. Trẻ không cầm bật lửa và không cầm đinh nóng. Nếu không muốn dùng lửa, có thể khoan lỗ bằng mũi khoan tay nhỏ hoặc dùng nắp chai nước thể thao có sẵn van mở.
Không trộn nước rửa bát với chất tẩy khác. Thí nghiệm chỉ dùng đúng một loại nước rửa bát, một hai giọt. Tuyệt đối không cho thêm nước tẩy bồn cầu, nước javel hay chất tẩy bất kỳ vào chai.
Không đổ dầu xuống bồn rửa. Dầu nguội đông lại trong ống thoát nước gây tắc. Dồn dầu đã dùng vào chai cũ, đậy nắp, bỏ cùng rác sinh hoạt hoặc gom theo hướng dẫn thu gom dầu thải ở nơi bạn sống.
Không dùng dầu đã qua thí nghiệm để nấu ăn. Dầu đã tiếp xúc với màu thực phẩm, xà phòng và chai không rửa kỹ. Hãy coi là chất thải.
Các bước: tách lớp, xả nước, đo thời gian
Phần chính chia hai buổi: buổi thứ nhất tách dầu khỏi nước và đo thể tích thu hồi, buổi thứ hai đo thời gian tách lớp với số giọt xà phòng khác nhau.
- Đong 100 mililít nước màu và 50 mililít dầu, đổ vào chai, vặn chặt nắp có lỗ, bịt lỗ bằng ngón tay.
- Lắc mạnh 20 lần theo cùng một kiểu, vừa lắc vừa đếm to. Đặt chai đứng thẳng, bấm giờ ngay.
- Quan sát: lúc đầu hỗn hợp đục như sữa, sau đó các giọt dầu nổi lên, ghép lại thành lớp. Dừng đồng hồ khi ranh giới giữa hai lớp rõ nét, lớp nước dưới gần trong trở lại. Ghi thời gian.
- Úp ngược chai trên bát thứ nhất, giữ ngón tay bịt lỗ, chờ khoảng một phút để hai lớp ổn định lại theo chiều mới: lúc này nước nằm sát nắp.
- Nhấc ngón tay cho nước chảy xuống bát. Khi ranh giới tiến gần tới nắp thì bịt lại. Phần nhỏ lẫn lộn ở ranh giới hứng riêng vào một cốc thứ ba.
- Chuyển sang bát thứ hai, mở ngón tay cho dầu chảy hết. Đo thể tích ba phần bằng ống tiêm hoặc cốc đong.
- Buổi thứ hai: lặp lại bước 1 đến 3 với 0 giọt, 1 giọt và 3 giọt nước rửa bát, mỗi mức làm hai lần, dùng chai sạch cho mỗi lần.
Nếu dùng chung chai, phải súc sạch bằng nước ấm và để khô, vì chút xà phòng còn sót cũng đủ làm lệch kết quả lần thử 0 giọt.
Số liệu mẫu (giả định): thể tích thu hồi và thời gian tách lớp
Hai bảng nhỏ dưới đây gộp chung. Mọi con số là giả định để minh hoạ cách ghi và tính.
| Lần đo | Kết quả giả định | Ghi chú tính toán |
|---|---|---|
| Nước thu được ở bát 1 | 94 mL | trên 100 mL ban đầu, đạt 94 % |
| Dầu thu được ở bát 2 | 45 mL | trên 50 mL ban đầu, đạt 90 % |
| Phần lẫn ở ranh giới | 8 mL | không tính vào chất nào |
| Tổng ba phần | 147 mL | hụt 3 mL bám thành chai |
| Tách lớp, 0 giọt xà phòng, lần 1 và 2 | 38 s và 42 s | trung bình 40 s |
| Tách lớp, 1 giọt, lần 1 và 2 | 3 phút 10 s và 2 phút 50 s | trung bình 3 phút |
| Tách lớp, 3 giọt, lần 1 và 2 | hơn 15 phút, vẫn còn lớp đục | ghi là không tách hẳn trong 15 phút |
Tự kiểm: 94 cộng 45 cộng 8 bằng 147. Trung bình của 38 và 42 là 40 giây; của 190 giây và 170 giây là 180 giây, tức 3 phút. Như vậy một giọt xà phòng làm thời gian tách lớp dài ra khoảng 4,5 lần trong ví dụ giả định này. Với 3 giọt, nhóm nên ghi trung thực là chưa tách sau 15 phút, không đoán con số.
Giải thích khoa học: vì sao dầu nổi và vì sao xà phòng giữ chúng trộn lâu hơn
Phân tử nước phân cực: đầu oxi hơi âm, hai đầu hiđro hơi dương, các phân tử nước hút nhau rất chặt. Dầu ăn chủ yếu là chất béo, phân tử dài gồm nhiều mạch cacbon và hiđro, gần như không phân cực. Khi trộn, nước thích dính với nước hơn là xen vào giữa các phân tử dầu, nên hai chất tự tách ra thành hai pha. Dầu có khối lượng riêng khoảng 0,9 gam trên mililít, nhỏ hơn nước, vì vậy nổi lên trên.
Phễu chiết, dù là đồ thuỷ tinh hay chai nhựa úp ngược, chỉ tận dụng hai điều đó: chất lỏng nặng hơn nằm dưới, sát lỗ thoát, được xả ra trước. Chỗ khó là lớp ranh giới, nơi còn những giọt nhỏ của chất này lơ lửng trong chất kia. Trong phòng thí nghiệm, người ta cũng bỏ riêng phần này hoặc chiết lại lần hai.
Khi lắc, dầu vỡ thành vô số giọt nhỏ phân tán trong nước, gọi là nhũ tương. Không có gì giữ, các giọt dầu va nhau rồi hợp lại và nổi lên trong vài chục giây. Phân tử xà phòng có một đầu ưa nước, một đuôi ưa dầu; chúng chen vào bề mặt giọt dầu, đuôi cắm vào dầu, đầu quay ra nước, khiến giọt dầu khó hợp nhau hơn. Nhũ tương vì thế bền lâu hơn. Xà phòng ở đây là chất nhũ hoá, giống vai trò của lòng đỏ trứng trong sốt mayonnaise. Toàn bộ thí nghiệm là biến đổi vật lý: dầu vẫn là dầu, nước vẫn là nước.
Nguồn sai số
Dừng đồng hồ theo cảm nhận. Thế nào là “ranh giới rõ” mỗi người nhìn một kiểu. Thống nhất từ đầu một tiêu chí, ví dụ khi nhìn xuyên lớp nước thấy rõ ngón tay đặt phía sau chai, và để cùng một người bấm giờ tất cả các lần.
Lắc không đều. Lắc 20 lần mạnh khác 20 lần nhẹ. Có thể cho hai bạn lắc lần lượt và so, hoặc lắc theo nhịp đếm của điện thoại.
Dầu bám thành chai. Một lớp dầu mỏng phủ lên thành nhựa không bao giờ chảy hết, làm thể tích dầu thu hồi luôn thấp hơn thực tế vài mililít. Đó là lý do phần trăm thu hồi của dầu thấp hơn của nước.
Vạch chia thô. Cốc đong bếp thường chia vạch 50 mililít, đọc lệch dễ tới 5 mililít. Ống tiêm 10 mililít chính xác hơn nhiều cho phần lẫn ở ranh giới.
Chai còn sót xà phòng. Sai số loại này khó thấy nhất. Đánh số chai, dành riêng một chai chưa từng chạm xà phòng cho mức 0 giọt.
Biến thể mở rộng
Từ phễu chai cơ bản, bạn có thể biến bài thành chuỗi thí nghiệm nhỏ chỉ đổi một yếu tố mỗi lần.
- Đổi tỉ lệ dầu và nước (25, 50, 75 mililít dầu) để xem lớp ranh giới dày lên hay mỏng đi.
- Thử chất nhũ hoá có trong bếp như lòng đỏ trứng, mù tạt, so thời gian tách lớp với xà phòng; nhớ không ăn sản phẩm.
- Đo thời gian tách lớp khi dùng nước ấm và nước lạnh từ tủ lạnh; nước ấm do người lớn chuẩn bị.
- Thay dầu ăn bằng dầu dừa đã làm lỏng trong ngày nóng để thấy chất béo khác nhau tách lớp nhanh chậm khác nhau.
- Liên hệ thực tế: tìm hiểu bể tách mỡ ở bếp nhà hàng hoạt động theo cùng nguyên lý dầu nổi trên nước, rồi vẽ sơ đồ.
Mỗi biến thể vẽ thành một cột trong biểu đồ thời gian tách lớp, ghi rõ đơn vị giây hay phút trên trục. Biểu đồ cột phù hợp vì biến độc lập là các nhóm, không phải số liên tục.
Câu hỏi thường gặp
Không có chai nhựa thì dùng gì làm phễu chiết?
Bạn có thể dùng ống tiêm nhựa lớn 50 mililít bịt đầu, hoặc túi nilon kín miệng treo lên rồi chích một lỗ nhỏ ở góc dưới. Cách túi nilon khá vui nhưng khó dừng đúng lúc, nên chuẩn bị sẵn kẹp giấy để kẹp góc túi lại.
Vì sao dầu luôn nổi trên nước?
Vì dầu ăn có khối lượng riêng khoảng 0,9 gam trên mililít, nhỏ hơn nước khoảng 1 gam trên mililít, và hai chất không hoà tan vào nhau. Chất nhẹ hơn trên cùng thể tích sẽ bị đẩy lên trên, giống như cái phao nổi trong chậu nước.
Thêm xà phòng có làm dầu tan vào nước không?
Không hẳn là tan. Xà phòng giúp dầu vỡ thành giọt rất nhỏ và giữ các giọt đó lơ lửng lâu trong nước, gọi là nhũ tương. Để lâu, phần lớn dầu vẫn sẽ nổi lên, chỉ chậm hơn nhiều so với khi không có xà phòng.
Thí nghiệm này có phải phản ứng hoá học không?
Không. Dầu và nước chỉ trộn rồi tách ra, không có chất mới nào được tạo thành, nên đây là biến đổi vật lý. Ngay cả khi thêm xà phòng, các chất vẫn giữ nguyên bản chất, chỉ thay đổi cách phân bố.
Có thể tách hết toàn bộ dầu khỏi nước không?
Bằng chai nhựa thì không tách tuyệt đối được, vì luôn có lớp ranh giới lẫn lộn và dầu bám thành chai. Phòng thí nghiệm cũng gặp điều này, người ta giảm hao hụt bằng phễu chiết thon đáy và chiết lặp lại nhiều lần.
Bao nhiêu tuổi thì tự làm được?
Từ khoảng 10 tuổi, học sinh tự đong, lắc, bấm giờ và xả chất lỏng được. Riêng việc đục lỗ nắp chai bằng đinh nóng phải để người lớn làm, và người lớn nên ở cạnh để xử lý nếu dầu đổ ra sàn.