ThucNghiem.comThực Nghiệm
Chất và sự biến đổi chất

Viên sủi trong nước lạnh và nước ấm: đo nhiệt độ ảnh hưởng tốc độ phản ứng

Bấm giờ nửa viên sủi vitamin C hết sủi bọt trong nước ở bốn nhiệt độ, tính tốc độ phản ứng, vẽ đồ thị và giải thích bằng va chạm giữa các hạt.

Vietnamese father and son watching fizzing bubbles rise in four clear glasses lined up on a dining table in Vinh, Nghe An, thermometer beside them, faces turned away

Nửa viên sủi vitamin C thả vào nước ấm khoảng 55 độ C thường hết sủi trong chừng hai mươi giây, còn trong nước lạnh từ tủ lạnh có thể mất hơn một phút rưỡi — chênh lệch đủ lớn để đo bằng điện thoại. Đây là cách gọn nhất để thấy tận mắt rằng nhiệt độ làm phản ứng hoá học chạy nhanh hơn, và để tập tính tốc độ từ thời gian.

Thí nghiệm dành cho học sinh từ lớp 7 trở lên, nhất là khi học tốc độ phản ứng. Viên sủi do người lớn giữ và đưa từng miếng, nước ấm do người lớn pha. Dung dịch sau thí nghiệm đổ bỏ, không uống.

Mục tiêu và nội dung bài học

Mục tiêu chính là kiểm tra một dự đoán có thể đo được: khi nhiệt độ nước tăng, thời gian để một lượng viên sủi phản ứng hết sẽ giảm. Biến độc lập là nhiệt độ nước, biến phụ thuộc là thời gian sủi bọt, còn lượng viên sủi, lượng nước, loại cốc và cách thả viên đều phải giữ như nhau. Từ thời gian, học sinh tính được tốc độ và vẽ đồ thị tốc độ theo nhiệt độ.

Về kiến thức, nội dung gắn với các yếu tố ảnh hưởng đến tốc độ phản ứng hoá học, thường gặp ở Khoa học tự nhiên lớp 8 và được học kỹ hơn ở Hoá học lớp 10. Viên sủi còn là ví dụ đẹp cho phản ứng giữa một axit và một muối cacbonat tạo khí, một trong những dấu hiệu nhận biết phản ứng hoá học quen thuộc nhất: có bọt khí thoát ra.

Một mục tiêu phụ nhưng quan trọng là nhận ra giới hạn của thí nghiệm. Viên sủi vừa phải tan ra vừa phải phản ứng, nên thứ ta đo là tốc độ của cả quá trình, không phải riêng phản ứng hoá học. Học sinh trung học phổ thông có thể bàn thêm điều này khi so số liệu với các quy tắc gần đúng trong sách.

Dụng cụ và vật liệu

Thí nghiệm dùng nhiều viên sủi nếu làm đủ các lần lặp, nên chia nửa viên cho mỗi lần đo để tiết kiệm mà vẫn đủ thời gian quan sát.

  • Viên sủi vitamin C loại thông thường, cùng một hộp, còn hạn dùng: khoảng 5 viên, chia đôi được 10 nửa viên.
  • Bốn cốc thuỷ tinh trong giống nhau, dung tích khoảng 250 mililít.
  • Nước lạnh trong tủ lạnh, nước để ở nhiệt độ phòng, nước ấm khoảng 40 độ C và 55 độ C do người lớn pha.
  • Nhiệt kế nấu ăn để đo nhiệt độ nước ngay trước khi thả viên.
  • Cốc đong để lấy đúng 150 mililít nước mỗi cốc.
  • Cân nhà bếp loại 0,1 gam nếu có, để kiểm các nửa viên gần bằng nhau.
  • Điện thoại bấm giờ, giấy đen làm nền, bảng ghi chép.

Chia viên: người lớn bẻ viên ngay trong vỉ hoặc trong túi giấy, không dùng dao. Nếu có cân, chọn các nửa viên chênh nhau không quá 0,1 gam; các mảnh vụn gom lại một chỗ, không dùng để đo. Viên sủi hút ẩm rất nhanh, nên chỉ lấy ra khỏi vỉ ngay trước lần đo.

An toàn

Viên sủi do người lớn giữ. Dù là vitamin C, viên sủi vẫn là sản phẩm bổ sung, không phải đồ chơi. Người lớn cất hộp, chỉ đưa từng nửa viên cho mỗi lần đo.

Chỉ dùng viên sủi vitamin C thông thường. Không dùng viên sủi có chứa thuốc hạ sốt, giảm đau hay bất kỳ hoạt chất điều trị nào. Không dùng viên sủi làm sạch răng giả hay viên tẩy rửa, vì đó là hoá chất khác.

Không uống dung dịch sau thí nghiệm. Mỗi lần đo dùng nửa viên, cả buổi là nhiều viên; uống vào là quá lượng khuyến cáo trên bao bì. Đổ bỏ dung dịch vào bồn rửa, tráng cốc.

Nước ấm do người lớn pha. Mức 55 độ C nóng tay, có thể làm bỏng da trẻ nếu đổ. Người lớn pha và rót, trẻ chỉ thả viên và bấm giờ.

Đeo kính khi cúi sát quan sát. Bọt khí vỡ có thể bắn giọt dung dịch hơi chua lên mặt; giữ mắt cách miệng cốc ít nhất một gang tay.

Các bước đo

Làm lần lượt từng cốc, mỗi nhiệt độ làm hai lần. Một người thả viên, một người bấm giờ và quan sát.

  1. Rót 150 mililít nước vào cốc, đo và ghi nhiệt độ ngay trước khi thả viên.
  2. Thả nửa viên sủi vào giữa cốc từ độ cao khoảng 2 centimét, đồng thời bấm giờ. Không khuấy.
  3. Quan sát bọt khí. Dừng đồng hồ khi viên đã tan hết và chỉ còn lác đác vài bọt nhỏ bám thành cốc; thống nhất tiêu chí này từ lần đầu.
  4. Đo lại nhiệt độ nước sau khi phản ứng xong và ghi lại.
  5. Đổ bỏ, tráng và lau khô cốc. Làm tiếp với nhiệt độ khác. Nên làm theo thứ tự nhiệt độ ngẫu nhiên, không phải luôn từ lạnh lên nóng, để tránh sai lệch do viên hút ẩm dần.
  6. Ghi tất cả vào bảng, tính thời gian trung bình và tốc độ bằng 1 chia thời gian.

Nước lạnh từ tủ lạnh ấm lên khá nhanh khi để ngoài; rót ra là đo ngay. Với nước ấm 55 độ C, nhiệt độ giảm vài độ sau một phút trong cốc thuỷ tinh, đây là lý do cần đo cả trước và sau.

Số liệu mẫu (giả định) và cách tính tốc độ

Các số dưới đây là giả định để minh hoạ cách ghi và tính. Tốc độ ở đây là tốc độ tương đối, tính bằng nghịch đảo của thời gian.

Nhiệt độ trung bìnhLần 1Lần 2Trung bìnhTốc độ tương đối (1 chia thời gian)
10 °C98 s94 s96 skhoảng 0,010 mỗi giây
28 °C54 s50 s52 skhoảng 0,019 mỗi giây
40 °C35 s33 s34 skhoảng 0,029 mỗi giây
55 °C22 s20 s21 skhoảng 0,048 mỗi giây

Tự kiểm: 1 chia 96 xấp xỉ 0,0104; 1 chia 52 xấp xỉ 0,0192; 1 chia 34 xấp xỉ 0,0294; 1 chia 21 xấp xỉ 0,0476. Từ 10 lên 55 độ C, tốc độ tăng khoảng 4,6 lần (96 chia 21). Vẽ đồ thị với trục ngang là nhiệt độ, trục dọc là tốc độ tương đối, các điểm sẽ nằm trên một đường cong đi lên ngày càng dốc.

Sách thường nhắc quy tắc gần đúng: nhiều phản ứng tăng tốc khoảng hai đến bốn lần khi nhiệt độ tăng 10 độ. Số liệu giả định trên tăng chậm hơn thế, điều này hợp lý vì quá trình đo còn bị giới hạn bởi việc viên phải rã và tan ra, không chỉ phản ứng hoá học.

Giải thích khoa học

Viên sủi chứa hai thành phần chính tạo bọt: một axit hữu cơ, thường là axit citric, và một muối cacbonat, thường là natri hiđrocacbonat (cùng chất với baking soda). Ở dạng khô, chúng nằm cạnh nhau mà không phản ứng. Khi gặp nước, cả hai tan ra, các ion và phân tử gặp nhau và phản ứng. Phương trình chữ: axit citric cộng natri hiđrocacbonat tạo thành natri citrat, nước và khí cacbon đioxit. Khí cacbon đioxit chính là bọt sủi.

Để phản ứng xảy ra, các hạt phải va chạm với nhau, và không phải va chạm nào cũng thành công: chỉ những va chạm đủ năng lượng mới phá được liên kết cũ để tạo liên kết mới. Khi nhiệt độ tăng, các hạt chuyển động nhanh hơn, số lần va chạm mỗi giây tăng, và quan trọng hơn, tỉ lệ va chạm đủ năng lượng tăng mạnh. Đó là lý do tốc độ tăng nhanh hơn nhiều so với mức tăng nhiệt độ tính theo phần trăm.

Nước ấm còn giúp viên rã và tan nhanh hơn, và khí cacbon đioxit kém tan trong nước ấm nên thoát ra thành bọt sớm hơn. Ba hiệu ứng cùng chiều này đều làm thời gian đo được ngắn lại. Một thí nghiệm sạch hơn, chỉ đo riêng phản ứng, cần nghiền viên thành bột trước, đó là gợi ý cho phần biến thể. Đây là biến đổi hoá học vì tạo ra chất mới là natri citrat và khí cacbon đioxit.

Nguồn sai số

Các nửa viên không bằng nhau. Bẻ tay khó đều, nửa to sủi lâu hơn nửa nhỏ. Cân để chọn mảnh gần bằng nhau, hoặc ghi khối lượng từng mảnh để tính thời gian trên mỗi gam.

Viên hút ẩm khi để ngoài. Viên đã hút ẩm phản ứng một phần từ trước, sủi yếu hơn. Lấy ra khỏi vỉ ngay trước khi thả, không bày sẵn cả buổi.

Thời điểm kết thúc khó xác định. Bọt nhỏ vẫn lác đác rất lâu. Cùng một người quyết định điểm dừng, theo tiêu chí đã thống nhất, cho mọi lần đo.

Nhiệt độ thay đổi trong lúc đo. Cốc nóng nguội đi, cốc lạnh ấm lên, đặc biệt khi phản ứng kéo dài. Dùng trung bình của nhiệt độ đầu và cuối làm nhiệt độ của lần đo.

Viên rơi nghiêng hoặc dính thành cốc. Viên nằm sát thành cốc tiếp xúc nước ít hơn. Thả từ cùng độ cao vào giữa cốc; lần nào viên dính thành thì ghi chú và cân nhắc làm lại.

Biến thể mở rộng

Mỗi biến thể dưới đây vẫn dùng nửa viên sủi và 150 mililít nước, chỉ đổi đúng một điều kiện.

  • Nghiền nửa viên thành bột (trong túi giấy, người lớn làm) rồi đo ở cùng bốn nhiệt độ, so với viên nguyên để tách ảnh hưởng của việc rã viên.
  • Giữ nhiệt độ phòng, đổi lượng nước 50, 100, 150, 200 mililít, xem thời gian có thay đổi không và giải thích.
  • Đặt cốc lên cân, ghi khối lượng mỗi 10 giây để thấy khối lượng giảm dần khi khí cacbon đioxit bay đi; vẽ đồ thị khối lượng theo thời gian.
  • Úp một quả bóng bay lên miệng chai nhỏ có nước ở hai nhiệt độ, thả nửa viên vào, so kích thước bóng sau cùng một khoảng thời gian.
  • So sánh viên sủi còn hạn và viên đã để mở vỉ vài ngày, ghi lại khác biệt về thời gian và lượng bọt.

Biến thể cân khối lượng nối rất tự nhiên với bài bảo toàn khối lượng: trong cốc mở, khối lượng giảm vì khí thoát ra; trong bình kín, tổng khối lượng giữ nguyên.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao viên sủi tan nhanh hơn trong nước ấm?

Trong nước ấm, các hạt chuyển động nhanh hơn, va chạm nhiều hơn và nhiều va chạm đủ năng lượng để phản ứng hơn. Viên cũng rã và tan nhanh hơn, khí thoát ra dễ hơn. Tất cả cộng lại khiến thời gian sủi ngắn đi rõ rệt.

Bọt khí trong viên sủi là khí gì?

Đó là khí cacbon đioxit, sinh ra khi axit citric phản ứng với natri hiđrocacbonat trong nước. Đây cũng là loại khí làm nên bọt trong nước ngọt có ga, không màu, không mùi, ở lượng nhỏ như trong thí nghiệm thì an toàn.

Có thể dùng viên sủi thuốc hạ sốt để làm không?

Không nên. Viên sủi chứa thuốc là sản phẩm điều trị, cần được cất giữ cẩn thận và chỉ dùng theo chỉ định. Viên sủi vitamin C thông thường là đủ cho thí nghiệm, và dung dịch sau đó cũng phải đổ bỏ.

Tại sao kết quả không tăng gấp đôi sau mỗi 10 độ như sách nói?

Quy tắc trong sách là gần đúng cho nhiều phản ứng, không đúng cho mọi trường hợp. Ở viên sủi, thời gian đo còn phụ thuộc việc viên rã và tan ra, nên tốc độ tăng chậm hơn. Nghiền viên thành bột trước sẽ cho kết quả gần với phản ứng thuần hơn.

Làm mấy lần mỗi nhiệt độ là đủ?

Tối thiểu hai lần, tốt hơn là ba lần. Nếu hai lần đo chênh nhau quá 10 phần trăm, nên làm thêm lần thứ ba và xem lần nào bất thường, ghi chú lý do có thể có trước khi tính trung bình.

Học sinh lớp mấy làm được?

Học sinh từ khoảng lớp 6, lớp 7 làm được phần thả viên, bấm giờ và ghi chép. Phần tính tốc độ, vẽ đồ thị và giải thích bằng va chạm phù hợp hơn với học sinh lớp 8 trở lên. Người lớn luôn giữ viên sủi và pha nước ấm.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138