Trọng tâm của một tấm phẳng hình dạng bất kỳ là giao điểm của các đường thẳng đứng kẻ từ những điểm treo khác nhau: treo tấm bìa ở một điểm, thả dây dọi, kẻ theo dây; làm lại ở điểm treo khác, hai đường cắt nhau đúng tại trọng tâm. Đặt đầu tẩy của bút chì ngay dưới điểm đó, tấm bìa nằm thăng bằng như được làm phép.
Phần thứ hai của thí nghiệm dùng một chiếc hộp giấy cao để trả lời câu hỏi thực tế: vì sao vật thấp, đế rộng thì khó đổ? Bạn đo góc nghiêng mà hộp bắt đầu đổ, so với góc tính từ kích thước đế và độ cao trọng tâm. Nội dung gắn với phần cân bằng của vật rắn, trọng tâm và mức vững vàng ở Vật lý lớp 10, và học sinh tiểu học, THCS vẫn làm được phần tìm trọng tâm.
Mục tiêu và kiến thức liên quan
Mục tiêu thứ nhất là xác định trọng tâm của một vật phẳng không đối xứng bằng thực nghiệm. Với hình tròn, hình vuông, trọng tâm nằm ở tâm hình học và có thể đoán; với một tấm bìa cắt theo hình bất kỳ thì không đoán được, phải đo.
Mục tiêu thứ hai là hiểu vì sao phương pháp treo dùng được. Khi một vật treo tự do ở một điểm và đứng yên, trọng tâm luôn nằm trên đường thẳng đứng đi qua điểm treo. Mỗi lần treo cho một đường; hai đường cắt nhau cho một điểm; đường thứ ba dùng để kiểm tra.
Mục tiêu thứ ba là liên hệ trọng tâm với độ vững. Một vật đứng trên mặt bàn chỉ đổ khi đường thẳng đứng qua trọng tâm đi ra ngoài mặt chân đế. Từ đó rút ra công thức đơn giản cho góc đổ: tan của góc đổ bằng nửa bề rộng đế chia độ cao trọng tâm. Học sinh lớp 10 tính được góc, học sinh nhỏ hơn chỉ cần so sánh hộp nào nghiêng được nhiều hơn mới đổ.
Dụng cụ
Toàn bộ là đồ dùng học tập và đồ trong nhà.
- Một tấm bìa các-tông cỡ tờ giấy A4, cắt thành hình bất kỳ không đối xứng (hình chiếc lá méo, hình bản đồ tưởng tượng, hình chiếc giày).
- Một chiếc dùi hoặc đinh ghim để đục ba lỗ nhỏ gần mép bìa, cách xa nhau.
- Một cây bút chì tròn nhẵn làm trục treo, kẹp vào chồng sách hoặc cầm ngang cố định.
- Dây dọi tự làm: sợi chỉ dài khoảng 40 cm buộc một đai ốc nhỏ hoặc cục tẩy ở đầu dưới.
- Thước kẻ dài và bút bi để kẻ đường thẳng theo dây.
- Một hộp giấy cứng hình hộp chữ nhật rỗng, đáy khoảng 10 cm × 6 cm, cao 30 cm (ví dụ hộp đựng bánh dài); một túi gạo nhỏ khoảng 200 g và băng dính để dán vào đáy hộp ở phần hai.
- Thước đo độ, hoặc ứng dụng đo độ nghiêng trên điện thoại.
Tấm bìa càng phẳng, cứng và dày đều thì kết quả càng tốt. Bìa cong vênh hoặc có chỗ dán băng dính dày sẽ làm trọng tâm lệch khỏi vị trí "lý tưởng".
Lưu ý an toàn
Kéo và dùi do người lớn dùng hoặc giám sát. Cắt bìa các-tông dày cần lực, kéo dễ trượt. Với học sinh tiểu học, người lớn cắt và đục lỗ; học sinh vẽ hình, treo bìa và kẻ đường.
Đai ốc và đinh ghim là vật nhỏ, sắc. Đinh ghim cắm vào cục tẩy hoặc hộp đựng khi không dùng. Đai ốc, đinh ghim để xa tầm với của trẻ dưới ba tuổi vì nguy cơ nuốt phải.
Không dùng đầu bút chì nhọn để đỡ tấm bìa gần mặt. Phần thử thăng bằng nên dùng đầu tẩy của bút chì hoặc đầu ngón tay. Giữ tấm bìa ở ngang ngực, không cúi sát mặt vào đầu bút.
Hộp đổ không gây nguy hiểm nhưng túi gạo có thể bung. Dán chặt túi gạo bằng băng dính, làm trên mặt bàn có trải khăn. Gạo rơi vãi trên sàn gây trơn trượt và mất vệ sinh.
Ngồi làm trên bàn vững. Phần đo góc đổ cần nghiêng hộp từ từ trên mặt bàn. Bàn chắc, không rung giúp kết quả tốt và tránh làm đổ các vật khác.
Các bước tiến hành
Phần 1 tìm trọng tâm tấm bìa; phần 2 đo góc đổ của hộp.
- Đục ba lỗ A, B, C gần mép tấm bìa, cách xa nhau, lỗ hơi rộng hơn bút chì để bìa xoay tự do.
- Xỏ bút chì qua lỗ A, giữ bút nằm ngang. Treo dây dọi lên cùng cây bút, sát mặt bìa. Chờ bìa và dây đứng yên, đánh dấu hai điểm trên mép bìa nơi dây đi qua, rồi tháo ra và kẻ đường thẳng nối hai điểm.
- Làm tương tự với lỗ B. Hai đường cắt nhau tại điểm G, đánh dấu G.
- Treo bìa ở lỗ C và kiểm tra: đường dây dọi thứ ba phải đi qua G hoặc rất gần G. Đo khoảng cách lệch nếu có.
- Đặt đầu tẩy bút chì dưới điểm G, thả tay: bìa phải nằm thăng bằng hoặc gần thăng bằng.
- Phần 2: dựng hộp rỗng đứng, dùng thước đo độ đặt cạnh, nghiêng hộp từ từ quanh một cạnh đáy dài 6 cm (để bề rộng đế theo hướng nghiêng là 10 cm). Ghi góc lúc hộp tự đổ khi buông tay. Làm ba lần.
- Tìm độ cao trọng tâm hộp: đặt hộp nằm ngang trên cạnh một cây thước, dịch đến khi cân bằng, đo khoảng cách từ điểm cân bằng đến đáy hộp.
- Dán túi gạo vào đáy trong hộp, tìm lại độ cao trọng tâm bằng cách ở bước 7, rồi đo lại góc đổ.
Số liệu mẫu (giả định) và so sánh với lý thuyết
Phần 1 (giả định): đường dây dọi thứ ba đi cách điểm G khoảng 2 mm, tấm bìa thăng bằng trên đầu tẩy. Phần 2 dưới đây tính góc đổ lý thuyết bằng tan góc đổ = nửa bề rộng đế : độ cao trọng tâm, với nửa bề rộng đế là 5 cm.
| Trường hợp | Độ cao trọng tâm đo được | tan góc đổ | Góc lý thuyết | Góc đo (ba lần) | Trung bình |
|---|---|---|---|---|---|
| Hộp rỗng | 15 cm | 5 : 15 ≈ 0,333 | khoảng 18,4° | 17° – 18° – 16° | 17° |
| Hộp có túi gạo ở đáy | 10 cm | 5 : 10 = 0,5 | khoảng 26,6° | 25° – 26° – 24° | 25° |
Hạ trọng tâm từ 15 cm xuống 10 cm làm góc đổ tăng từ khoảng 17° lên khoảng 25°, nghĩa là hộp phải bị nghiêng nhiều hơn khoảng 8° mới đổ. Số đo thấp hơn lý thuyết chừng 1 đến 2 độ, một phần do cạnh đáy hộp giấy hơi tròn và mềm nên điểm tựa khi nghiêng nằm lùi vào trong so với mép lý tưởng.
Giải thích khoa học: trọng tâm và điều kiện đổ
Trọng tâm là điểm đặt của trọng lực tác dụng lên toàn bộ vật: về mặt tác dụng làm vật quay hay tịnh tiến, có thể coi như toàn bộ trọng lượng tập trung tại đó. Khi treo vật ở một điểm, trọng lực tạo moment quay quanh điểm treo nếu trọng tâm lệch sang một bên. Vật chỉ đứng yên khi moment này bằng không, tức khi trọng tâm nằm ngay dưới điểm treo trên cùng một đường thẳng đứng. Dây dọi cho bạn thấy chính xác đường thẳng đứng đó.
Với hộp đứng trên bàn, mặt chân đế là phần diện tích được giới hạn bởi các điểm tiếp xúc với bàn. Khi nghiêng hộp, nó tựa trên một cạnh đáy. Nếu đường thẳng đứng qua trọng tâm vẫn rơi vào phía trong cạnh đó, trọng lực tạo moment kéo hộp về vị trí đứng; buông tay là hộp tự dựng lại. Nếu đường thẳng đứng đi ra ngoài cạnh, moment đổi chiều và hộp đổ. Góc đổ là góc mà trọng tâm nằm đúng phía trên cạnh tựa.
Từ hình vẽ tam giác vuông có một cạnh là nửa bề rộng đế và một cạnh là độ cao trọng tâm, ta có tan góc đổ bằng nửa bề rộng đế chia độ cao trọng tâm. Đế rộng hơn hoặc trọng tâm thấp hơn đều làm góc đổ lớn hơn, vật vững hơn. Đó là lý do người ta xếp hàng nặng ở dưới đáy xe, đèn bàn có chân đế nặng, cốc trẻ em có đáy rộng, và khi đứng trên xe buýt ta dạng chân ra và hơi khuỵu gối.
Trọng tâm không nhất thiết nằm trong vật. Với chiếc nhẫn hay chiếc boomerang, trọng tâm nằm ở khoảng trống. Nếu tấm bìa của bạn có hình chữ C, giao điểm của các đường dây dọi có thể rơi ra ngoài phần bìa; khi đó không đỡ được bằng đầu bút nhưng phương pháp vẫn đúng.
Nguồn sai số
Lỗ treo quá chật. Bìa bị kẹt trên bút chì không xoay tự do về đúng vị trí cân bằng. Nới lỗ rộng hơn bút một chút và gõ nhẹ vào bìa cho nó lắc rồi tự dừng.
Dây dọi chạm hoặc vướng mép bìa. Dây cọ vào bìa thì không còn thẳng đứng. Treo dây dọi sát nhưng không chạm, hoặc treo ở phía trước bìa với khoảng cách nhỏ.
Kẻ đường thẳng không chính xác. Đánh dấu hai điểm cách xa nhau trên dây rồi mới nối bằng thước dài. Hai điểm gần nhau dễ làm đường kẻ lệch góc.
Tấm bìa không đều. Bìa có chỗ dày, chỗ dán băng dính, chỗ ẩm sẽ làm trọng tâm thật khác với trọng tâm hình học, nhưng phương pháp treo vẫn tìm đúng trọng tâm thật. Chỉ cần ghi chú điều này khi so với hình vẽ.
Đọc góc đổ trên thước đo độ. Hộp đổ rất nhanh khi vượt góc giới hạn, khó đọc đúng lúc. Nghiêng thật chậm và tìm góc lớn nhất mà buông tay hộp vẫn tự dựng lại; đặt điện thoại có ứng dụng đo độ nghiêng áp vào thân hộp sẽ đọc dễ hơn.
Biến thể mở rộng
Các biến thể dưới đây đều dùng lại dây dọi và hộp.
- Cắt bìa hình chữ C hoặc hình móng ngựa, tìm trọng tâm bằng dây dọi và kiểm tra rằng nó nằm ngoài phần bìa.
- Đặt túi gạo ở các độ cao khác nhau trong hộp (đáy, giữa, đỉnh), đo góc đổ mỗi lần và vẽ đồ thị góc đổ theo độ cao trọng tâm.
- So sánh hộp dựng theo hai hướng: nghiêng quanh cạnh dài và quanh cạnh ngắn, để thấy bề rộng đế theo hướng nghiêng quyết định độ vững.
- Tìm trọng tâm của các đồ vật trong nhà như cây chổi, chiếc thìa, cây vợt cầu lông bằng cách đặt nằm ngang trên ngón tay và dịch dần đến khi cân bằng.
- Làm đồ chơi lật đật từ vỏ trứng nhựa và đất nặn dồn ở đáy, giải thích vì sao nó luôn tự dựng lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao chỉ cần hai đường dây dọi mà phải kẻ thêm đường thứ ba?
Hai đường đã đủ cho một giao điểm, nhưng đường thứ ba dùng để kiểm tra. Nếu đường thứ ba đi qua đúng hoặc rất gần giao điểm, phép đo của bạn đáng tin; nếu lệch xa, cần xem lại lỗ treo hoặc cách kẻ.
Trọng tâm và tâm hình học có giống nhau không?
Với vật đồng chất, đối xứng như tấm bìa hình vuông đều, hai điểm trùng nhau. Với vật không đồng chất, như hộp có túi gạo dán ở đáy, trọng tâm dịch về phía phần nặng hơn và không còn ở tâm hình học.
Tại sao vật có trọng tâm thấp lại vững hơn?
Vì phải nghiêng vật nhiều hơn thì đường thẳng đứng qua trọng tâm mới vượt ra ngoài mép đế. Góc đổ lớn hơn nghĩa là vật chịu được va chạm, rung lắc mạnh hơn trước khi đổ.
Học sinh tiểu học có làm được không?
Học sinh tiểu học làm tốt phần treo bìa và tìm điểm thăng bằng nếu người lớn cắt bìa, đục lỗ. Phần đo góc đổ và tính tan dành cho học sinh lớn hơn; trẻ nhỏ chỉ cần so sánh hộp nào khó đổ hơn.
Có thể tìm trọng tâm của vật không phẳng bằng dây dọi không?
Được về nguyên lý, nhưng khó kẻ đường thẳng xuyên qua vật khối. Với vật dài như cây chổi, cách đặt nằm ngang trên ngón tay cho kết quả nhanh hơn; với vật khối phức tạp, người ta treo ở nhiều điểm và dùng ảnh chụp để dựng các đường.