Khối lượng riêng của một vật bằng khối lượng chia cho thể tích; với vật có hình dạng bất kỳ như hòn sỏi hay củ khoai, bạn đo thể tích bằng lượng nước nó chiếm chỗ khi được nhúng chìm hoàn toàn. Ở nhà, chỉ cần một chiếc cân bếp và một cốc tràn tự làm từ chai nhựa: cân vật, nhúng vật vào cốc đầy nước, hứng phần nước tràn ra rồi cân phần nước đó. Vì 1 gam nước chiếm gần đúng 1 xăng-ti-mét khối, cân nước tràn cũng là đo thể tích.
Thí nghiệm gắn với nội dung đo thể tích vật rắn không thấm nước và khối lượng riêng trong môn Khoa học tự nhiên ở cấp trung học cơ sở, thường gặp rõ nhất ở lớp 8. Bài viết có bảng số liệu giả định đã tính lại từng phép chia, cách đổi g/cm³ sang kg/m³, và một bài học về độ chính xác: đo một chiếc chìa khoá nhỏ cho kết quả gần như vô nghĩa, nhưng gom năm chiếc lại thì kết quả đáng tin hơn hẳn.
Mục tiêu và nội dung bài học
Mục tiêu thứ nhất là đo được thể tích của vật không có hình dạng hình học đơn giản. Với khối hộp, bạn nhân ba cạnh; với hòn sỏi méo mó thì không có công thức nào dùng được. Phương pháp chiếm chỗ của nước giải quyết việc đó: vật chìm hoàn toàn chiếm đúng một thể tích nước bằng thể tích của chính nó.
Mục tiêu thứ hai là tính khối lượng riêng theo công thức viết bằng chữ: khối lượng riêng bằng khối lượng chia thể tích, ký hiệu D = m : V. Nếu khối lượng tính bằng gam và thể tích tính bằng xăng-ti-mét khối, khối lượng riêng có đơn vị g/cm³; nhân với 1000 để ra kg/m³, đơn vị thường dùng trong sách.
Mục tiêu thứ ba là đánh giá độ tin cậy của phép đo. Cân bếp thường chia đến 1 g. Với vật lớn, sai 1 g không đáng kể; với vật nhỏ, sai 1 g có thể làm kết quả lệch vài chục phần trăm. Biết khi nào kết quả của mình đáng tin cũng quan trọng như biết cách tính.
Dụng cụ và cách làm cốc tràn
Cốc tràn là cốc có một vòi nhỏ ở thành bên, nước dâng quá vòi sẽ chảy ra ngoài.
- Một chai nhựa 1,5 lít cắt bỏ phần cổ (người lớn cắt), đục một lỗ ở thành cách miệng khoảng 3 cm, gắn một đoạn ống hút chếch xuống và trám kín chân ống bằng keo nến hoặc đất nặn.
- Một bát nhỏ hoặc cốc nhựa nhẹ để hứng nước tràn.
- Cân bếp điện tử độ chia 1 g, có nút trừ bì để đưa số về 0 khi đặt bát rỗng lên.
- Vật cần đo: một hòn sỏi cỡ quả trứng đã rửa sạch, một củ khoai tây nhỏ còn nguyên vỏ, năm chiếc chìa khoá kim loại cùng loại (có thể buộc chung bằng sợi chỉ).
- Sợi chỉ hoặc dây mảnh để thả vật vào nước nhẹ nhàng; cây tăm để chọc bọt khí bám trên vật.
- Khăn khô và khay đặt dưới cốc tràn để hứng nước rơi vãi.
Nếu có cốc đong hoặc bình chia vạch, bạn có thể đo thêm bằng cách đọc mức nước trước và sau khi thả vật, rồi so với cách cân nước tràn.
An toàn khi làm
Cắt chai và đục lỗ do người lớn làm. Mép nhựa vừa cắt khá sắc. Người lớn dùng kéo hoặc dao rọc giấy, sau đó dán băng dính quanh mép cho trơn. Học sinh không tự cầm dao.
Giữ cân điện tử khô ráo. Đặt cốc tràn trên khay riêng, không đặt trực tiếp lên cân. Chỉ đặt bát nước hứng lên cân. Nước đổ vào cân có thể làm hỏng mạch điện của cân.
Lau nước đổ trên sàn ngay. Rót nước đầy cốc và thả vật luôn có ít nước bắn ra. Sàn gạch ướt dễ trơn trượt, nhất là với trẻ đi chân trần.
Không ăn vật thí nghiệm. Củ khoai đã dùng làm thí nghiệm nếu được rửa sạch vẫn có thể nấu, nhưng nếu đã cắt, để lâu ngoài không khí hay bị đánh rơi xuống sàn thì bỏ đi.
Đồ vật nhỏ xa tầm tay trẻ nhỏ. Chìa khoá, sỏi nhỏ đều có thể bị trẻ dưới ba tuổi cho vào miệng. Đếm và cất lại sau khi xong.
Các bước tiến hành
Đo mỗi vật hai đến ba lần; giữa các lần đổ bỏ nước trong bát và làm đầy lại cốc tràn.
- Cân từng vật khô. Với chìa khoá, cân cả năm chiếc cùng lúc.
- Đặt cốc tràn lên khay, rót nước vào cho đến khi nước bắt đầu chảy ra qua vòi. Chờ đến khi vòi ngừng nhỏ giọt hoàn toàn.
- Đặt bát hứng lên cân, nhấn trừ bì cho cân về 0, rồi đặt bát dưới miệng vòi.
- Buộc chỉ vào vật, thả từ từ vào cốc cho đến khi chìm hẳn, không để tay chạm nước. Vật không được chạm vòi hay làm nước sóng sánh mạnh.
- Dùng tăm gạt các bọt khí bám trên bề mặt vật. Chờ vòi ngừng nhỏ giọt rồi nhấc bát ra đặt lên cân, đọc số gam nước tràn.
- Ghi khối lượng nước tràn, đổi thành thể tích: 1 g nước ≈ 1 cm³.
- Tính khối lượng riêng D = m : V cho từng vật. Đo lại thêm một lần, nếu hai lần chênh nhau nhiều thì đo lần thứ ba.
Số liệu mẫu (giả định) và phép tính
Số liệu dưới đây là giả định để minh hoạ, mỗi dòng đã tính lại. Kết quả của bạn phụ thuộc vật cụ thể.
| Vật | Khối lượng m | Nước tràn = V | D = m : V (g/cm³) | Đổi ra kg/m³ |
|---|---|---|---|---|
| Hòn sỏi | 132 g | 50 g ≈ 50 cm³ | 132 : 50 = 2,64 | 2640 |
| Củ khoai tây | 186 g | 172 g ≈ 172 cm³ | 186 : 172 ≈ 1,08 | khoảng 1080 |
| Một chìa khoá | 24 g | 3 g ≈ 3 cm³ | 24 : 3 = 8 | 8000, nhưng rất kém tin cậy |
| Năm chìa khoá | 120 g | 14 g ≈ 14 cm³ | 120 : 14 ≈ 8,57 | khoảng 8570 |
Vì sao một chìa khoá kém tin cậy? Cân đọc 3 g nhưng thực tế có thể là 2 g hoặc 4 g do độ chia 1 g. Khi đó khối lượng riêng nằm đâu đó giữa 24 : 4 = 6 và 24 : 2 = 12 g/cm³, khoảng dao động quá rộng để kết luận điều gì. Với năm chìa khoá, nước tràn 14 g có thể là 13 đến 15 g, khối lượng riêng nằm trong khoảng 120 : 15 = 8,0 đến 120 : 13 ≈ 9,2 g/cm³, hẹp hơn nhiều.
Đối chiếu tham khảo: nhiều loại đá thông thường có khối lượng riêng khoảng 2,5 đến 3 g/cm³; khoai tây hơi nặng hơn nước một chút nên chìm chậm; chìa khoá thường làm bằng hợp kim đồng thau hoặc thép, khối lượng riêng cỡ 8 g/cm³. Số đo giả định khớp với các khoảng này.
Giải thích: vì sao nước tràn cho biết thể tích
Hai vật không thể chiếm cùng một chỗ trong không gian. Khi vật chìm hoàn toàn trong cốc đã đầy đến vòi, nó đẩy một lượng nước ra ngoài đúng bằng thể tích phần vật nằm trong nước. Đây là cách đo gián tiếp: thay vì đo hình dạng phức tạp của vật, bạn đo lượng nước dễ đo hơn.
Bước đổi gam nước ra xăng-ti-mét khối dựa vào khối lượng riêng của nước, gần bằng 1 g/cm³. Chính xác hơn, ở nhiệt độ phòng khoảng 25 °C, nước có khối lượng riêng khoảng 0,997 g/cm³, nên sai số do làm tròn chỉ khoảng 0,3%, nhỏ hơn rất nhiều so với sai số của cân bếp.
Khối lượng riêng là tính chất của chất liệu, không phụ thuộc kích thước vật. Một hòn sỏi to và một hòn sỏi nhỏ cùng loại đá có khối lượng riêng gần như nhau. Nhờ vậy, khối lượng riêng giúp nhận biết chất liệu: vật có khối lượng riêng khoảng 8 g/cm³ gần như chắc chắn là kim loại, không thể là nhựa hay gỗ. Tuy nhiên, nhiều chất có khối lượng riêng gần nhau, nên chỉ dựa vào một con số thì không đủ để khẳng định chính xác chất gì.
Củ khoai có khối lượng riêng lớn hơn nước một chút nên chìm. Nếu một vật có khối lượng riêng nhỏ hơn nước, nó nổi và không tự chìm hoàn toàn; muốn đo bằng cốc tràn thì phải dùng que mảnh ấn chìm, và thể tích phần que chìm trong nước cũng bị tính lẫn vào.
Nguồn sai số và cách giảm
Độ chia của cân. Cân bếp chia 1 g gây sai số tương đối lớn với vật nhỏ. Gom nhiều vật giống nhau lại để đo, như năm chìa khoá, hoặc chọn vật đủ lớn.
Nước còn nhỏ giọt hoặc dính trên vòi. Phải chờ vòi ngừng hẳn trước khi đặt bát và trước khi nhấc bát. Một giọt nước khoảng 0,05 g, ít ảnh hưởng, nhưng một dòng chảy chưa dứt có thể là vài gam.
Bọt khí bám trên vật. Bọt khí làm thể tích chiếm chỗ lớn hơn thể tích thật, khối lượng riêng tính ra nhỏ đi. Chọc bỏ bọt bằng tăm, nhất là ở các kẽ của hòn sỏi và chùm chìa khoá.
Vật thấm nước. Đá xốp, gạch, gỗ hút một phần nước vào lỗ rỗng nên nước tràn ít hơn thể tích ngoài của vật. Ngâm vật trong nước vài phút trước khi cân khô và đo, hoặc chọn vật không thấm.
Tay hoặc dây chìm vào nước. Ngón tay chạm nước làm thêm nước tràn ra. Dùng chỉ mảnh, giữ tay phía trên mặt nước.
Biến thể để thành dự án nhỏ
Các câu hỏi dưới đây dùng lại đúng bộ dụng cụ.
- So sánh hai cách đo thể tích: cân nước tràn và đọc mức nước trong cốc đong chia vạch; cách nào cho kết quả lặp lại tốt hơn.
- Đo khối lượng riêng của nhiều loại củ quả: khoai lang, cà rốt, củ cải, quả chanh; xếp chúng theo thứ tự rồi dự đoán quả nào nổi, quả nào chìm trước khi thả.
- Đo khối lượng riêng của củ khoai tươi và của cùng củ khoai sau ba ngày để ngoài không khí, để xem mất nước ảnh hưởng thế nào.
- Thu thập vài hòn sỏi khác màu ở sân, đo khối lượng riêng từng hòn để xem chúng có cùng một loại đá không.
- Thử gom 1, 3, 5, 10 chìa khoá, tính khoảng sai số của mỗi lần đo và vẽ đồ thị cho thấy sai số giảm khi số lượng tăng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao 1 gam nước lại bằng 1 xăng-ti-mét khối?
Vì khối lượng riêng của nước gần bằng 1 g/cm³. Điều này không phải trùng hợp: đơn vị gam được định nghĩa ban đầu dựa trên khối lượng của một xăng-ti-mét khối nước. Ở nhiệt độ phòng, sai khác chỉ khoảng 0,3%.
Không có cốc tràn thì làm thế nào?
Có thể dùng cốc đong có vạch chia: đổ nước đến một vạch, thả vật vào, đọc mức nước mới và lấy hiệu hai số. Cách này nhanh nhưng vạch chia của cốc đong bếp thường thô, kém chính xác hơn cân nước tràn.
Có đo được khối lượng riêng của vật nổi không?
Được, nhưng phải dùng que mảnh ấn vật chìm hoàn toàn, và phần que trong nước làm thể tích đo được lớn hơn một chút. Với vật nổi rất nhẹ như miếng xốp, sai số này có thể đáng kể.
Kết quả của củ khoai có khác nhau giữa các củ không?
Có. Khối lượng riêng của khoai phụ thuộc lượng tinh bột và nước bên trong, khác nhau theo giống và độ tươi. Vì vậy con số 1,08 g/cm³ chỉ là ví dụ giả định, củ khoai của bạn có thể cho giá trị khác một chút.
Dùng cách này để thử vàng thật được không?
Về nguyên lý thì khối lượng riêng giúp phân biệt kim loại, nhưng với nhẫn hay dây chuyền nhỏ, cân bếp và cốc tràn quá thô để kết luận. Việc kiểm định trang sức cần thiết bị chuyên dụng tại nơi có chức năng kiểm định.