Ròng rọc cố định chỉ đổi hướng của lực kéo, còn ròng rọc động giúp kéo vật lên với lực chỉ khoảng một nửa trọng lượng vật, đổi lại phải kéo dây dài gấp đôi quãng đường vật đi lên. Bạn có thể kiểm chứng cả hai điều này ở nhà bằng hai ống chỉ rỗng, vài chiếc đũa, sợi dây dù mảnh, hai chai nhựa và chiếc cân bếp, không cần lực kế.
Thí nghiệm gắn với chủ đề máy cơ đơn giản thường gặp ở cấp trung học cơ sở và phần công, công suất, hiệu suất ở Vật lý lớp 10. Điểm đặc biệt của cách làm này là đo lực bằng đối trọng: đổ nước vào một chai nhỏ cho đến khi nó vừa đủ kéo vật nặng đi lên, rồi cân chai nước đó. Bài có số liệu giả định đã tính lại, cách tính hiệu suất và lý do hiệu suất không bao giờ đạt 100%.
Mục tiêu và bài học liên quan
Mục tiêu thứ nhất là so sánh lực cần để nâng cùng một vật trong ba trường hợp: nhấc trực tiếp, kéo qua ròng rọc cố định, và kéo qua hệ ròng rọc động kết hợp ròng rọc cố định. Lực được đo gián tiếp bằng khối lượng của chai đối trọng vừa đủ làm vật đi lên đều.
Mục tiêu thứ hai là đo quãng đường: khi chai đối trọng đi xuống một đoạn, vật đi lên bao nhiêu. Từ lực và quãng đường, bạn tính được công có ích (nâng vật) và công toàn phần (do đối trọng thực hiện), từ đó tính hiệu suất theo công thức: hiệu suất bằng công có ích chia công toàn phần, nhân 100%.
Mục tiêu thứ ba là hiểu "định luật vàng" của máy cơ đơn giản: được lợi bao nhiêu lần về lực thì thiệt bấy nhiêu lần về đường đi. Đây là cách nói dễ nhớ của một ý sâu hơn: máy cơ không tạo ra năng lượng, nó chỉ thay đổi cách bạn dùng lực. Ở Vật lý lớp 10, ý này được diễn đạt bằng công và định luật bảo toàn năng lượng.
Dụng cụ và cách làm ròng rọc
Mỗi ròng rọc gồm một ống chỉ rỗng quay quanh một trục. Bạn cần làm hai chiếc.
- Hai ống chỉ bằng nhựa hoặc gỗ đã hết chỉ, lỗ giữa thông suốt; mép hai bên ống chỉ giữ dây không tuột ra ngoài.
- Hai đoạn đũa tre hoặc que xiên tròn nhẵn, nhỏ hơn lỗ ống chỉ một chút để ống quay trơn; có thể xoa một chút xà phòng khô vào trục cho đỡ ma sát.
- Dây dù mảnh hoặc dây cói trơn dài khoảng 2,5 m; dây càng ít co giãn càng tốt.
- Một cán chổi hoặc thanh gỗ chắc gác ngang qua lưng hai chiếc ghế đặt cạnh nhau, làm xà treo ở độ cao vừa tầm.
- Một chai nhựa 500 ml đầy nước làm vật cần nâng (vật A), một chai nhựa nhỏ rỗng có quai làm đối trọng (chai B), một cốc nước để rót dần vào chai B.
- Cân bếp điện tử, thước dây, băng dính giấy để đánh dấu vị trí trên dây.
Cách lắp: xỏ đũa qua ống chỉ, buộc hai đầu đũa bằng một vòng dây chữ U để treo lên; vòng dây không được chạm vào thân ống chỉ. Ròng rọc cố định treo lên cán chổi; ròng rọc động có thêm một móc dây phía dưới để treo vật A.
An toàn khi lắp và thử
Treo thấp, không đứng dưới vật treo. Toàn bộ hệ chỉ cần cao khoảng 80 cm đến 1 m tính từ sàn. Không treo lên quạt trần, đèn, thanh rèm hay móc trên trần nhà. Không ai đứng hoặc đặt chân ngay dưới chai nước.
Kiểm tra ghế và cán chổi chắc chắn. Hai chiếc ghế phải đứng vững, cán chổi gác ngang không lăn. Có thể buộc cán chổi vào lưng ghế bằng dây để chắc hơn.
Dây dài nguy hiểm với trẻ nhỏ. Dây dài có thể quấn cổ trẻ em. Không để trẻ chơi với dây khi không có người lớn, cuộn và cất dây ngay sau thí nghiệm.
Việc cắt, uốn, khoan do người lớn làm. Nếu cần nới lỗ ống chỉ, cắt que xiên hay uốn móc dây thép, người lớn làm và bọc đầu nhọn bằng băng dính. Học sinh lắp ráp, rót nước, đọc cân và ghi chép.
Lau khô nước tràn. Rót nước vào chai đối trọng dễ làm đổ ra sàn. Đặt khăn bên dưới và lau khô ngay để tránh trượt ngã; cân bếp chạy pin cần giữ khô.
Các bước đo
Giữ nguyên vật A cho cả thí nghiệm. Mỗi lần đo, đẩy nhẹ cho hệ bắt đầu chuyển động để vượt qua ma sát nghỉ, rồi xem nó có tiếp tục đi đều hay dừng lại.
- Cân vật A. Trong ví dụ giả định, chai nước nặng 500 g.
- Ròng rọc cố định: treo một ròng rọc lên cán chổi, vắt dây qua; một đầu buộc vật A, đầu kia buộc chai B rỗng.
- Rót nước từ từ vào chai B. Sau mỗi lần rót, đẩy nhẹ: khi chai B đi xuống và vật A đi lên đều, không dừng lại, thì ngừng rót. Cân chai B lúc này.
- Ròng rọc động: buộc một đầu dây cố định vào cán chổi, luồn dây xuống vòng qua ròng rọc động (vật A treo dưới ròng rọc này), rồi đi lên vắt qua ròng rọc cố định và buộc vào chai B đã đổ bớt nước. Hai đoạn dây đỡ ròng rọc động phải song song và thẳng đứng.
- Cân riêng ròng rọc động (ống chỉ, đũa, dây treo) để biết khối lượng của nó.
- Lặp lại cách rót nước và đẩy nhẹ như bước 3 để tìm khối lượng chai B vừa đủ làm vật A đi lên đều. Cân chai B.
- Dán băng dính đánh dấu trên dây: kéo chai B đi xuống 40 cm và đo xem vật A đi lên bao nhiêu xăng-ti-mét.
- Mỗi trường hợp đo ba lần, ghi khối lượng chai B mỗi lần và lấy trung bình.
Số liệu mẫu (giả định) và tính hiệu suất
Các con số giả định dưới đây giúp bạn biết cách xử lý. Vì trọng lượng tỉ lệ với khối lượng, có thể tính công bằng "gam nhân xăng-ti-mét" cho gọn; tỉ số hiệu suất không đổi.
| Trường hợp | Khối lượng chai B | B đi xuống | A đi lên | Hiệu suất |
|---|---|---|---|---|
| Nhấc trực tiếp | — | — | — | Lực bằng trọng lượng 500 g |
| Ròng rọc cố định | 540 g | 40 cm | 40 cm | (500 × 40) : (540 × 40) ≈ 92,6% |
| Ròng rọc động + cố định | 300 g | 40 cm | 20 cm | (500 × 20) : (300 × 40) = 10 000 : 12 000 ≈ 83,3% |
Với ròng rọc cố định, chai B phải nặng hơn vật A một chút (540 g so với 500 g) vì phải thắng thêm ma sát ở trục; lực không giảm, chỉ đổi hướng từ kéo lên thành kéo xuống, tiện cho người đứng dưới đất.
Với ròng rọc động, nếu không có ma sát và ròng rọc không có khối lượng, chai B chỉ cần 250 g. Ròng rọc động trong ví dụ nặng 30 g nên tổng tải là 530 g, chia đôi là 265 g. Số đo thực tế 300 g lớn hơn 265 g, phần chênh 35 g là để thắng ma sát ở hai trục. Nếu tính cả việc nâng ròng rọc động là công có ích, hiệu suất là (530 × 20) : 12 000 ≈ 88,3%.
Giải thích khoa học: lực được chia đôi như thế nào
Ở ròng rọc cố định, trục quay đứng yên. Dây vắt qua ròng rọc có lực căng gần như bằng nhau ở hai đầu, nên lực cần kéo xấp xỉ bằng trọng lượng vật. Lợi ích duy nhất là đổi hướng: kéo dây xuống thì vật đi lên, người kéo có thể dùng cả trọng lượng cơ thể. Giếng nước kéo gàu và cột cờ dùng đúng nguyên lý này.
Ở ròng rọc động, chính ròng rọc đi lên cùng vật. Vật treo dưới ròng rọc được đỡ bởi hai đoạn dây, một đoạn buộc cố định vào xà, một đoạn đi lên tay kéo. Hai đoạn dây có cùng lực căng, nên mỗi đoạn chỉ phải đỡ một nửa tổng trọng lượng. Lực kéo do đó giảm còn khoảng một nửa.
Cái giá phải trả nằm ở đường đi. Muốn vật đi lên 20 cm, cả hai đoạn dây đỡ ròng rọc động đều phải ngắn đi 20 cm, tức tổng cộng 40 cm dây phải được kéo qua tay bạn. Lực giảm một nửa, đường đi tăng gấp đôi, tích lực nhân đường đi, tức công, gần như không đổi. Phần công "thất thoát" trong số liệu, khoảng 17%, đi vào việc thắng ma sát ở trục và nâng chính ròng rọc động, cuối cùng biến thành nhiệt rất nhỏ ở trục quay.
Ghép nhiều ròng rọc động và cố định lại thành pa lăng, số đoạn dây đỡ vật càng nhiều thì lực kéo càng nhỏ. Cần cẩu ở công trường dùng pa lăng nhiều ròng rọc cho phép một động cơ vừa phải nâng được kiện hàng rất nặng, đổi lại cuộn dây cáp rất dài.
Nguồn sai số và cách giảm
Ma sát ở trục ống chỉ. Đây là nguồn sai lệch lớn nhất. Chọn trục tròn nhẵn, lỗ ống chỉ vừa khít mà không bó, xoa chút xà phòng khô. Ghi lại khối lượng chai B khi vật đi xuống đều (rót bớt nước) để ước lượng ma sát: trung bình của "vừa đủ đi lên" và "vừa đủ đi xuống" gần với giá trị không ma sát.
Dây không song song. Nếu hai đoạn dây đỡ ròng rọc động xoè ra hình chữ V, mỗi đoạn phải chịu lực lớn hơn một nửa trọng lượng. Đặt điểm buộc trên cán chổi thẳng trên ròng rọc động.
Khó biết lúc nào "vừa đủ". Chuyển động đều rất khó nhìn bằng mắt. Thống nhất tiêu chí: sau khi đẩy nhẹ, hệ phải tự đi tiếp ít nhất 20 cm mà không dừng.
Dây co giãn. Dây chun hay dây len giãn ra khi chịu lực, làm quãng đường đo bị lệch. Dùng dây dù hoặc dây cói ít giãn.
Khối lượng ròng rọc động. Ống chỉ gỗ nặng hơn ống chỉ nhựa. Luôn cân ròng rọc động và tính vào tổng tải khi so với lý thuyết.
Biến thể để thành dự án
Các biến thể giữ nguyên vật A để kết quả so sánh được.
- Thêm ròng rọc động thứ hai để có bốn đoạn dây đỡ vật; dự đoán chai B cần bao nhiêu gam, rồi đo kiểm tra.
- So sánh ba loại trục: đũa tre, que xiên kim loại, ống hút cứng; trục nào cho hiệu suất cao nhất.
- Đo hiệu suất với các vật A nặng khác nhau (250 g, 500 g, 750 g) để xem ma sát có tăng theo tải không.
- Thay đối trọng bằng lực kế của trường hoặc lực kế lò xo tự chế đã hiệu chỉnh, so hai cách đo.
- Khảo sát quanh nhà: tìm những chỗ dùng ròng rọc (cột cờ, rèm cửa kéo dây, giàn phơi đồ kéo tay) và vẽ sơ đồ đường dây.
- Đo độ dài dây bị kéo qua tay khi vật đi lên 10 cm, 20 cm, 30 cm, vẽ đồ thị để thấy tỉ lệ luôn gần 2 : 1 với một ròng rọc động.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ròng rọc cố định không giúp giảm lực mà vẫn được dùng nhiều?
Vì đổi hướng lực rất tiện. Kéo một vật lên cao bằng cách đứng dưới đất kéo dây xuống dễ hơn nhiều so với leo lên cao rồi nhấc vật lên, và người kéo có thể dồn trọng lượng cơ thể vào dây.
Có phải ròng rọc động luôn giảm đúng một nửa lực không?
Chỉ trong trường hợp lý tưởng, khi bỏ qua ma sát và khối lượng ròng rọc, và hai đoạn dây đỡ song song. Thực tế lực cần dùng luôn lớn hơn một nửa trọng lượng vật một chút, như số liệu giả định 300 g thay vì 250 g.
Tại sao không dùng lực kế mà phải dùng chai đối trọng?
Lực kế không phải nhà nào cũng có, còn cân bếp thì phổ biến. Chai đối trọng biến việc đo lực thành việc cân khối lượng. Nếu có lực kế, bạn nên làm thêm để so sánh hai cách đo.
Hiệu suất hơn 100% có được không?
Không. Nếu tính ra hiệu suất lớn hơn 100%, gần như chắc chắn có sai sót: đo quãng đường nhầm, quên khối lượng ròng rọc, hoặc hệ đang chuyển động nhanh dần nhờ cú đẩy ban đầu chứ không phải đi đều.
Học sinh tiểu học có làm được thí nghiệm này không?
Có, với người lớn lắp đặt và giữ an toàn. Trẻ tiểu học chỉ cần so sánh chai đối trọng trong hai trường hợp và nhận ra ròng rọc động giúp kéo nhẹ hơn nhưng phải kéo dây dài hơn.