ThucNghiem.comThực Nghiệm
Thí nghiệm môn Khoa học tiểu học

Thử tinh bột trong thức ăn bằng iốt: thí nghiệm nhóm chất bột đường cần người lớn

Nhỏ dung dịch iốt pha loãng lên cơm, bánh mì, khoai, chuối xanh, chuối chín, sữa, trứng để tìm tinh bột; người lớn giữ iốt, có thang màu và số liệu mẫu giả định.

White tray with small pieces of rice, bread, potato slices and banana on a kitchen counter in Bac Ninh, an adult gloved hand holding a dropper above them, child watching closely

Nhỏ một giọt dung dịch iốt pha loãng màu nâu lên một mẩu cơm hay lát khoai tây sống, chỗ đó chuyển sang xanh tím đậm gần như đen trong vài giây; nhỏ lên lòng trắng trứng, dưa chuột hay nước đường, giọt iốt vẫn giữ màu nâu vàng. Phản ứng đổi màu này cho biết thức ăn nào có tinh bột. Đây là một thí nghiệm cần người lớn: người lớn pha và giữ lọ iốt, cắt thực phẩm, và mọi mẫu đã nhỏ iốt đều bỏ đi, không ăn.

Thí nghiệm gắn với nội dung các chất dinh dưỡng có trong thức ăn, nhóm chất bột đường, thường gặp ở môn Khoa học lớp 4. Bên dưới là dụng cụ, phần an toàn chi tiết, cách làm thang màu so sánh, các bước, bảng số liệu mẫu giả định, giải thích vì sao tinh bột đổi màu với iốt còn đường thì không, nguồn sai số và các biến thể như so chuối xanh với chuối chín.

Mục tiêu: hiểu phép thử cho biết gì và không cho biết gì

Câu hỏi của thí nghiệm: trong các thức ăn quen thuộc ở nhà, thức ăn nào có tinh bột, và có nhiều hay ít. Học sinh thường biết cơm, bánh mì, khoai thuộc nhóm chất bột đường; thí nghiệm này cho các em tự kiểm chứng điều đó bằng một phản ứng nhìn thấy được, và phát hiện thêm vài điều bất ngờ, như chuối xanh và chuối chín cho kết quả rất khác nhau, hay một tờ giấy in cũng có thể đổi màu.

Phần quan trọng không kém là hiểu giới hạn của phép thử. Iốt chỉ nhận ra tinh bột, không nhận ra đường. Nước đường, mật ong không đổi màu, nhưng đường vẫn thuộc nhóm chất bột đường. Vậy kết luận đúng là "mẫu này có hoặc không có tinh bột", chứ không phải "mẫu này có hoặc không có chất bột đường". Phân biệt được như vậy là bước đầu của cách nghĩ khoa học: mỗi phép thử trả lời một câu hỏi hẹp.

Sau buổi làm, học sinh nên xếp được khoảng mười mẫu theo thang màu từ 0 đến 3, giải thích được vì sao chuối chín ít tinh bột hơn chuối xanh, và nói được vì sao không được ăn các mẫu đã nhỏ iốt. Đây là thí nghiệm quan sát và so sánh, không phải lời khuyên ăn uống; việc ăn bao nhiêu tinh bột là chuyện của bữa ăn cân đối, không rút ra từ thí nghiệm này.

Dụng cụ và mẫu thử

Người lớn chuẩn bị phần iốt và cắt thực phẩm trước khi trẻ tham gia.

  • Dung dịch sát khuẩn có chứa iốt, loại màu nâu sẫm thường có trong tủ thuốc gia đình. Người lớn pha khoảng mười giọt với hai thìa canh nước sạch trong một chén nhỏ, được dung dịch màu nâu vàng nhạt như nước trà.
  • Một ống nhỏ giọt hoặc ống tiêm nhựa không kim.
  • Một khay hoặc đĩa trắng lớn, lót giấy ăn; một tờ giấy trắng chia mười hai ô đánh số.
  • Mẫu thử, mỗi loại một mẩu nhỏ cỡ đầu ngón tay: cơm, bánh mì, khoai tây sống, chuối xanh, chuối chín có chấm nâu, táo, dưa chuột, lòng trắng trứng luộc, một thìa sữa, một thìa nước đường, vài hạt muối, một mẩu giấy in.
  • Bột năng và một ít nước ấm để làm thang màu.
  • Găng tay cao su, khăn giấy, sổ ghi, bút chì màu.

Thang màu so sánh: người lớn khuấy một thìa cà phê bột năng với chút nước nguội, rồi chế thêm nửa cốc nước ấm từ phích, khuấy thành hồ loãng. Lấy ba chén nhỏ: chén A là hồ nguyên, chén B là một thìa hồ pha với mười thìa nước, chén C là một thìa của chén B pha với mười thìa nước. Nhỏ iốt vào cả ba và chén nước lã: được bốn màu từ đậm đến nhạt, dùng làm mốc mức 3, 2, 1 và 0.

An toàn: phần bắt buộc có người lớn

Người lớn giữ và pha iốt. Dung dịch iốt là thuốc dùng ngoài da, uống phải có hại. Người lớn pha, giữ chén iốt pha loãng trong tầm tay mình, trẻ chỉ cầm ống nhỏ giọt dưới sự giám sát, và cất lọ gốc ngay sau khi pha.

Không ăn bất kỳ mẫu nào đã nhỏ iốt. Kể cả mẩu cơm hay bánh mì. Gom toàn bộ mẫu vào túi, buộc lại, bỏ thùng rác. Chuẩn bị mẫu thử riêng, không dùng thức ăn trên mâm cơm của gia đình.

Tránh xa mắt và vết thương hở. Iốt gây xót mắt. Nếu bắn vào mắt, rửa ngay bằng nhiều nước sạch và báo người lớn. Người có tiền sử dị ứng iốt hoặc đang được dặn tránh iốt thì không tham gia nhỏ.

Iốt làm ố. Iốt để lại vết nâu trên quần áo, mặt bàn gỗ, đá. Đeo găng, mặc áo cũ, lót giấy dưới khay.

Dao và nước ấm. Người lớn cắt khoai tây, chuối, táo bằng dao và pha hồ bột năng bằng nước ấm. Trẻ không cầm dao, không rót nước nóng.

Các bước làm

Đặt mỗi mẫu vào một ô đã đánh số, ghi tên mẫu vào sổ theo đúng số ô trước khi nhỏ iốt.

  1. Người lớn chuẩn bị chén iốt pha loãng và bốn chén thang màu. Cả nhà cùng xem bốn chén để thống nhất mức 0 là màu nâu vàng của iốt, mức 1 tím nhạt, mức 2 xanh tím, mức 3 xanh đen.
  2. Xếp mười hai mẫu vào mười hai ô. Mẫu lỏng như sữa, nước đường đặt trong nắp chai nhựa.
  3. Trước khi nhỏ, ghi dự đoán của trẻ cho từng mẫu: đổi màu hay không, mức mấy.
  4. Nhỏ hai giọt iốt pha loãng lên mỗi mẫu, cùng một lượng cho mọi mẫu.
  5. Chờ một phút, so màu ở chỗ nhỏ với bốn chén thang màu, ghi mức 0 đến 3. Tô màu tương ứng bằng bút chì màu vào sổ.
  6. Với mẫu khó nhìn vì bản thân có màu, như chuối chín ngả nâu, cắt mặt mới, nhỏ lại và so với một lát cùng loại không nhỏ iốt.
  7. Gom mẫu bỏ đi, rửa khay, rửa tay bằng xà phòng.

Ghi kết quả thật, kể cả khi khác dự đoán. Thí nghiệm có giá trị nhất khi một mẫu cho kết quả bất ngờ và trẻ tự tìm cách giải thích.

Số liệu mẫu (giả định)

Bảng dưới là ví dụ giả định. Mức màu so với thang tự làm; kết quả nhà bạn có thể khác với độ chín của quả, loại bánh, loại giấy.

MẫuDự đoánMức màu đo đượcGhi chú
Cơmcó3xanh đen gần như ngay lập tức
Bánh mìcó3xanh đen
Khoai tây sốngcó3xanh đen rõ ở mặt cắt
Chuối xanhcó3xanh đen
Chuối chín có chấmcó1chỉ vài chấm tím nhạt
Táo chínkhông0giữ màu nâu vàng
Dưa chuộtkhông0giữ màu nâu vàng
Lòng trắng trứng luộccó0trái dự đoán
Sữakhông0màu nâu nhạt đi do pha với sữa
Nước đườngcó0đường không đổi màu với iốt
Muốikhông0giữ màu nâu vàng
Giấy inkhông1trái dự đoán, có vệt tím nhạt

Đếm: 5 trong 12 mẫu có màu từ mức 1 trở lên, tức 5 chia 12, khoảng 42 phần trăm. Bốn mẫu đạt mức 3 đều là thức ăn thuộc nhóm bột: cơm, bánh mì, khoai tây, chuối xanh. Dự đoán đúng ở 8 trên 12 mẫu.

Ba mẫu trái dự đoán là chỗ đáng bàn nhất. Lòng trắng trứng giàu chất đạm, không có tinh bột. Nước đường được đoán là có vì đường thuộc nhóm chất bột đường, nhưng iốt chỉ nhận ra tinh bột. Giấy in có vệt tím vì trong sản xuất giấy, người ta thường dùng tinh bột làm chất phủ bề mặt; không phải tờ giấy nào cũng vậy.

Giải thích khoa học: vì sao tinh bột hoá xanh đen

Tinh bột là chất dự trữ năng lượng của cây, được tạo nên từ rất nhiều đơn vị glucozơ nối với nhau thành chuỗi dài. Một phần tinh bột gọi là amylozơ có chuỗi cuộn lại thành hình xoắn ốc giống lò xo. Phần còn lại là amylopectin, chuỗi phân nhánh nhiều, các đoạn xoắn ngắn hơn. Lúa, lúa mì, khoai tây, chuối xanh dự trữ tinh bột trong những hạt tinh bột nhỏ nằm bên trong tế bào.

Trong dung dịch iốt, các nguyên tử iốt kết hợp thành những chuỗi ngắn mang điện. Khi gặp amylozơ, các chuỗi iốt này chui vào lòng ống xoắn, nằm thẳng hàng bên trong. Sự sắp xếp ấy làm hỗn hợp hấp thụ mạnh phần lớn ánh sáng nhìn thấy, chỉ để lại màu xanh tím sẫm. Amylopectin với những đoạn xoắn ngắn giữ được ít iốt hơn nên cho màu đỏ tím nhạt. Đường glucozơ hay đường mía là phân tử nhỏ, không có ống xoắn, nên iốt vẫn giữ màu nâu vàng của nó.

Một chi tiết thú vị, người lớn có thể làm cho trẻ xem: hâm nóng chén hồ đã chuyển xanh đen, màu nhạt dần; để nguội, màu lại hiện ra. Khi nóng, ống xoắn của amylozơ giãn ra và iốt thoát ra ngoài; khi nguội, xoắn trở lại và giữ iốt. Điều này cho thấy màu xanh không phải chất mới được tạo thành vĩnh viễn, mà là iốt được "giữ" bên trong tinh bột.

Chuối xanh nhiều tinh bột, nên cứng và chát. Khi chuối chín, các enzim trong quả cắt dần chuỗi tinh bột thành đường, quả mềm và ngọt lên. Vì vậy chuối càng chín càng ít đổi màu với iốt — một cách nhìn thấy quá trình chín bằng mắt.

Nguồn sai số

Iốt pha quá đậm. Iốt đậm có màu nâu sẫm, dễ nhầm với mức đổi màu nhẹ. Pha đúng như hướng dẫn để màu nền nhạt, và luôn so với chén nước lã nhỏ iốt.

Mẫu có sẵn màu. Chuối chín bị thâm, vỏ bánh mì nướng vàng, khoai bị thâm khi để lâu ngoài không khí đều làm khó đọc màu. Cắt mặt mới ngay trước khi nhỏ, và đặt một mẩu cùng loại không nhỏ iốt bên cạnh để so.

Lượng iốt khác nhau. Mẫu nhận nhiều giọt hơn trông đậm hơn. Nhỏ đúng hai giọt cho mọi mẫu.

Đọc màu chủ quan. Hai người có thể đọc cùng một mẫu là mức 1 hoặc mức 2. Đọc dưới ánh sáng ban ngày, cùng một người đọc, và đặt chén thang màu sát mẫu.

Mẫu bị lẫn. Một vụn cơm rơi sang ô dưa chuột là đủ cho một chấm xanh đen giả. Dùng thìa riêng hoặc lau tay giữa các mẫu.

Biến thể

Mỗi biến thể chỉ đổi một yếu tố để trả lời một câu hỏi rõ.

  • Chuối theo ngày: mỗi ngày người lớn cắt một lát từ cùng một nải chuối đang chín dần, nhỏ iốt, chụp ảnh hoặc tô màu vào sổ, theo dõi trong một tuần.
  • Khoai tây sống và chín: so một lát khoai tây sống với một lát khoai luộc do người lớn chuẩn bị.
  • Các loại bột: bột năng, bột mì, bột gạo, bột ngô, bột sữa, mỗi loại một nhúm nhỏ trên đĩa.
  • Vitamin C làm mất màu iốt: nhỏ vài giọt nước cam vào chén iốt pha loãng, màu nâu nhạt đi rồi mất. Đây là phản ứng khác, cho thấy vì sao nước quả có thể làm sai kết quả nếu dính vào mẫu.
  • Lá cây: phần thử tinh bột trong lá cần đun lá với cồn, phải có lửa và dung môi dễ cháy nên không làm ở nhà với trẻ; để dành cho phòng thí nghiệm ở trường có giáo viên.

Khi ghi kết quả biến thể chuối theo ngày, viết ngày, độ chín nhìn bằng mắt và mức màu iốt cạnh nhau; sau một tuần sẽ có một dãy số cho thấy tinh bột giảm dần.

Câu hỏi thường gặp

Dùng loại iốt nào để làm thí nghiệm?

Dung dịch sát khuẩn có chứa iốt dùng ngoài da, màu nâu sẫm, thường có trong tủ thuốc gia đình là đủ, pha loãng với nước như hướng dẫn. Không cần mua hoá chất riêng. Người lớn đọc nhãn, pha và cất lọ gốc ngay; không dùng muối iốt vì lượng iốt trong muối quá ít để đổi màu.

Vì sao nước đường không đổi màu mà đường vẫn là chất bột đường?

Vì phép thử iốt chỉ nhận ra tinh bột, một loại chất bột đường có chuỗi dài xoắn ốc. Đường mía, đường glucozơ là phân tử nhỏ, không giữ được iốt nên không đổi màu. Muốn nhận ra đường cần một phép thử khác, thường làm ở phòng thí nghiệm trường.

Có ăn được phần cơm chưa nhỏ iốt trên khay không?

Không nên. Các mẫu trên khay đã nằm cạnh mẫu có iốt, dễ dính giọt bắn, và đã qua nhiều tay. Toàn bộ mẫu thử nên bỏ đi. Chuẩn bị mẫu nhỏ để không lãng phí thức ăn.

Vì sao giấy in lại đổi màu?

Trong sản xuất, nhiều loại giấy được phủ hoặc trộn tinh bột để mặt giấy mịn, ít thấm mực. Chỗ tinh bột gặp iốt sẽ chuyển tím. Không phải loại giấy nào cũng có, nên kết quả có thể khác giữa giấy in, giấy vở, giấy báo.

Thí nghiệm này có cho biết thức ăn nào tốt hay xấu không?

Không. Thí nghiệm chỉ cho biết mẫu có tinh bột hay không và có nhiều hay ít so với thang màu. Tinh bột là nguồn năng lượng quen thuộc trong bữa ăn; ăn bao nhiêu và kết hợp thế nào là chuyện của bữa ăn cân đối, không rút ra từ một phép thử màu.

Học sinh lớp mấy làm được?

Nội dung chất dinh dưỡng trong thức ăn thường gặp ở lớp 4. Trẻ từ lớp 3 có thể nhỏ iốt và so màu khi người lớn giữ lọ và cắt thực phẩm. Học sinh lớp 5 trở lên có thể làm thang màu, theo dõi chuối chín theo ngày và vẽ biểu đồ.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138