Muối trộn lẫn với cát có thể tách lại gần như trọn vẹn chỉ bằng ba thao tác: hoà vào nước, lọc bỏ cát, rồi để nước bay hơi cho muối kết tinh lại. Thí nghiệm này dùng toàn đồ trong bếp, không cần đun nếu bạn chịu chờ nắng vài ngày, và cho ra một con số để bàn luận: bạn lấy lại được bao nhiêu phần trăm số muối đã trộn.
Bài dành cho học sinh đang học phần hỗn hợp và tách chất, thường gặp ở môn Khoa học tự nhiên lớp 6, cùng phụ huynh và giáo viên muốn biến một trang lý thuyết thành buổi làm tay có cân, có bảng, có sai số. Phần cuối gợi ý cách nâng thành dự án nhỏ.
Mục tiêu: hiểu vì sao lọc và bay hơi tách được hai chất
Mục tiêu đầu tiên là phân biệt được hai kiểu hỗn hợp. Muối khô trộn với cát là hỗn hợp không đồng nhất: nhìn kỹ vẫn thấy hạt trắng nằm cạnh hạt vàng. Khi đổ nước vào và khuấy, muối tan hết, phần nước trở thành dung dịch muối, một hỗn hợp đồng nhất mà mắt không còn thấy hạt muối nữa, còn cát vẫn nằm nguyên dưới đáy. Học sinh tự tay chứng kiến muối “biến mất” nhưng không mất đi, đó là điểm then chốt của bài.
Mục tiêu thứ hai là chọn đúng phương pháp tách cho từng cặp chất. Lọc dùng để tách chất rắn không tan ra khỏi chất lỏng, vì hạt cát lớn hơn lỗ giấy lọc còn các hạt muối đã tan thì nhỏ tới mức đi qua cùng nước. Làm bay hơi dùng để lấy chất rắn đã tan ra khỏi dung dịch, vì nước bay hơi ở nhiệt độ phòng còn muối thì không. Hai phương pháp nối nhau thành một quy trình.
Mục tiêu thứ ba là làm quen với phép tính hiệu suất đơn giản: so khối lượng muối thu lại với khối lượng muối ban đầu. Con số này hiếm khi đúng 100 phần trăm, và chính phần chênh lệch mở ra câu hỏi hay nhất của buổi thí nghiệm: muối đã đi đâu, hoặc vì sao lại cân được nhiều hơn lúc đầu. Đây là cửa ngõ sang khái niệm sai số và bảo toàn khối lượng ở các lớp sau.
Dụng cụ có sẵn trong nhà và cách chuẩn bị
Mọi thứ dưới đây đều có trong bếp hoặc mua ở tạp hoá. Chọn cân điện tử nhà bếp loại hiển thị tới 1 gam là đủ, có loại tới 0,1 gam thì càng tốt. Nếu nhà không có cân, bạn vẫn làm được bằng thìa đong, chỉ là phần tính toán sẽ thô hơn.
- Muối ăn hạt to hoặc muối tinh: khoảng 20 gam, cân trước và ghi lại con số chính xác.
- Cát sạch: khoảng 30 gam, lấy cát xây dựng đã sàng hoặc cát ở hộp chơi của trẻ, rửa qua nước và phơi khô trước một ngày để khỏi lẫn bùn.
- Hai cốc thuỷ tinh hoặc lọ thuỷ tinh trong suốt, một chiếc thìa inox để khuấy.
- Giấy lọc cà phê hoặc hai lớp khăn giấy dày; một phễu, có thể cắt phần cổ chai nhựa để làm phễu.
- Một khay hoặc đĩa sứ phẳng, lòng rộng, màu tối càng dễ nhìn tinh thể muối.
- Nước sạch khoảng 120 mililít, cốc đong hoặc bình sữa có vạch chia.
- Bút, giấy kẻ bảng và đồng hồ hoặc điện thoại để ghi ngày giờ.
Trước khi bắt đầu, cân riêng khay, cốc và giấy lọc khô rồi ghi lại khối lượng bì. Rất nhiều nhóm quên bước này, đến cuối mới phát hiện không biết trừ đi bao nhiêu. Đặt tên cho từng dụng cụ bằng băng dính và bút để khỏi nhầm khay của lần thử này với lần thử khác.
An toàn: phần nào trẻ tự làm, phần nào cần người lớn
Hoà tan và lọc ở nhiệt độ phòng an toàn cho trẻ từ 9 tuổi. Muối ở nhiệt độ thường tan được khoảng 36 gam trong 100 gam nước, nên 20 gam muối trong 100 mililít nước tan hết mà không cần nước nóng. Trẻ tự cân, khuấy và lọc dưới sự quan sát của người lớn.
Làm bay hơi bằng nắng không cần đun. Đặt khay ra bậu cửa sổ có nắng, phủ một lớp lưới hoặc màn mỏng để bụi và côn trùng không rơi vào. Cách này chậm nhưng không có nguy cơ bỏng.
Nếu đun cho nhanh thì cần người lớn đứng bếp. Dùng nồi nhỏ, lửa nhỏ, không bao giờ đun tới khô hẳn: khi còn lớp sệt muối ướt thì tắt bếp và để nhiệt dư làm nốt. Muối đun cạn có thể bắn hạt nóng ra ngoài, nên người đứng gần đeo kính bảo hộ hoặc kính râm có gọng ôm.
Không nếm muối thu được. Muối đã tiếp xúc với cát, giấy lọc và khay để ngoài trời, không còn là thực phẩm. Sau thí nghiệm, đổ muối vào thùng rác hoặc dùng để rắc ở chậu cây cảnh chịu mặn với lượng rất nhỏ là tối đa.
Rửa tay sau khi làm, lau khô mặt bàn. Muối khô bám vào vết xước nhỏ trên tay sẽ rát; nước muối đổ ra sàn gạch dễ trơn.
Các bước làm thí nghiệm
Quy trình gồm năm giai đoạn. Mỗi giai đoạn nên có một bạn ghi chép riêng, ghi khối lượng ngay khi cân, không đợi làm xong rồi mới nhớ lại.
- Cân 20 gam muối và 30 gam cát, đổ chung vào một cốc khô, trộn đều bằng thìa. Quan sát và ghi lại: có nhìn thấy hạt muối không, màu hỗn hợp ra sao.
- Thêm 100 mililít nước, khuấy liên tục khoảng hai phút tới khi không còn thấy hạt muối trắng. Để yên một phút cho cát lắng.
- Gấp giấy lọc thành hình nón, đặt vào phễu trên cốc thứ hai. Rót từ từ phần nước phía trên trước, sau đó mới dồn cát xuống phễu. Rót chậm để nước không tràn qua mép giấy.
- Tráng cốc thứ nhất và lớp cát trên giấy bằng 20 mililít nước sạch, chia làm hai lần. Bước tráng này kéo phần muối còn bám trên hạt cát sang cốc dung dịch; bỏ qua là mất vài gam muối.
- Đổ toàn bộ dung dịch trong suốt vào khay đã cân bì, đặt ra chỗ nắng. Ghi giờ bắt đầu. Kiểm tra mỗi buổi sáng và chiều, ghi lại lúc thấy tinh thể đầu tiên.
- Khi khay khô hẳn, để thêm nửa ngày rồi cân khay cùng muối. Đồng thời đem giấy lọc chứa cát phơi khô, cân lại cát.
- Trừ khối lượng bì, tính phần trăm muối và cát thu hồi theo công thức ở mục sau.
Với khay rộng khoảng 25 cm và nắng tốt, 120 mililít nước thường bay hơi hết trong hai đến bốn ngày. Trời nồm ẩm ở miền Bắc có thể kéo dài cả tuần, lúc đó nên chuyển sang phương án có người lớn đun.
Số liệu mẫu (giả định) và cách tự tính lại
Bảng dưới là số liệu giả định của một lần làm, để bạn biết cách trình bày và tính. Số của bạn sẽ khác, và khác là bình thường.
| Đại lượng | Giá trị giả định | Cách tính |
|---|---|---|
| Muối ban đầu | 20 g | cân trực tiếp |
| Cát ban đầu | 30 g | cân trực tiếp |
| Khay rỗng | 212 g | cân bì trước khi đổ dung dịch |
| Khay cùng muối khô | 230,6 g | cân sau khi khô hẳn |
| Muối thu hồi | 18,6 g | 230,6 trừ 212 |
| Phần trăm muối thu hồi | 93 % | 18,6 chia 20 rồi nhân 100 |
| Cát khô thu hồi | 29,7 g | cân giấy lọc cùng cát, trừ giấy lọc khô |
| Phần trăm cát thu hồi | 99 % | 29,7 chia 30 rồi nhân 100 |
| Tổng khối lượng thu hồi | 48,3 g trên 50 g | tương ứng 96,6 % |
Tự kiểm lại phép tính: 18,6 cộng 29,7 bằng 48,3; 48,3 chia 50 bằng 0,966, tức 96,6 phần trăm. Khoảng 1,7 gam bị hụt, phần lớn là muối. Nếu số của bạn trên 100 phần trăm, gần như chắc chắn muối chưa khô hoặc cát còn ẩm, chứ không phải muối sinh thêm ra.
Giải thích khoa học: muối tan, cát không tan
Muối ăn là natri clorua, một chất được tạo thành từ các ion natri mang điện dương và ion clorua mang điện âm xếp xen kẽ nhau trong tinh thể. Phân tử nước có một đầu hơi âm và một đầu hơi dương, nên khi muối gặp nước, các phân tử nước bao quanh và kéo từng ion ra khỏi tinh thể. Đó là sự hoà tan. Các ion lúc này nhỏ hơn rất nhiều so với lỗ giấy lọc, chúng đi qua cùng nước.
Cát chủ yếu là silic đioxit, các nguyên tử liên kết với nhau thành mạng rất bền, nước không tách chúng ra được. Hạt cát giữ nguyên kích thước cỡ phần mười milimét, lớn gấp nhiều lần lỗ của giấy lọc cà phê, nên bị giữ lại trên giấy. Đây là lý do lọc chỉ tách được chất rắn không tan, còn không tách được muối ra khỏi nước.
Ở bước cuối, nước trong khay bay hơi dần ở nhiệt độ phòng vì các phân tử nước ở bề mặt có đủ năng lượng thoát ra không khí. Muối không bay hơi ở nhiệt độ đó, nên khi lượng nước giảm, dung dịch đậm dần, tới lúc quá mức muối có thể tan thì các ion xếp trở lại thành tinh thể. Toàn bộ quá trình là biến đổi vật lý: không có chất mới sinh ra, muối thu được vẫn là natri clorua. Viết bằng chữ: muối cộng cát cộng nước, qua lọc, cho ra cát và dung dịch muối; dung dịch muối, qua bay hơi, cho ra muối và hơi nước.
Nguồn sai số thường gặp và cách giảm
Muối còn bám trên cát và giấy lọc. Đây là nguyên nhân lớn nhất khiến phần trăm thu hồi thấp. Tráng hai lần bằng nước sạch như bước 4 thường lấy lại thêm được vài gam.
Muối chưa khô hoàn toàn. Muối hút ẩm từ không khí, nhất là ngày nồm. Cân hai lần cách nhau vài giờ, khi hai số bằng nhau mới ghi kết quả.
Sai số của cân. Cân nhà bếp hiển thị tới 1 gam thì mỗi lần cân có thể lệch nửa gam. Với 20 gam muối, nửa gam đã là 2,5 phần trăm. Cân gộp nhiều lần hoặc dùng lượng muối lớn hơn để sai số tương đối nhỏ đi.
Hạt cát mịn lọt qua giấy. Dung dịch hơi đục là dấu hiệu bùn mịn đã lọt qua, khiến muối thu được lẫn màu nâu và nặng hơn thực tế. Lọc lại lần hai hoặc dùng hai lớp giấy.
Muối hạt có tạp chất sẵn. Muối hạt to phơi từ ruộng muối có thể lẫn chút đất, vỏ sò vụn. So sánh với muối tinh để thấy khác biệt.
Bắn hạt khi đun. Nếu chọn đun, phần muối bắn khỏi nồi là phần mất đi. Tắt bếp sớm khi còn sệt sẽ hạn chế việc này.
Biến thể để thành dự án nhỏ
Khi đã làm trơn quy trình cơ bản, mỗi biến thể dưới đây chỉ đổi một yếu tố, để kết quả so sánh được với nhau.
- So sánh tốc độ bay hơi trên khay rộng và cốc hẹp cùng lượng dung dịch, đo số giờ tới khi thấy tinh thể đầu tiên.
- Thay cát bằng mùn cưa hoặc sỏi nhỏ, xem hỗn hợp nào cho phần trăm thu hồi muối cao hơn và giải thích vì sao vật liệu xốp giữ muối nhiều hơn.
- Thử tráng cát 0 lần, 1 lần, 2 lần, 3 lần, vẽ đồ thị phần trăm muối thu hồi theo số lần tráng; đường cong sẽ cho thấy lần tráng thứ ba gần như không thêm được bao nhiêu.
- Thay muối bằng đường, tách đường khỏi cát. Đường cũng tan nhưng khi bay hơi dễ thành khối dính chứ không thành tinh thể rời, đây là một quan sát đáng ghi.
- Nối với chuyện nghề muối: tìm hiểu vì sao diêm dân phơi nước biển trên ô ruộng nông và rộng thay vì bể sâu, rồi đối chiếu với kết quả khay rộng, cốc hẹp của bạn.
Mỗi biến thể nên làm ít nhất hai lần, ghi cả hai số và lấy trung bình. Một kết quả đơn lẻ chưa đủ để kết luận, đó là thói quen tốt nhất mà thí nghiệm nhỏ này dạy được.
Câu hỏi thường gặp
Không có giấy lọc cà phê thì dùng gì thay?
Bạn dùng hai lớp khăn giấy dày, một miếng vải cotton mỏng giặt sạch hoặc bông gòn nhét chặt vào cổ phễu. Vải lọc nhanh hơn nhưng dễ để lọt cát mịn, nên lọc lại lần hai nếu dung dịch còn đục và ghi chú loại vật liệu lọc đã dùng.
Vì sao không đun cho nhanh mà phải phơi nắng?
Phơi nắng không có nguy cơ bỏng, trẻ tự theo dõi được và tinh thể muối lớn đẹp hơn. Đun nhanh hơn nhiều nhưng cần người lớn đứng bếp, dùng lửa nhỏ và tắt bếp khi còn sệt để tránh muối bắn. Cả hai cách đều cho kết quả đúng.
Thu được hơn 20 gam muối là sai ở đâu?
Thường là muối chưa khô hẳn và còn ngậm nước, hoặc trong dung dịch có lẫn bùn mịn từ cát. Bạn để muối thêm nửa ngày rồi cân lại, nếu khối lượng giảm thì đúng là do ẩm. Cũng nên kiểm lại khối lượng bì của khay.
Thí nghiệm này gắn với bài học nào?
Nó thường gắn với chủ đề hỗn hợp, chất tinh khiết và các phương pháp tách chất ở môn Khoa học tự nhiên lớp 6, đồng thời là bước đệm cho bài dung dịch và độ tan ở các lớp trên. Tên bài cụ thể tuỳ bộ sách bạn đang học.
Trẻ mấy tuổi làm được thí nghiệm này?
Trẻ từ khoảng 9 tuổi tự làm được phần cân, khuấy và lọc nếu có người lớn ngồi cạnh. Trẻ nhỏ hơn có thể tham gia khuấy và quan sát tinh thể. Phần đun nóng, nếu có, luôn để người lớn làm.
Muối tách ra có ăn được không?
Không nên ăn. Muối đã tiếp xúc với cát, giấy và khay để ngoài trời, có thể lẫn bụi và vi khuẩn. Hãy coi đó là sản phẩm thí nghiệm, bỏ đi sau khi cân và chụp ảnh tinh thể.