ThucNghiem.comThực Nghiệm
Lực và chuyển động

Thí nghiệm máng nghiêng tại nhà: đo gia tốc của viên bi lăn theo cách của Galileo

Cho viên bi lăn trên máng nghiêng dài 1,2 m, đo thời gian qua các quãng 30 cm, thấy quãng đường tỉ lệ bình phương thời gian và tính gia tốc từ số liệu.

Low angle view of a glass marble rolling down a long plastic cable channel propped on stacked notebooks across a classroom floor in Quang Ninh, phone recording beside, bright window light

Một viên bi lăn từ trạng thái đứng yên xuống máng nghiêng có quãng đường tăng theo bình phương thời gian: sau gấp đôi thời gian, bi đi được gấp bốn quãng đường. Đây là dấu hiệu của chuyển động thẳng nhanh dần đều, và từ đó bạn tính được gia tốc của viên bi bằng công thức đơn giản. Dụng cụ chỉ là một thanh nẹp luồn dây điện hoặc hai thước dài dán song song, vài cuốn vở để kê, một viên bi ve và điện thoại để bấm giờ hoặc quay video.

Thí nghiệm gắn với chủ đề chuyển động thẳng biến đổi đều ở Vật lý lớp 10. Nó cũng là phiên bản tại nhà của cách Galileo nghiên cứu chuyển động rơi: làm chậm chuyển động bằng mặt nghiêng để đo được bằng dụng cụ thô sơ. Bài viết có số liệu giả định đã tính lại, cách vẽ đồ thị quãng đường theo bình phương thời gian, và lý do số đo luôn hơi thấp hơn dự đoán lý thuyết.

Mục tiêu và bài học liên quan

Mục tiêu thứ nhất là kiểm tra xem viên bi có chuyển động nhanh dần đều hay không. Nếu có, quãng đường s và thời gian t liên hệ với nhau theo công thức viết bằng chữ: quãng đường bằng một nửa gia tốc nhân bình phương thời gian, s = ½ × a × t², khi vật bắt đầu từ trạng thái đứng yên.

Mục tiêu thứ hai là tính gia tốc a từ số đo: a = 2 × s : t². Nếu các quãng đường khác nhau cho cùng một giá trị a, chuyển động đúng là nhanh dần đều. Đơn vị của gia tốc là mét trên giây bình phương (m/s²), nghĩa là mỗi giây tốc độ tăng thêm bao nhiêu mét trên giây.

Mục tiêu thứ ba là so sánh với dự đoán lý thuyết và giải thích chỗ lệch. Học sinh lớp 10 thường biết vật trượt không ma sát trên mặt nghiêng có gia tốc bằng g nhân sin góc nghiêng. Viên bi lăn thì khác: một phần năng lượng dùng để làm bi quay, nên gia tốc nhỏ hơn. Nhận ra sự khác biệt giữa mô hình trong sách và vật thật là một kỹ năng khoa học quan trọng.

Dụng cụ cần có

Máng càng thẳng và cứng thì kết quả càng đẹp.

  • Một thanh nẹp nhựa luồn dây điện dài 1,2 m đã tháo nắp; hoặc hai thước nhôm dài dán song song cách nhau khoảng 1 cm tạo thành rãnh; hoặc thanh nhôm chữ U.
  • Một viên bi ve hoặc bi thép đường kính khoảng 1,5 cm, tròn đều, không sứt mẻ.
  • Vài cuốn vở hoặc sách để kê một đầu máng lên cao 12 cm; thước kẻ để đo độ cao.
  • Thước dây để đánh dấu các vạch 30, 60, 90, 120 cm trên máng bằng băng dính giấy.
  • Điện thoại bấm giờ, tốt hơn là quay video ở 60 hình mỗi giây hoặc chế độ quay chậm để đếm khung hình.
  • Một thước kẻ dựng đứng làm "cổng" chặn bi ở vạch xuất phát, nhấc lên là bi bắt đầu lăn mà không bị đẩy.
  • Hộp giấy hoặc khăn gấp đặt cuối máng để hứng bi.

Đặt máng trên sàn nhà hoặc mặt bàn dài, kiểm tra máng thẳng bằng cách nhìn dọc theo chiều dài. Máng cong võng ở giữa sẽ làm bi chậm lại bất thường.

Lưu ý an toàn

Bi rơi xuống sàn dễ gây trượt ngã. Luôn có hộp hứng cuối máng. Đếm số bi trước và sau thí nghiệm, nhặt hết bi lăn ra ngoài; một viên bi nằm trên sàn gạch có thể khiến người lớn tuổi trượt ngã.

Viên bi là vật nhỏ, nguy cơ hóc nghẹn. Không để trẻ dưới ba tuổi lại gần khu vực làm thí nghiệm. Cất bi vào hộp có nắp ngay sau khi dùng.

Cắt máng phải có người lớn. Nếu dùng ống nhựa bổ đôi làm máng hoặc cần cưa ngắn thanh nẹp, người lớn làm và mài mép cắt cho khỏi sắc. Không dùng thanh kim loại có ba via sắc.

Kê máng chắc chắn. Chồng vở kê đầu máng phải vững, không đổ khi bi lăn. Không kê máng lên ghế cao hay bàn chênh vênh.

Làm ở nơi không có người qua lại. Máng dài 1,2 m trên sàn dễ bị vướng chân. Chọn góc phòng ít đi lại và thu dọn máng ngay sau khi đo xong.

Các bước tiến hành

Đo mỗi quãng đường năm lần. Thả bi luôn từ cùng một điểm, không đẩy.

  1. Đo chiều dài máng L = 1,20 m. Kê đầu cao lên sao cho mép trên của máng tại đầu đó cao hơn đầu thấp 12 cm. Độ nghiêng là 12 : 120 = 0,1.
  2. Dán băng dính đánh dấu vạch xuất phát và các vạch 30, 60, 90, 120 cm tính từ vạch xuất phát.
  3. Đặt bi chạm vào thước dựng đứng ở vạch xuất phát. Nhấc thước lên thật nhanh theo phương thẳng đứng, đồng thời bấm giờ, hoặc để điện thoại quay video từ phía bên cạnh máng.
  4. Đo thời gian từ lúc thả đến lúc bi qua vạch 30 cm. Làm năm lần.
  5. Lặp lại với vạch 60, 90 và 120 cm.
  6. Nếu quay video, đếm số khung hình từ lúc thước bắt đầu nhấc đến lúc tâm bi ngang vạch, chia cho số hình mỗi giây (ví dụ 60) để ra thời gian.
  7. Tính thời gian trung bình cho mỗi quãng, bình phương thời gian, rồi tính a = 2s : t².

Số liệu mẫu (giả định) và tính gia tốc

Bảng dưới là số liệu giả định, thời gian là trung bình năm lần đo. Cột cuối tính a = 2s : t².

Quãng đường st trung bìnht²a = 2s : t²
0,30 m0,95 s0,9025 s²0,60 : 0,9025 ≈ 0,665 m/s²
0,60 m1,34 s1,7956 s²1,20 : 1,7956 ≈ 0,668 m/s²
0,90 m1,64 s2,6896 s²1,80 : 2,6896 ≈ 0,669 m/s²
1,20 m1,89 s3,5721 s²2,40 : 3,5721 ≈ 0,672 m/s²

Bốn giá trị a gần như bằng nhau, trung bình khoảng 0,67 m/s², xác nhận chuyển động nhanh dần đều. Tốc độ của bi khi tới vạch 120 cm: v = a × t ≈ 0,67 × 1,89 ≈ 1,27 m/s.

So với lý thuyết: một viên bi đặc lăn không trượt trên mặt nghiêng có gia tốc bằng 5/7 của g nhân sin góc nghiêng. Ở đây sin góc nghiêng bằng 0,1 nên dự đoán là 5/7 × 9,8 × 0,1 = 0,70 m/s². Số đo 0,67 m/s² thấp hơn khoảng 4%.

Giải thích khoa học: quãng đường tỉ lệ bình phương thời gian

Trên mặt nghiêng, một phần trọng lực kéo bi dọc theo máng, phần này không đổi suốt quá trình lăn. Lực không đổi tạo ra gia tốc không đổi: mỗi giây, tốc độ của bi tăng thêm một lượng như nhau. Bi đứng yên lúc đầu, nên tốc độ tăng đều từ 0, và tốc độ trung bình trong khoảng thời gian t bằng một nửa tốc độ cuối. Quãng đường bằng tốc độ trung bình nhân thời gian, tức một nửa của a nhân t, rồi nhân tiếp với t. Đó là lý do có t bình phương trong công thức.

Hệ quả trực quan mà Galileo đã mô tả: trong các khoảng thời gian bằng nhau liên tiếp, quãng đường đi được tăng theo các số lẻ 1, 3, 5, 7. Cộng dồn lại được 1, 4, 9, 16, đúng là bình phương của 1, 2, 3, 4. Nếu vẽ đồ thị quãng đường theo t² thay vì theo t, các điểm nằm trên một đường thẳng qua gốc toạ độ, độ dốc bằng a : 2. Đường thẳng dễ kiểm tra bằng mắt hơn nhiều so với đường cong parabol.

Vì sao bi lăn chậm hơn vật trượt? Khi bi lăn, năng lượng từ độ cao không chỉ làm bi chạy nhanh hơn mà còn làm bi quay nhanh hơn. Với viên bi đặc, khoảng hai phần bảy năng lượng chuyển động nằm ở phần quay, nên gia tốc chỉ còn 5/7 so với vật trượt không ma sát. Số đo còn thấp hơn chút nữa vì bi lăn trên hai mép rãnh thay vì trên mặt phẳng: điểm tiếp xúc nằm gần trục quay hơn bán kính bi, bi phải quay nhanh hơn ứng với cùng tốc độ, phần năng lượng quay tăng lên. Thêm vào đó còn có ma sát lăn và sức cản nhỏ của không khí.

Nguồn sai số

Bấm giờ bằng tay với thời gian dưới 2 giây. Sai số phản xạ 0,1 đến 0,2 giây là 10 đến 20% với quãng 30 cm. Quay video ở 60 hình mỗi giây giảm sai số xuống khoảng 0,02 giây.

Thời điểm thả bi không rõ. Đẩy bi bằng tay làm bi có tốc độ ban đầu khác 0, phá vỡ giả thiết của công thức. Dùng thước chặn và nhấc lên nhanh, hoặc đếm khung hình từ lúc bi bắt đầu nhích.

Máng cong hoặc có khớp nối. Chỗ nối giữa hai đoạn nẹp, chỗ võng giữa máng làm bi chậm lại hoặc nảy. Dùng máng một mảnh, đặt trên mặt phẳng cứng.

Đo độ cao không chính xác. Sai 0,5 cm trên 12 cm là khoảng 4%, ảnh hưởng thẳng vào giá trị lý thuyết dùng để so sánh. Đo độ cao ở đúng vị trí đầu máng, thước dựng thẳng đứng.

Bi trượt chứ không chỉ lăn. Nếu máng quá dốc hoặc quá trơn, bi vừa lăn vừa trượt và gia tốc thay đổi. Giữ độ nghiêng vừa phải như trong ví dụ.

Biến thể và dự án mở rộng

Mỗi biến thể thay đổi một yếu tố, giữ nguyên các yếu tố còn lại.

  • Đặt các nắp chai kim loại nhẹ ở vạch 7,5; 30; 67,5 và 120 cm (tỉ lệ 1 : 4 : 9 : 16). Bi chạm từng nắp tạo tiếng "tách"; nếu chuyển động nhanh dần đều, các tiếng tách cách đều nhau về thời gian, khoảng 0,47 giây với gia tốc 0,67 m/s². Tai người nhận ra nhịp đều khá nhạy.
  • Thay đổi độ cao kê (6, 12, 18 cm), đo a và vẽ đồ thị a theo sin góc nghiêng để xem có phải đường thẳng không.
  • So sánh bi ve và bi thép cùng kích thước: bi nặng hơn có lăn nhanh hơn không? Theo lý thuyết, gia tốc không phụ thuộc khối lượng.
  • So sánh viên bi đặc với một chiếc nhẫn kim loại hoặc vòng tròn rỗng lăn trên mặt phẳng nghiêng rộng: vật rỗng có phần năng lượng quay lớn hơn nên lăn chậm hơn.
  • Dùng ứng dụng phân tích video miễn phí trên máy tính để đánh dấu vị trí bi theo từng khung hình và vẽ đồ thị tự động.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao không đo trực tiếp rơi tự do mà phải dùng máng nghiêng?

Vật rơi tự do từ độ cao 1 m chỉ mất khoảng 0,45 giây, quá nhanh để bấm giờ bằng tay. Máng nghiêng làm chậm chuyển động nhiều lần nhưng vẫn giữ tính chất nhanh dần đều, nên đo được bằng dụng cụ đơn giản.

Vì sao kết quả thấp hơn 5/7 của g nhân sin góc nghiêng?

Vì bi lăn trên hai mép rãnh nên phải quay nhanh hơn so với lăn trên mặt phẳng, cộng với ma sát lăn và sức cản không khí. Chênh vài phần trăm là hợp lý với máng làm tại nhà.

Có cần dùng đúng chiều dài 1,2 m không?

Không bắt buộc. Máng dài hơn cho thời gian dài hơn nên sai số tương đối của phép đo thời gian nhỏ hơn. Máng ngắn hơn vẫn làm được, chỉ cần chia các vạch đều nhau và giữ độ nghiêng nhỏ.

Khối lượng viên bi có ảnh hưởng đến gia tốc không?

Với bi đặc lăn không trượt, gia tốc không phụ thuộc khối lượng hay bán kính bi. Bi ve và bi thép cùng hình dạng sẽ cho kết quả gần như nhau, đây là một biến thể đáng thử để kiểm chứng.

Vẽ đồ thị quãng đường theo thời gian bình phương để làm gì?

Để biến đường cong thành đường thẳng. Nếu các điểm thẳng hàng qua gốc toạ độ thì chuyển động đúng là nhanh dần đều từ trạng thái nghỉ, và độ dốc của đường thẳng bằng một nửa gia tốc.

Học sinh THCS có làm được thí nghiệm này không?

Học sinh lớp 7 có thể làm phần đo thời gian, tính tốc độ trung bình trên từng đoạn và nhận ra bi càng lúc càng nhanh. Phần tính gia tốc và so sánh với lý thuyết phù hợp với học sinh lớp 10.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138