Một vật nhẹ có bề mặt rộng rơi trong không khí chỉ nhanh dần trong chốc lát rồi chuyển sang rơi đều, vì lực cản của không khí tăng theo tốc độ cho đến khi cân bằng với trọng lượng. Tốc độ rơi đều đó gọi là vận tốc giới hạn. Với những chiếc cốc giấy làm bánh cupcake lồng vào nhau, bạn tăng trọng lượng mà gần như không đổi hình dạng, rồi đo xem vận tốc giới hạn thay đổi ra sao.
Thí nghiệm gắn với nội dung lực cản của môi trường và định luật 2 Newton ở Vật lý lớp 10, đồng thời bổ sung cho bài học về rơi tự do: trong sách, vật nặng và nhẹ rơi như nhau khi bỏ qua không khí; ngoài đời, không khí lại chi phối mạnh chuyển động của vật nhẹ. Bài viết có cách đo bằng video, số liệu giả định đã tính lại và phân tích vì sao trọng lượng gấp bốn thì tốc độ rơi chỉ gấp đôi.
Mục tiêu và nội dung bài học
Mục tiêu thứ nhất là quan sát được giai đoạn rơi đều. Thả một chiếc cốc giấy làm bánh, bạn sẽ thấy nó lao xuống nhanh dần trong vài chục xăng-ti-mét đầu rồi gần như trôi xuống với tốc độ không đổi. Đo tốc độ ở đoạn dưới của quãng rơi chính là đo vận tốc giới hạn.
Mục tiêu thứ hai là tìm quan hệ giữa trọng lượng và vận tốc giới hạn. Lồng 2, 4, 8 cốc vào nhau làm trọng lượng tăng gấp 2, 4, 8 lần, còn hình dạng và diện tích hướng xuống gần như giữ nguyên. Nếu lực cản tỉ lệ với bình phương tốc độ, thì khi rơi đều, trọng lượng bằng lực cản, nên bình phương vận tốc giới hạn phải tỉ lệ với số cốc.
Mục tiêu thứ ba là áp dụng định luật 2 Newton theo cách định tính: khi hợp lực bằng không, vật không tăng tốc nữa mà chuyển động đều. Đây là chỗ nhiều học sinh hiểu sai, cho rằng vật đang rơi thì luôn phải nhanh dần. Thí nghiệm cho thấy vật vẫn đang rơi nhưng gia tốc đã về gần không.
Dụng cụ
Cốc giấy làm bánh là loại khuôn giấy xếp nếp đựng bánh nướng nhỏ, bán sẵn theo tập.
- Khoảng 15 chiếc cốc giấy làm bánh cùng loại, cùng cỡ, chưa dùng.
- Một bức tường trơn màu sáng làm phông nền; băng dính giấy đánh dấu vạch 1,00 m và vạch 1,80 m tính từ sàn.
- Thước dây để đo và dán vạch chính xác.
- Điện thoại quay video được 60 hình mỗi giây hoặc chế độ quay chậm, đặt trên chồng sách hoặc giá đỡ cách tường khoảng 2 m.
- Cân bếp để cân tập 10 cốc và tính khối lượng trung bình mỗi cốc (không bắt buộc nhưng giúp báo cáo đầy đủ hơn).
- Giấy bút kẻ bảng: số cốc, số khung hình trên quãng 1 m dưới, thời gian, tốc độ.
Chọn phòng kín gió: tắt quạt, đóng cửa sổ. Một luồng gió nhẹ cũng làm cốc giấy chao đảo và rơi lệch khỏi khung hình.
An toàn
Không trèo lên ghế, bàn để thả cốc. Độ cao 1,80 m là tầm tay của người lớn đứng trên sàn. Nếu trẻ thả, cho trẻ thả từ vạch thấp hơn như 1,50 m và điều chỉnh vạch đo tương ứng, tuyệt đối không đứng lên ghế, bàn hay thành giường.
Không thả từ cầu thang hay ban công. Muốn quãng rơi dài hơn, đừng ra ban công hay lan can cầu thang. Rủi ro té ngã lớn hơn rất nhiều so với lợi ích về số đo.
Tắt quạt trần trước khi làm. Ngoài chuyện gió làm hỏng số đo, quạt trần đang quay ở gần tầm tay giơ cao là nguy hiểm khi người thả vươn tay lên.
Dọn sàn khu vực rơi. Người quay video thường ngồi xổm gần sàn. Dọn đồ vật, dây điện quanh khu vực để không vấp khi đứng dậy hay di chuyển nhặt cốc.
Cốc giấy dùng xong để riêng. Cốc đã rơi xuống sàn không dùng lại để làm bánh. Giữ lại cho các lần thí nghiệm sau hoặc bỏ vào thùng giấy tái chế.
Các bước tiến hành
Mỗi số cốc thả ba lần, lấy trung bình số khung hình.
- Dán vạch 1,80 m và vạch 1,00 m trên tường. Đặt điện thoại sao cho khung hình thấy rõ từ vạch 1,00 m xuống đến sàn, camera ngang tầm khoảng 50 cm để giảm méo phối cảnh.
- Người thả cầm một cốc giấy, đáy hướng xuống, mép dưới cốc ngang vạch 1,80 m, cách tường khoảng 10 cm. Buông tay nhẹ, không ném.
- Bật quay video trước khi thả. Lặp lại ba lần với một cốc.
- Lồng 2 cốc vào nhau thật khít, thả ba lần. Tiếp tục với 4 cốc và 8 cốc.
- Mở video, xem từng khung hình. Đếm số khung hình từ lúc đáy cốc ngang vạch 1,00 m đến lúc đáy cốc chạm sàn.
- Thời gian bằng số khung hình chia 60 (nếu quay 60 hình mỗi giây). Tốc độ trên đoạn 1 m dưới bằng 1,00 m chia thời gian.
- Tính bình phương tốc độ và chia cho số cốc để kiểm tra quy luật.
Số liệu mẫu (giả định) và phân tích
Số liệu giả định, quay 60 hình mỗi giây, quãng đo là 1,00 m dưới cùng. Số khung hình là trung bình ba lần thả.
| Số cốc | Số khung hình | t (s) | v = 1,00 : t (m/s) | v² | v² : số cốc |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | 50 | 50 : 60 ≈ 0,833 | 1,20 | 1,44 | 1,44 |
| 2 | 36 | 36 : 60 = 0,600 | 1,67 | 2,78 | 1,39 |
| 4 | 24 | 24 : 60 = 0,400 | 2,50 | 6,25 | 1,56 |
| 8 | 19 | 19 : 60 ≈ 0,317 | 3,16 | 9,97 | 1,25 |
Với 1, 2, 4 cốc, tỉ số v² : số cốc dao động quanh 1,4 đến 1,6, khá ổn định. Trọng lượng gấp 4 lần thì tốc độ gấp khoảng 2,50 : 1,20 ≈ 2,1 lần, gần với căn bậc hai của 4 là 2.
Với 8 cốc, tỉ số tụt xuống 1,25. Lý do có thể là quãng rơi phía trên (0,80 m từ vạch 1,80 m đến vạch 1,00 m) chưa đủ để chồng 8 cốc đạt vận tốc giới hạn, nên tốc độ đo được trên đoạn dưới vẫn đang tăng và trung bình của nó thấp hơn vận tốc giới hạn thật. Thêm vào đó, 19 khung hình nghĩa là sai 1 khung đã khoảng 5%.
Giải thích khoa học: vì sao vật đang rơi lại thôi nhanh dần
Lúc vừa buông tay, cốc có tốc độ bằng không nên gần như không có lực cản; hợp lực bằng trọng lượng và cốc tăng tốc với gia tốc gần bằng g. Tốc độ càng lớn, cốc càng phải đẩy nhiều không khí ra khỏi đường đi trong mỗi giây, và mỗi phần không khí bị đẩy nhanh hơn. Hai yếu tố cùng tăng theo tốc độ, nên lực cản tăng xấp xỉ theo bình phương tốc độ đối với vật như cốc giấy ở tốc độ vài mét mỗi giây.
Khi lực cản tăng đến bằng trọng lượng, hợp lực bằng không. Theo định luật 2 Newton, gia tốc bằng hợp lực chia khối lượng, nên gia tốc bằng không: cốc tiếp tục rơi nhưng với tốc độ không đổi. Đó là vận tốc giới hạn.
Từ điều kiện cân bằng, trọng lượng tỉ lệ với bình phương vận tốc giới hạn. Gấp đôi trọng lượng thì bình phương vận tốc gấp đôi, tức vận tốc gấp căn bậc hai của 2, khoảng 1,41 lần. Gấp bốn trọng lượng thì vận tốc gấp đôi. Đó là lý do bạn lồng nhiều cốc mà tốc độ không tăng nhanh như số cốc.
Điều này không mâu thuẫn với bài rơi tự do. Rơi tự do là mô hình bỏ qua không khí, đúng tốt cho hòn sỏi rơi vài mét. Với vật nhẹ và rộng như cốc giấy, lông chim, chiếc dù, không khí chi phối chuyển động. Người nhảy dù dùng chính nguyên lý này: dù mở ra làm diện tích cản tăng mạnh, vận tốc giới hạn giảm xuống đủ an toàn để tiếp đất.
Nguồn sai số
Chưa đạt vận tốc giới hạn. Vật càng nặng càng cần quãng dài hơn để đạt tốc độ rơi đều. Cách kiểm tra: chia đoạn dưới thành hai nửa 50 cm và so thời gian; nếu nửa sau nhanh hơn rõ rệt, vật vẫn đang tăng tốc.
Độ phân giải của video. Ở 60 hình mỗi giây, mỗi khung là khoảng 0,017 giây. Với thời gian 0,3 giây, sai một khung là gần 6%. Quay chậm 120 hoặc 240 hình mỗi giây giảm sai số này.
Phối cảnh camera. Cốc rơi cách tường 10 cm, gần camera hơn vạch dán trên tường, nên trên video nó có vẻ qua vạch sớm hoặc muộn hơn một chút. Đặt camera xa và ngang tầm đoạn đo để giảm sai lệch.
Cốc chao đảo, rơi nghiêng. Cốc lật nghiêng hoặc xoay thì diện tích cản thay đổi. Bỏ những lần rơi lệch rõ, ghi chú lại, và thả thêm lần khác.
Luồng khí trong phòng. Điều hoà, quạt, cửa mở đều tạo luồng khí đủ làm thay đổi tốc độ của vật nhẹ. Tắt hết và chờ vài phút cho không khí lặng.
Biến thể để thành dự án
Mỗi biến thể thay một yếu tố, giữ cách đo bằng video.
- Giữ nguyên trọng lượng (4 cốc) nhưng cắt bớt mép xếp nếp để giảm diện tích, xem vận tốc giới hạn tăng bao nhiêu.
- Thả cùng lúc 1 cốc và 4 cốc từ cùng độ cao, quay video để thấy cốc nặng chạm sàn trước, rồi so với việc thả cùng lúc hai hòn sỏi khác cỡ.
- Làm dù nhỏ từ túi nilon và sợi chỉ, treo cùng một vật nặng, thử các kích thước tán dù khác nhau để tìm quan hệ giữa diện tích và vận tốc rơi.
- Thả từ vạch cao hơn nếu có không gian an toàn (người lớn đứng trên sàn thả ở nhà có trần cao) để kiểm tra lại số liệu 8 cốc.
- Vẽ đồ thị v² theo số cốc; nếu các điểm gần một đường thẳng qua gốc toạ độ, mô hình lực cản tỉ lệ bình phương tốc độ là phù hợp.
Câu hỏi thường gặp
Vật nặng có rơi nhanh hơn vật nhẹ không?
Trong chân không thì không, mọi vật rơi với cùng gia tốc. Trong không khí, với vật cùng hình dạng, vật nặng hơn có vận tốc giới hạn lớn hơn nên rơi nhanh hơn. Thí nghiệm cốc giấy cho thấy rõ điều đó.
Tại sao không dùng giấy vo tròn mà dùng cốc làm bánh?
Vì cốc làm bánh lồng vào nhau rất khít, tăng trọng lượng mà hình dạng gần như không đổi. Giấy vo tròn thì mỗi viên một hình dạng, không so sánh công bằng được.
Có phải lúc rơi đều thì không còn lực nào tác dụng không?
Không. Vẫn có trọng lực kéo xuống và lực cản đẩy lên, chỉ là hai lực bằng nhau nên hợp lực bằng không. Vật chuyển động đều chứ không đứng yên vì nó đã có sẵn tốc độ.
Không có điện thoại quay chậm thì làm thế nào?
Có thể bấm giờ bằng tay cho toàn bộ quãng rơi 1,80 m, đo nhiều lần và so sánh giữa các số cốc. Kết quả kém chính xác hơn vì thời gian ngắn, nhưng vẫn thấy được cốc nặng rơi nhanh hơn.
Lực cản luôn tỉ lệ với bình phương tốc độ phải không?
Không phải lúc nào. Với vật rất nhỏ hoặc rất chậm, như hạt bụi trong không khí hay viên bi chìm trong mật ong, lực cản gần tỉ lệ thuận với tốc độ. Với cốc giấy rơi vài mét mỗi giây, quan hệ bình phương là mô hình tốt.
Thí nghiệm này phù hợp với học sinh lớp mấy?
Học sinh tiểu học và lớp 6 có thể quan sát cốc nặng rơi nhanh hơn và nhận ra không khí cản chuyển động. Phần tính bình phương tốc độ và giải thích bằng định luật 2 Newton dành cho học sinh lớp 10.