Bọc một viên đá trong khăn bông hay giấy báo vo dày, nó sẽ tan chậm hơn hẳn viên đá để trần — vì những vật liệu chứa nhiều khoảng không khí nhỏ là vật cách nhiệt, làm chậm dòng nhiệt từ không khí ấm vào viên đá. Điều nghe có vẻ ngược đời là chiếc khăn giữ đá lâu tan lại chính là thứ giữ ấm cho người ngày lạnh: nó không làm lạnh hay làm nóng, nó chỉ làm chậm sự truyền nhiệt.
Thí nghiệm gắn với nội dung vật dẫn nhiệt và vật cách nhiệt, sự truyền nhiệt, thường gặp ở môn Khoa học lớp 4. Thay vì chờ đá tan hết để bấm giờ, bài hướng dẫn cân phần đá còn lại sau đúng một giờ, cho số liệu so sánh được ngay trong buổi. Kèm theo là dụng cụ, an toàn, các bước, bảng số liệu mẫu giả định, giải thích khoa học, nguồn sai số và các biến thể để thành một cuộc thi thiết kế hộp giữ lạnh nhỏ trong lớp.
Câu hỏi và mục tiêu
Câu hỏi chính: trong các vật liệu có sẵn ở nhà, vật nào giữ cho viên đá lâu tan nhất, và vì sao. Thí nghiệm dùng sáu viên đá giống nhau: một viên để trần làm đối chứng, năm viên bọc bằng năm vật liệu khác nhau. Tất cả đặt cạnh nhau trong cùng một phòng, cùng loại đĩa, cùng thời điểm bắt đầu. Sau đúng 60 phút, lấy phần đá còn lại ra cân. Viên đá còn nặng nhất là viên được bọc bằng vật cách nhiệt tốt nhất.
Sau buổi làm, học sinh nên giải thích được nhiệt đi từ đâu tới đâu, vì sao vật liệu có nhiều khoảng không khí nhỏ cách nhiệt tốt, vì sao giấy bạc là kim loại dẫn nhiệt tốt mà khi bọc vẫn làm đá tan chậm hơn đá trần, và liên hệ được với đời sống: hộp xốp đựng kem, áo bông mùa đông, tường hai lớp, ấm giữ nhiệt.
Một mục tiêu nữa là sửa một hiểu lầm hay gặp. Nhiều trẻ dự đoán viên đá bọc khăn sẽ tan nhanh nhất "vì khăn ấm". Cho trẻ ghi dự đoán đó vào sổ trước khi làm. Khi kết quả ngược lại, đó là lúc tốt để giải thích: khăn có cảm giác ấm vì nó giữ hơi ấm từ tay ta lại, chứ bản thân khăn không sinh ra nhiệt.
Dụng cụ
Phần quan trọng nhất là sáu viên đá phải giống nhau. Làm đá trong cùng một khay, đổ nước đầy đều các ô, đông lạnh qua đêm.
- Sáu viên đá cùng khay, cùng cỡ.
- Sáu đĩa nhựa giống nhau.
- Vật liệu bọc: khăn bông nhỏ, ba tờ giấy báo cũ, giấy bạc nhà bếp, túi nilon, một hộp xốp nhỏ có nắp loại đựng đồ ăn.
- Cân nhà bếp chia vạch 1 gam; thìa để gắp đá; khăn giấy để thấm nước bám ngoài viên đá.
- Đồng hồ bấm giờ, nhiệt kế phòng nếu có, sổ ghi, bút chì.
Để công bằng, mỗi vật liệu bọc kín cả sáu mặt viên đá, kể cả mặt dưới, và dùng một lượng vừa đủ với độ dày gần nhau, khoảng 1–2 cm. Giấy báo vo nhẹ rồi quấn quanh viên đá; khăn gấp đôi; giấy bạc bọc sát hai lớp; túi nilon buộc kín; hộp xốp đóng nắp. Ghi rõ cách bọc vào sổ, vì cách bọc ảnh hưởng nhiều đến kết quả.
An toàn
Không ngậm đá thí nghiệm. Đá đã qua tay, qua giấy báo, khăn, đĩa nên không còn sạch để ăn. Với trẻ nhỏ, viên đá nhỏ còn là vật dễ gây hóc. Nhắc rõ trước khi bắt đầu và cất đá thừa lại.
Gắp đá bằng thìa. Cầm đá lâu bằng tay trần làm tê buốt ngón tay. Dùng thìa hoặc kẹp gắp; nếu phải cầm, chỉ cầm vài giây.
Không dùng đá khô. Đá khô là khí các-bô-níc đông đặc, lạnh hơn đá thường rất nhiều, chạm vào có thể bỏng lạnh và để trong hộp kín có thể làm hộp bật nắp. Thí nghiệm này chỉ dùng đá làm từ nước.
Giấy báo cũ và tay. Mực in trên giấy báo cũ có thể dính ra tay khi giấy ẩm. Rửa tay bằng xà phòng sau khi bóc các gói, và không dùng giấy báo để lót đồ ăn sau thí nghiệm.
Sàn ướt. Đá tan chảy nước ra đĩa và có thể tràn ra sàn. Đặt đĩa trên khay lớn hoặc khăn lót, lau ngay khi đổ để tránh trơn trượt.
Các bước làm
Thao tác bọc nhanh tay để các viên đá không tan nhiều trước khi bắt đầu tính giờ.
- Chuẩn bị sẵn sáu đĩa đặt cạnh nhau ở chỗ râm trong phòng, cách xa cửa sổ có nắng và luồng quạt. Ghi nhiệt độ phòng nếu có nhiệt kế.
- Lấy khay đá ra, gắp từng viên lên cân, ghi khối lượng. Nếu viên nào chênh hơn 2 gam so với các viên khác, đổi viên khác.
- Bọc nhanh năm viên đá bằng năm vật liệu, viên thứ sáu để trần. Đặt mỗi viên lên một đĩa. Bấm giờ ngay khi viên cuối cùng được đặt xuống.
- Trong lúc chờ, ghi dự đoán thứ tự tan của sáu viên và lý do.
- Đúng 60 phút sau, lần lượt mở từng gói theo cùng một thứ tự đã bọc. Gắp phần đá còn lại bằng thìa, thấm nhanh nước bám bằng khăn giấy, đặt lên cân, ghi khối lượng.
- Tính phần trăm đá còn lại: khối lượng còn lại chia cho khối lượng ban đầu, nhân 100.
Nếu viên đá trần đã tan hết trước 60 phút, ghi là 0 gam và rút ngắn thời gian ở lần làm sau, ví dụ 40 phút, để các viên đều còn đá mà so.
Số liệu mẫu (giả định)
Bảng dưới là ví dụ giả định, phòng khoảng 30 độ C, mỗi viên đá ban đầu 25 gam, cân sau 60 phút.
| Cách bọc | Khối lượng ban đầu | Còn lại sau 60 phút | Phần trăm còn lại |
|---|---|---|---|
| Để trần (đối chứng) | 25 gam | 7 gam | 28 |
| Túi nilon buộc kín | 25 gam | 9 gam | 36 |
| Giấy bạc bọc sát hai lớp | 25 gam | 11 gam | 44 |
| Giấy báo vo quấn dày | 25 gam | 15 gam | 60 |
| Khăn bông gấp đôi | 25 gam | 16 gam | 64 |
| Hộp xốp đóng nắp | 25 gam | 19 gam | 76 |
Cách tính, ví dụ khăn bông: 16 chia 25 bằng 0,64, nhân 100 bằng 64 phần trăm. Đá trần: 7 chia 25 bằng 0,28, tức 28 phần trăm.
Đá trần mất 25 trừ 7 bằng 18 gam; đá trong hộp xốp chỉ mất 25 trừ 19 bằng 6 gam, tức lượng tan chỉ bằng một phần ba. Giấy báo vo và khăn bông gần nhau, cùng là vật liệu xốp nhiều khe không khí. Giấy bạc có giúp, nhưng kém hơn rõ rệt so với vật liệu xốp; túi nilon chỉ giúp được một chút.
Giải thích khoa học: nhiệt đi đâu và vật cách nhiệt làm gì
Nhiệt luôn tự truyền từ vật nóng hơn sang vật lạnh hơn. Viên đá ở khoảng 0 độ C nằm trong phòng 30 độ C, nên nhiệt đi từ không khí, từ mặt đĩa vào viên đá. Viên đá nhận nhiệt thì tan thành nước, và trong suốt lúc tan nó vẫn giữ ở khoảng 0 độ C; toàn bộ nhiệt nhận được dùng để chuyển từ thể rắn sang thể lỏng. Vì thế, đá tan nhanh hay chậm phụ thuộc vào việc nhiệt đi vào nhanh hay chậm.
Nhiệt đi vào theo ba đường: truyền trực tiếp qua chỗ tiếp xúc, như từ đĩa sang đá; theo dòng không khí ấm chuyển động bao quanh viên đá; và qua bức xạ, tức là các vật ấm xung quanh phát ra tia nhiệt không nhìn thấy. Vật cách nhiệt tốt là vật làm chậm cả ba đường. Không khí đứng yên là chất dẫn nhiệt rất kém, nhưng không khí tự do thì chuyển động và mang nhiệt đi. Khăn bông, giấy báo vo, xốp đều chứa vô số khoang không khí nhỏ bị nhốt lại, không chuyển động được, nên chúng dẫn nhiệt kém — đó là bí quyết của chúng.
Giấy bạc là trường hợp thú vị. Nhôm là kim loại dẫn nhiệt rất tốt, nên nếu chỉ xét dẫn nhiệt thì giấy bạc không cách nhiệt. Nhưng giấy bạc bọc sát ngăn không khí ấm chạm thẳng vào đá, và mặt sáng bóng của nó hắt lại phần lớn tia nhiệt bức xạ. Hai điều này giúp đá tan chậm hơn đá trần, dù vẫn kém vật liệu xốp. Túi nilon chỉ chặn được dòng không khí, lớp lại mỏng, nên tác dụng nhỏ.
Cùng nguyên lý ấy, chiếc áo bông giữ cho người ấm: cơ thể là vật nóng, áo làm chậm nhiệt thoát ra ngoài. Đặt áo bông lên viên đá, áo làm chậm nhiệt đi vào. Áo không có "hơi ấm" riêng; nó chỉ làm chậm dòng nhiệt theo cả hai chiều.
Nguồn sai số
Viên đá không đều. Ô khay đổ nước không đều làm viên to viên nhỏ; viên nhỏ có diện tích bề mặt lớn so với khối lượng nên tan nhanh hơn. Cân từng viên và chọn những viên gần nhau.
Độ dày lớp bọc khác nhau. Ba lớp khăn sẽ tốt hơn một lớp, dù cùng là khăn. Nếu muốn so vật liệu, giữ độ dày gần nhau; nếu muốn so độ dày, làm một biến thể riêng.
Mặt dưới không được bọc. Đá tiếp xúc trực tiếp với đĩa nhận nhiệt nhanh qua mặt đáy. Đá trong hộp xốp được cách nhiệt cả đáy, các vật liệu khác cũng phải bọc cả đáy thì mới công bằng.
Nước bám làm cân sai. Không thấm khô, phần nước bám ngoài viên đá được tính nhầm là đá. Thấm nhanh và đều tay cho mọi viên, và cân ngay.
Thời gian mở gói chênh nhau. Mở sáu gói mất vài phút; gói mở sau có thêm thời gian tan. Mở và cân theo đúng thứ tự đã bọc để chênh lệch thời gian của mọi viên như nhau.
Biến thể
Mỗi biến thể chỉ thay đổi một yếu tố.
- Độ dày: bọc đá bằng một, hai, bốn lớp khăn, xem thêm lớp giúp thêm bao nhiêu.
- Không khí bị nhốt: so giấy báo phẳng quấn sát với giấy báo vo xốp, cùng số tờ.
- Màu và nắng: hai viên đá bọc giấy bạc và bọc vải đen, cùng đặt ngoài nắng, xem màu sắc và độ bóng ảnh hưởng thế nào.
- Thiết kế hộp giữ lạnh: mỗi nhóm học sinh dùng vật liệu tái chế làm một hộp nhỏ, cùng một viên đá 25 gam, xem hộp nào giữ được nhiều đá nhất sau một giờ. Mục đích là so thiết kế, ghi lại vật liệu và ý tưởng, không xếp hạng người làm.
- Giữ ấm: làm ngược lại với hai cốc nước ấm do người lớn rót, một cốc quấn khăn, một cốc để trần, đo nhiệt độ sau 30 phút.
Biến thể cốc nước ấm cần người lớn rót nước và đặt cốc ở chỗ vững. Dùng nước ấm vừa phải, không dùng nước sôi.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao viên đá trong hộp xốp lại tan chậm nhất?
Xốp được làm từ nhựa thổi phồng thành vô số bọt khí nhỏ kín, nên gần như toàn bộ là không khí bị nhốt. Hộp xốp lại bao kín cả sáu mặt và có nắp, chặn luôn cả dòng không khí. Đó là lý do hộp xốp được dùng để đựng kem, cá tươi, đồ đông lạnh.
Khăn ướt có giữ đá lâu tan như khăn khô không?
Không. Nước dẫn nhiệt tốt hơn không khí nhiều lần, nên khi khăn ướt, các khe không khí bị nước lấp đầy và khăn mất khả năng cách nhiệt. Điều này cũng giải thích vì sao áo ấm bị ướt mưa thì không còn giữ ấm tốt.
Có cần nhiệt kế để làm thí nghiệm này không?
Không bắt buộc, vì phép đo chính là khối lượng đá còn lại. Nhiệt kế giúp ghi nhiệt độ phòng để giải thích vì sao kết quả hai ngày khác nhau. Nếu làm vào ngày mát, đá tan chậm hơn và có thể cần kéo dài thời gian chờ.
Vì sao không chờ đá tan hết rồi bấm giờ?
Có thể làm vậy, nhưng viên đá trong hộp xốp có thể mất vài giờ mới tan hết, và rất khó biết chính xác lúc viên đá vừa tan hết bên trong gói. Cân phần còn lại sau một khoảng thời gian cố định cho số liệu rõ hơn và xong trong một buổi.
Thí nghiệm này hợp với học sinh lớp mấy?
Phần bọc đá và so sánh bằng mắt phù hợp từ lớp 2–3. Phần cân, tính phần trăm và giải thích ba đường truyền nhiệt hợp với lớp 4–5. Biến thể thiết kế hộp giữ lạnh có thể làm dự án nhóm cho học sinh lớn hơn.