Một đòn bẩy cân bằng khi tích của lực và khoảng cách từ điểm tựa đến chỗ đặt lực ở hai bên bằng nhau: hai đồng xu cách điểm tựa 10 cm cân bằng với bốn đồng xu cách điểm tựa 5 cm. Bạn có thể tự tìm ra quy tắc này từ số đo, chỉ với một thước kẻ nhựa 30 cm, một cây bút chì lục giác làm điểm tựa và một nắm đồng xu giống nhau.
Thí nghiệm gắn với nội dung đòn bẩy và moment lực ở Khoa học tự nhiên lớp 8 và quy tắc moment ở Vật lý lớp 10. Bài viết đi theo hướng khám phá: đo trước, tìm quy luật sau. Phần cuối dùng quy tắc vừa tìm để làm một việc thú vị: cân khối lượng của chính cây thước mà không đặt nó lên cân.
Mục tiêu và bài học gắn với thí nghiệm
Mục tiêu đầu tiên là trả lời câu hỏi: nếu một bên đòn bẩy có ít đồng xu hơn, cần đặt chúng ở đâu để cân bằng với bên nhiều đồng xu? Câu trả lời đúng không đến từ việc đoán, mà từ bảng số liệu với ít nhất bốn cách sắp xếp khác nhau.
Mục tiêu thứ hai là phát biểu quy tắc bằng lời của chính mình rồi so với cách viết trong sách: moment lực bằng độ lớn lực nhân với cánh tay đòn (khoảng cách từ điểm tựa đến giá của lực, ở đây là khoảng cách từ bút chì đến tâm chồng xu). Đòn bẩy cân bằng khi moment làm thước quay theo chiều kim đồng hồ bằng moment làm thước quay ngược chiều kim đồng hồ.
Ở lớp 8, học sinh thường được học đòn bẩy qua ví dụ cái kéo, xà beng, bập bênh, và mối liên hệ "được lợi về lực thì thiệt về đường đi". Lên lớp 10, quy tắc moment được dùng cho mọi vật rắn có trục quay cố định. Phần cân cây thước trong bài này còn chạm tới khái niệm trọng tâm: trọng lượng của một vật đồng đều có thể coi như đặt ở chính giữa vật.
Chuẩn bị dụng cụ
Ưu tiên vật nhỏ giống hệt nhau để mỗi "đơn vị lực" bằng nhau.
- Một thước kẻ nhựa thẳng 30 cm, có vạch rõ, không cong vênh.
- Một cây bút chì lục giác hoặc thanh gỗ có cạnh làm điểm tựa; cạnh hẹp giúp xác định vị trí điểm tựa chính xác hơn bút tròn.
- Khoảng 10 đến 12 đồng xu cùng loại; nếu không có, dùng nắp chai kim loại giống nhau, quân cờ tướng hoặc kẹp giấy cỡ lớn cùng loại.
- Cân bếp điện tử để cân tổng 10 đồng xu, từ đó suy ra khối lượng trung bình một đồng.
- Băng dính hai mặt hoặc một chút đất nặn để giữ chồng xu không trượt.
- Giấy bút kẻ bảng: số xu bên trái, khoảng cách bên trái, số xu bên phải, khoảng cách bên phải, hai tích.
Tại sao cân 10 đồng một lúc? Cân bếp thường chia đến 1 g. Cân một đồng 6 g thì sai 1 g là gần 17%, còn cân 10 đồng 60 g thì cùng sai 1 g chỉ còn gần 2% cho khối lượng trung bình mỗi đồng.
Những điều cần chú ý về an toàn
Đồng xu và vật nhỏ là nguy cơ hóc nghẹn. Nếu nhà có trẻ dưới ba tuổi, làm thí nghiệm trên bàn cao, đếm số xu trước và sau khi làm để chắc không sót đồng nào dưới gầm bàn.
Không dùng thước kim loại sắc cạnh. Thước thép mỏng có thể cứa tay khi nó bập bênh rồi rơi. Thước nhựa hoặc gỗ an toàn hơn và cũng nhẹ hơn, dễ cân bằng hơn.
Chọn mặt bàn chắc, không kê trên đùi. Đòn bẩy rất nhạy; bàn rung hay thở mạnh cũng làm nó lệch. Mặt bàn phẳng, chắc giúp đo tốt hơn và tránh rơi vãi.
Rửa tay sau khi làm. Đồng xu qua nhiều tay thường bám bẩn. Rửa tay bằng xà phòng sau khi xong, nhất là trước khi ăn uống.
Dùng dao rọc giấy phải có người lớn. Nếu muốn khắc vạch hay cắt thanh gỗ làm điểm tựa riêng, việc cắt gọt do người lớn làm; học sinh chỉ đo, đặt xu và ghi số liệu.
Các bước thực hiện
Phần 1 tìm quy tắc, phần 2 dùng quy tắc để cân cây thước.
- Đặt bút chì nằm ngang trên bàn, đặt thước lên trên sao cho vạch 15 cm nằm đúng trên cạnh bút chì. Điều chỉnh nhẹ đến khi thước tự nằm thăng bằng khi chưa có xu; nếu điểm cân bằng lệch khỏi vạch 15 một chút, ghi lại vị trí đó làm điểm tựa.
- Đặt 2 đồng xu chồng lên nhau ở bên trái, tâm chồng xu cách điểm tựa 10 cm. Ở bên phải, đặt 4 đồng xu và dịch dần vị trí cho đến khi thước cân bằng. Ghi khoảng cách tìm được.
- Lặp lại với các cặp khác: 3 xu bên trái cách 8 cm và 2 xu bên phải; 1 xu bên trái cách 12 cm và 3 xu bên phải; 4 xu bên trái cách 3 cm và 1 xu bên phải.
- Với mỗi lần, tính tích số xu nhân khoảng cách ở mỗi bên, so sánh hai tích.
- Phần 2: cân 10 đồng xu bằng cân bếp, chia 10 để có khối lượng một đồng.
- Dời điểm tựa đến vạch 25 cm. Thước bây giờ nghiêng về phía vạch 0 vì phần dài hơn nằm bên đó. Đặt chồng xu ở vạch 29 cm và thêm từng đồng cho đến khi thước cân bằng.
- Dùng quy tắc moment để tính khối lượng thước, rồi đặt thước lên cân bếp để kiểm tra.
Số liệu mẫu (giả định) phần tìm quy tắc
Lực ở đây đo bằng "số đồng xu" vì các đồng xu giống nhau; khoảng cách tính từ điểm tựa đến tâm chồng xu.
| Lần | Bên trái: số xu × khoảng cách | Tích trái | Bên phải: số xu × khoảng cách đo được | Tích phải |
|---|---|---|---|---|
| 1 | 2 × 10 cm | 20 | 4 × 5,0 cm | 20,0 |
| 2 | 3 × 8 cm | 24 | 2 × 12,2 cm | 24,4 |
| 3 | 1 × 12 cm | 12 | 3 × 3,9 cm | 11,7 |
| 4 | 4 × 3 cm | 12 | 1 × 12,3 cm | 12,3 |
Trong cả bốn lần, hai tích chênh nhau không quá 0,4, tức dưới 3%. Quy tắc rút ra: số xu nhân khoảng cách bên trái bằng số xu nhân khoảng cách bên phải. Đổi "số xu" thành trọng lượng (newton) thì ta có quy tắc moment: lực trái nhân cánh tay đòn trái bằng lực phải nhân cánh tay đòn phải.
Phần cân cây thước (giả định): 10 đồng xu nặng 60 g nên mỗi đồng 6 g. Điểm tựa ở vạch 25 cm; trọng tâm thước ở vạch 15 cm, cách điểm tựa 10 cm. Cần 6 đồng xu đặt ở vạch 29 cm, cách điểm tựa 4 cm, thì thước cân bằng. Quy tắc moment: khối lượng thước × 10 = 6 × 6 g × 4, suy ra khối lượng thước = 144 : 10 = 14,4 g. Cân bếp đọc 15 g, khớp trong phạm vi độ chia của cân.
Giải thích khoa học: moment lực và vì sao đòn bẩy "nhân" được lực
Một lực tác dụng lên vật có trục quay sẽ làm vật quay mạnh hay yếu tuỳ vào hai thứ: lực lớn hay nhỏ, và lực đặt xa hay gần trục. Moment lực gộp hai yếu tố đó thành một con số bằng phép nhân. Đó là lý do bạn mở cửa dễ hơn khi đẩy ở mép xa bản lề, còn đẩy sát bản lề thì phải dùng lực rất lớn.
Khi thước nằm yên, mọi moment làm nó quay theo một chiều phải được bù đúng bằng moment theo chiều kia. Bốn đồng xu ở 5 cm và hai đồng xu ở 10 cm "xoay" thước mạnh ngang nhau dù số xu khác nhau. Nói cách khác, cánh tay đòn dài hơn gấp đôi thì lực cần chỉ bằng một nửa.
Đổi lại, cái giá phải trả là đường đi. Nếu thước quay nhẹ một góc nhỏ, đầu xa điểm tựa di chuyển một đoạn dài gấp đôi đầu gần. Vì vậy dùng xà beng nâng vật nặng thì tay ấn xuống một đoạn dài, còn vật chỉ nhích lên một chút. Công (lực nhân quãng đường) ở hai đầu gần bằng nhau, đòn bẩy không tạo ra năng lượng mà chỉ đổi lực lấy quãng đường.
Phần cân cây thước cho thấy trọng lượng của chính đòn bẩy cũng tạo moment. Với thước đồng đều, có thể coi toàn bộ trọng lượng đặt ở trọng tâm, tức điểm giữa thước. Khi điểm tựa nằm đúng ở giữa, moment của thước bằng không nên ở phần 1 ta bỏ qua được; khi dời điểm tựa đi, trọng lượng thước trở thành một "chồng xu vô hình" nằm ở vạch 15 cm.
Nguồn sai số
Khó xác định tâm chồng xu. Chồng xu có đường kính hơn 2 cm, đặt lệch vài milimét đã đổi khoảng cách. Đặt xu sao cho tâm nằm đúng trên vạch, hoặc dùng vật nhỏ hơn như kẹp giấy.
Điểm tựa quá rộng. Bút chì tròn hay thanh gỗ bản to làm thước có thể nằm yên ở nhiều vị trí khác nhau, khó biết chính xác điểm tựa. Dùng cạnh hẹp của bút lục giác hoặc cạnh thước thứ hai đặt nghiêng.
Thước không đồng đều. Thước có lỗ treo ở một đầu hay vạch in dày mỏng khác nhau có thể làm trọng tâm lệch khỏi vạch 15. Kiểm tra bằng cách cân bằng thước rỗng trước khi đặt xu.
Đồng xu không giống hệt nhau. Đồng xu cũ mòn, đồng xu khác đợt phát hành có thể nặng nhẹ khác nhau. Dùng cùng một bộ xu cho cả thí nghiệm.
Đánh giá "cân bằng" bằng mắt. Đòn bẩy cân bằng không nhất thiết nằm ngang tuyệt đối mà có thể ở trạng thái lưng chừng. Thống nhất tiêu chí: thước nằm yên và chạm nhẹ hai đầu thì bập bênh đều về hai phía.
Biến thể để mở rộng thành dự án
Mỗi câu hỏi dưới đây có thể làm thành một trang báo cáo riêng.
- Đặt xu ở cả ba vị trí, ví dụ hai chồng bên trái và một chồng bên phải, để kiểm tra quy tắc khi có nhiều lực: tổng moment bên trái bằng tổng moment bên phải.
- Làm cân đòn tự chế: treo đĩa đựng ở một đầu thước gỗ, đối trọng trượt trên phía kia, vạch thang chia bằng các vật đã biết khối lượng.
- Đo các dụng cụ trong nhà: kéo, kìm, cái bấm móng tay, kẹp gắp đá. Xác định điểm tựa, điểm đặt lực, vị trí vật và phân loại xem dụng cụ nào giúp được lợi về lực, dụng cụ nào giúp được lợi về đường đi.
- Thay thước 30 cm bằng que gỗ dài 50 cm để xem độ chính xác thay đổi thế nào khi cánh tay đòn dài hơn.
- Làm phần cân thước với ba vị trí điểm tựa khác nhau, so sánh ba kết quả khối lượng thước để đánh giá độ tin cậy của phương pháp.
Câu hỏi thường gặp
Có thể dùng các đồng xu khác loại không?
Có thể nhưng phải cân từng loại và đổi số xu thành khối lượng hoặc trọng lượng trước khi nhân với khoảng cách. Dùng đồng xu cùng loại giúp học sinh nhỏ thấy quy luật ngay mà không cần tính khối lượng.
Vì sao khoảng cách đo được không khớp hoàn toàn với tính toán?
Vì tâm chồng xu khó đặt đúng tuyệt đối, điểm tựa có bề rộng nhất định, thước có thể không hoàn toàn đồng đều. Chênh lệch vài milimét trên cánh tay đòn 10 cm là bình thường với dụng cụ ở nhà.
Đòn bẩy có giúp tiết kiệm công không?
Không. Đòn bẩy giúp giảm lực cần dùng nhưng bắt bạn di chuyển đoạn đường dài hơn. Bỏ qua ma sát, công ở hai đầu đòn bẩy bằng nhau; trên thực tế còn mất một ít vì ma sát ở điểm tựa.
Moment lực khác gì với lực?
Lực làm vật chuyển động thẳng nhanh lên, chậm đi hoặc biến dạng; moment lực đo khả năng làm vật quay quanh một trục. Cùng một lực, đặt xa trục thì moment lớn, đặt sát trục thì moment nhỏ, đặt ngay tại trục thì không làm vật quay.
Phần cân cây thước có chính xác bằng cân bếp không?
Với dụng cụ ở nhà, sai khác cỡ 1 đến 2 g là hợp lý. Muốn chính xác hơn, đặt điểm tựa xa trọng tâm thước hơn để cánh tay đòn của thước dài ra, và dùng nhiều xu hơn để giảm sai số tương đối.
Thí nghiệm này phù hợp với lứa tuổi nào?
Học sinh từ lớp 4 đã có thể làm phần 1 và nhận ra quy luật bằng số xu và số ô trên thước. Phần tính moment bằng niutơn và phần cân thước phù hợp với học sinh từ lớp 8 trở lên.