Sắt chỉ gỉ khi có cả nước lẫn khí oxi; thiếu một trong hai, đinh sắt gần như còn nguyên sau cả tuần, còn khi có thêm muối, gỉ xuất hiện nhanh và dày hơn hẳn. Kết luận này nghe quen trong sách, nhưng tự xếp năm chiếc lọ trên bậu cửa và nhìn từng chiếc đinh thay đổi qua mỗi ngày thì hiểu sâu hơn rất nhiều.
Thí nghiệm hợp với học sinh khoảng 11 đến 15 tuổi, kéo dài một tuần, mỗi ngày chỉ mất vài phút quan sát và chụp ảnh. Phần đun sôi nước cần người lớn. Chú ý chọn đúng loại đinh, vì nhiều loại đinh bán sẵn đã được mạ chống gỉ.
Mục tiêu và câu hỏi nghiên cứu
Câu hỏi của thí nghiệm rất cụ thể: trong các điều kiện nước, không khí và muối, điều kiện nào cần thiết để sắt gỉ, và điều kiện nào làm gỉ nhanh hơn. Để trả lời, mỗi lọ được thiết kế để loại bỏ hoặc thêm vào đúng một yếu tố, so với lọ chuẩn là đinh ngập trong nước máy. Đây là một ví dụ rõ ràng của việc dùng nhiều nhóm so sánh trong cùng một thí nghiệm.
Về kiến thức, thí nghiệm gắn với nội dung sự biến đổi chất, phản ứng của kim loại với oxi, thường gặp trong chương trình Khoa học tự nhiên ở trung học cơ sở, và nội dung ăn mòn kim loại trong Hoá học các lớp trên. Học sinh thấy được dấu hiệu nhận biết một biến đổi hoá học: xuất hiện chất mới có màu nâu đỏ, xốp, khác hẳn sắt ban đầu, và không thể đưa trở lại thành sắt bằng cách lau chùi hay làm khô.
Mục tiêu kỹ năng là quan sát có hệ thống theo thời gian. Vì gỉ thay đổi dần, bạn cần một thang đánh giá thống nhất cho mức độ gỉ trên đinh, chụp ảnh ở cùng góc, cùng ánh sáng mỗi ngày, và ghi chép ngay. Đây là thang đánh giá chiếc đinh, không phải chấm điểm người làm.
Dụng cụ và cách chọn đinh
Năm lọ phải giống nhau về kích thước và chất liệu. Đinh phải cùng loại, cùng cỡ, mua cùng một lần.
- Năm lọ thuỷ tinh nhỏ có nắp, rửa sạch, lau khô; dán số từ 1 đến 5 lên nắp.
- Sáu chiếc đinh sắt thường loại không mạ, dài khoảng 4 đến 5 centimét: năm chiếc để thí nghiệm, một chiếc để đối chiếu màu ban đầu.
- Giấy nhám mịn để chà sạch lớp dầu hoặc lớp oxit mỏng trên đinh; nước rửa bát để rửa sạch dầu chống gỉ của nhà sản xuất.
- Gói hút ẩm loại hạt trong suốt thường có trong hộp bánh, túi đồ khô.
- Nước máy, nước đã đun sôi kỹ rồi để nguội trong ấm có nắp, dầu ăn, muối ăn.
- Kính lúp hoặc camera điện thoại, giấy trắng làm nền chụp ảnh, sổ ghi chép.
Phân biệt đinh: đinh mạ kẽm thường có màu xám bạc mờ, đôi khi hơi ánh lấp lánh; đinh sắt thường có màu xám đen hoặc xám thép, sờ hơi nhờn dầu. Không chắc thì thử trước: ngâm một chiếc trong nước muối qua đêm, sáng ra có vệt nâu là dùng được. Không dùng đinh inox, vì inox được chế tạo để chống gỉ.
An toàn
Đinh nhọn và giấy nhám. Cầm đinh ở phần mũ, chà giấy nhám theo chiều từ mũ ra mũi, đặt đinh nằm ngang trên khăn. Trẻ nhỏ chỉ quan sát, việc chà đinh để người lớn hoặc học sinh lớn làm.
Đun sôi nước là việc của người lớn. Nước cần đun sôi vài phút để đuổi bớt khí hoà tan, sau đó để nguội trong ấm đậy nắp. Người lớn rót nước khi đã nguội vào lọ số 2.
Không ăn hạt hút ẩm. Hạt hút ẩm trông như hạt đường, trẻ nhỏ dễ nhầm. Đặt lọ số 1 ngoài tầm với, dặn rõ trước khi làm.
Vết xước do đinh. Nếu bị đinh gỉ đâm hay làm xước, rửa sạch vết thương dưới vòi nước, báo ngay người lớn để được xử lý và hỏi ý kiến nhân viên y tế khi cần.
Dọn dẹp sau thí nghiệm. Lau khô đinh, gói trong giấy báo, bỏ vào thùng rác; nước gỉ đổ vào cống, rửa lọ bằng nước rửa bát.
Các bước bố trí năm lọ
Chuẩn bị đinh trước: chà nhẹ bằng giấy nhám, rửa bằng nước rửa bát, tráng nước sạch, lau thật khô. Từ lúc này cầm đinh bằng giấy ăn, tránh để mồ hôi tay dính vào.
- Lọ 1 – không khí khô: cho hai gói hút ẩm vào đáy, đặt đinh lên, đậy nắp kín. Lọ này có không khí nhưng gần như không có hơi nước.
- Lọ 2 – nước ít oxi: người lớn rót nước đã đun sôi để nguội tới ngập đinh, sau đó nhỏ nhẹ dầu ăn tạo một lớp khoảng 1 centimét trên mặt nước, đậy nắp. Lớp dầu ngăn không khí hoà tan trở lại.
- Lọ 3 – lọ chuẩn: nước máy ngập hoàn toàn đinh, để mở nắp.
- Lọ 4 – ngập một nửa: nước máy ngập nửa thân đinh, phần trên tiếp xúc không khí, để mở nắp.
- Lọ 5 – nước muối: hoà một thìa cà phê muối vào 100 mililít nước máy, ngập hoàn toàn đinh, để mở nắp.
- Đặt năm lọ cạnh nhau ở chỗ có ánh sáng, tránh nắng gắt. Chụp ảnh ngày 0.
- Quan sát và chụp ảnh vào ngày 1, 2, 4 và 7. Đánh giá mức gỉ theo thang 0 (không thấy gỉ), 1 (vài chấm nâu), 2 (vệt gỉ rõ, nước hơi vàng), 3 (gỉ phủ nhiều, có cặn nâu dưới đáy).
Với lọ 3, 4, 5 để mở nắp, kiểm tra mực nước mỗi ngày và bù bằng đúng loại nước ban đầu nếu cạn đi rõ, vì đinh nhô lên khỏi mặt nước sẽ làm thay đổi điều kiện của lọ.
Số liệu mẫu (giả định) sau một tuần
Bảng ghi mức gỉ theo thang 0 đến 3. Các con số và mô tả là giả định, minh hoạ cách ghi; kết quả thật tuỳ loại đinh và thời tiết.
| Lọ | Điều kiện | Ngày 1 | Ngày 2 | Ngày 4 | Ngày 7 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | không khí, không có nước | 0 | 0 | 0 | 0 |
| 2 | nước đun sôi, phủ dầu | 0 | 0 | 0 | 1 |
| 3 | nước máy, ngập hoàn toàn | 0 | 1 | 2 | 2 |
| 4 | nước máy, ngập một nửa | 1 | 1 | 2 | 3, gỉ dày ở sát mặt nước |
| 5 | nước muối, ngập hoàn toàn | 1 | 2 | 3 | 3, nhiều cặn nâu |
Đọc bảng theo cặp: so lọ 1 với lọ 3 thấy vai trò của nước; so lọ 2 với lọ 3 thấy vai trò của oxi hoà tan; so lọ 5 với lọ 3 thấy muối làm gỉ nhanh hơn. Tổng điểm mức gỉ cả tuần là cách gộp đơn giản: lọ 3 được 0 cộng 1 cộng 2 cộng 2 bằng 5, lọ 5 được 1 cộng 2 cộng 3 cộng 3 bằng 9. Lọ 2 có chấm gỉ nhỏ ngày 7 vì đun sôi chỉ đuổi bớt chứ không đuổi hết oxi, và một ít khí vẫn len qua lớp dầu.
Giải thích khoa học: gỉ sắt là một phản ứng oxi hoá
Gỉ sắt là chất mới, chủ yếu là sắt(III) oxit ngậm nước, màu nâu đỏ, xốp. Phương trình chữ: sắt cộng khí oxi cộng nước tạo thành gỉ sắt. Viết gọn bằng ký hiệu cho học sinh lớp trên: 4Fe + 3O2 + 2nH2O tạo thành 2Fe2O3.nH2O, trong đó n chỉ số phân tử nước ngậm không cố định. Đây là biến đổi hoá học vì có chất mới với tính chất khác hẳn: sắt cứng, dẫn điện, bị nam châm hút mạnh; gỉ sắt xốp, bở, bị nam châm hút yếu hơn nhiều.
Ở mức sâu hơn, gỉ sắt xảy ra theo kiểu điện hoá. Tại một chỗ trên bề mặt đinh, nguyên tử sắt nhường electron và đi vào nước dưới dạng ion; electron chạy trong thân đinh tới một chỗ khác, nơi khí oxi hoà tan trong nước nhận electron. Nước đóng vai trò môi trường để các ion di chuyển, oxi là chất nhận electron, thiếu một trong hai thì quá trình dừng lại. Nước muối chứa nhiều ion nên dẫn điện tốt hơn, các phản ứng ở hai chỗ diễn ra nhanh hơn; vì vậy đồ sắt ở vùng ven biển gỉ nhanh hơn ở vùng xa biển.
Lọ 4 thường gỉ mạnh nhất ở đoạn sát mặt nước vì ở đó vừa có nước, vừa được tiếp tế oxi liên tục từ không khí. Khác với nhôm tạo lớp oxit mỏng bám chặt và tự bảo vệ, gỉ sắt xốp, bong ra, để lộ lớp sắt mới bên dưới tiếp tục bị gỉ. Đó là lý do người ta sơn, mạ kẽm, bôi dầu mỡ cho đồ sắt: các cách này đều nhằm cắt nước hoặc oxi khỏi bề mặt kim loại.
Nguồn sai số
Đinh không đồng đều. Đinh trong cùng một hộp có thể khác nhau về lớp dầu, vết xước. Chà và rửa cùng một cách, nếu có thể làm mỗi lọ hai chiếc đinh.
Thang đánh giá chủ quan. Mức 1 hay mức 2 tuỳ mắt người nhìn. Để hai người đánh giá độc lập rồi so, chụp ảnh cùng nền trắng để xem lại.
Lọ hút ẩm bão hoà. Gói hút ẩm cũ đã no nước thì lọ 1 không còn khô. Dùng gói mới hoặc gói đã sấy khô, thay sau vài ngày nếu thời tiết nồm.
Oxi quay lại lọ 2. Nước đun sôi để nguội lâu ngoài không khí sẽ hấp thụ lại oxi. Rót ngay khi vừa nguội, phủ dầu liền tay.
Nhiệt độ và độ ẩm phòng thay đổi. Ngày nóng ẩm gỉ nhanh hơn ngày hanh khô. Vì năm lọ cùng chịu điều kiện như nhau, so sánh giữa các lọ vẫn có giá trị, nhưng tốc độ tuyệt đối thì không so được với nhóm khác.
Biến thể mở rộng
Sau khi có kết luận về điều kiện gỉ, bạn có thể chuyển sang câu hỏi chống gỉ, mỗi biến thể vẫn so với lọ nước muối làm mốc.
- Sơn một nửa đinh bằng sơn móng tay trong suốt, để khô, ngâm nước muối và so hai nửa sau bốn ngày.
- Bôi một lớp dầu ăn hoặc mỡ mỏng lên đinh, ngâm nước muối, so với đinh không bôi.
- So sánh đinh sắt thường và đinh mạ kẽm trong nước muối, ghi lại khác biệt.
- Quấn một đoạn dây đồng trần quanh đinh sắt rồi ngâm nước muối; nhiều khi đinh quấn đồng gỉ nhanh hơn, một gợi ý cho bài pin điện hoá ở lớp trên.
- Thử nước giấm pha loãng thay nước muối, quan sát khác biệt về màu dung dịch và mức gỉ.
Liên hệ thực tế: đi một vòng quanh nhà, tìm ba đồ vật bằng sắt có gỉ và ba đồ vật không gỉ, ghi chú chúng được bảo vệ bằng cách nào. Phần quan sát này biến thí nghiệm thành bài học về bảo quản đồ dùng.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đinh trong lọ khô không bị gỉ?
Vì gỉ sắt cần nước làm môi trường cho các ion di chuyển và tham gia phản ứng. Trong lọ có hạt hút ẩm, không khí gần như không có hơi nước, nên dù có khí oxi, phản ứng tạo gỉ diễn ra cực kỳ chậm, sau một tuần thường không thấy gì.
Đinh ở lọ nước đun sôi phủ dầu vẫn có chấm gỉ là sai à?
Không sai. Đun sôi chỉ đuổi bớt khí oxi hoà tan, không đuổi hết, và một lượng nhỏ khí vẫn có thể thấm qua lớp dầu. Kết quả gỉ ít và muộn hơn hẳn lọ nước máy vẫn ủng hộ kết luận oxi là điều kiện cần.
Tại sao nước muối làm đinh gỉ nhanh hơn?
Nước muối chứa nhiều ion nên dẫn điện tốt hơn nước máy. Gỉ sắt là quá trình điện hoá, electron và ion phải di chuyển giữa các vùng trên bề mặt đinh; môi trường dẫn điện tốt giúp quá trình này nhanh hơn.
Làm sao biết đinh của mình có mạ kẽm không?
Đinh mạ kẽm thường có màu xám bạc mờ, đinh sắt thường màu xám đen hơi nhờn dầu. Cách chắc nhất là ngâm thử một chiếc trong nước muối qua đêm: có vệt nâu là đinh sắt dùng được, gần như không đổi thì là đinh đã mạ.
Gỉ sắt là biến đổi vật lý hay hoá học?
Là biến đổi hoá học, vì tạo ra chất mới là sắt(III) oxit ngậm nước, có màu, độ cứng và từ tính khác hẳn sắt. Bạn không thể biến gỉ trở lại thành sắt bằng cách lau khô hay làm lạnh.
Thí nghiệm này mất bao lâu và cần làm gì mỗi ngày?
Bố trí ban đầu mất khoảng 45 phút, sau đó theo dõi một tuần. Mỗi ngày quan sát chỉ mất vài phút: chụp ảnh, ghi mức gỉ, kiểm tra mực nước, ghi thời tiết. Muốn rõ hơn có thể kéo dài tới hai tuần.