Vật màu đen hấp thụ phần lớn ánh sáng chiếu tới và nóng lên nhanh hơn vật màu trắng, vốn phản xạ phần lớn ánh sáng đi. Hai lon nước giống hệt nhau, một bọc giấy đen, một bọc giấy trắng, phơi cạnh nhau dưới nắng 30 phút sẽ cho thấy chênh lệch nhiệt độ đo được bằng nhiệt kế, thường vài độ đến hơn chục độ tuỳ nắng.
Thí nghiệm gắn với chủ đề truyền nhiệt bằng bức xạ thường gặp ở Khoa học tự nhiên lớp 8. Phần thứ hai, đưa hai lon vào bóng râm để xem lon nào nguội nhanh hơn, giúp học sinh THPT hiểu một ý ít được nói tới: vật hấp thụ tốt cũng là vật phát xạ tốt. Cuối bài có phép tính nhiệt lượng từ số liệu, dùng công thức Q = m × c × Δt.
Mục tiêu và câu hỏi cần trả lời
Câu hỏi thí nghiệm: dưới cùng một nắng, nước trong lon bọc giấy đen và lon bọc giấy trắng nóng lên nhanh chậm khác nhau bao nhiêu, và khi vào bóng râm thì lon nào nguội nhanh hơn? Biến độc lập là màu bề mặt lon. Biến phụ thuộc là nhiệt độ nước theo thời gian. Phải giữ giống nhau: loại lon, lượng nước, nhiệt độ nước ban đầu, chỗ đặt, góc nắng, số lớp giấy bọc.
Giả thuyết gợi ý: "Sau 30 phút phơi nắng, nước trong lon đen nóng hơn lon trắng ít nhất 5 độ C; khi để trong bóng râm, lon đen nguội nhanh hơn". Nửa đầu của giả thuyết là điều nhiều người đoán đúng. Nửa sau làm nhiều học sinh bất ngờ, và chính nó làm thí nghiệm có giá trị hơn một bài minh hoạ thông thường.
Kiến thức đi kèm: mọi vật đều phát ra bức xạ nhiệt, vật càng nóng phát càng mạnh; bức xạ truyền được cả trong chân không, vì thế năng lượng Mặt Trời đến được Trái Đất. Bức xạ khác dẫn nhiệt và đối lưu ở chỗ không cần chất nào ở giữa làm trung gian.
Dụng cụ cần có
Lon nhôm loại 330 ml còn nguyên, chỉ có lỗ mở ở nắp, là lựa chọn tốt vì thành mỏng, truyền nhiệt nhanh vào nước bên trong.
- Hai lon nhôm rỗng giống nhau, rửa sạch.
- Giấy đen (giấy thủ công hoặc giấy bìa màu) và giấy trắng cùng loại, cùng độ dày; băng dính.
- Nhiệt kế nấu ăn đầu dò hoặc nhiệt kế rượu; tốt nhất có hai cái giống nhau, nếu chỉ có một thì đo lần lượt thật nhanh.
- Cốc đong để lấy đúng 200 ml nước cho mỗi lon.
- Một tấm xốp hoặc tấm gỗ làm đế, để hai lon không đứng trực tiếp trên nền bê tông nóng.
- Đồng hồ bấm giờ, bảng ghi, bút.
- Mũ, nước uống cho người làm thí nghiệm ngoài nắng.
- Nếu trời không nắng: một bóng đèn sợi đốt hoặc đèn halogen để bàn, chỉ dùng khi có người lớn (xem phần an toàn).
An toàn khi làm ngoài nắng hoặc dưới đèn
Không nhìn thẳng vào Mặt Trời. Kể cả khi đeo kính râm. Khi đọc nhiệt kế, đứng quay lưng về phía Mặt Trời. Không dùng kính lúp hay mảnh gương để hội tụ nắng vào lon.
Giới hạn thời gian ngoài nắng. Chọn giờ nắng vừa (khoảng 9–10 giờ sáng hoặc 15–16 giờ chiều), đội mũ, uống nước. Giữa các lần đọc, trẻ ngồi trong bóng râm.
Mép lon có thể sắc. Không cắt lon. Đổ nước qua lỗ mở có sẵn trên nắp, dùng phễu nhỏ cho dễ.
Đèn sợi đốt và đèn halogen rất nóng, cần người lớn. Bóng có thể làm bỏng da khi chạm và làm cháy giấy nếu đặt quá gần. Đặt đèn cách lon ít nhất 30 cm, không để giấy chạm bóng, không bỏ đi khi đèn đang bật, tắt đèn và chờ nguội trước khi cất.
Nhiệt kế thuỷ ngân không dùng cho trẻ. Nếu nhà còn nhiệt kế thuỷ ngân, cất đi và dùng nhiệt kế điện tử hoặc nhiệt kế rượu (chất lỏng màu đỏ, xanh). Vỡ nhiệt kế thuỷ ngân là sự cố cần xử lý theo hướng dẫn riêng.
Các bước làm thí nghiệm
Toàn bộ thí nghiệm mất khoảng một giờ: 30 phút phơi nắng, 30 phút trong bóng râm.
- Bọc kín thân một lon bằng một lớp giấy đen, lon kia bằng một lớp giấy trắng; dán băng dính ở mặt sau, không bọc nắp.
- Đổ 200 ml nước máy (để ở nhiệt độ phòng từ trước) vào mỗi lon. Đo nhiệt độ ban đầu của mỗi lon, ghi ở phút 0.
- Đặt hai lon cạnh nhau trên tấm xốp, cách nhau khoảng 15 cm để không che bóng nhau, ở chỗ nắng chiếu đều.
- Cứ 5 phút, khuấy nhẹ nước trong lon bằng đầu nhiệt kế vài giây rồi đọc và ghi nhiệt độ. Luôn đo theo cùng một thứ tự.
- Đến phút 30, chuyển cả hai lon (giữ nguyên tấm xốp) vào bóng râm nơi thoáng gió như nhau.
- Tiếp tục đo mỗi 5 phút tới phút 60.
- Ghi lại điều kiện thời tiết: nắng gắt, nắng nhạt, có mây che lúc nào. Một đám mây đi qua có thể giải thích một điểm số liệu bất thường.
Số liệu mẫu (giả định) và phép tính nhiệt lượng
Số liệu giả định cho một buổi sáng nắng, nước ban đầu 28 độ C:
| Thời điểm | Lon đen (độ C) | Lon trắng (độ C) | Chênh lệch |
|---|---|---|---|
| Phút 0 (nắng) | 28,0 | 28,0 | 0 |
| Phút 10 | 32,5 | 30,0 | 2,5 |
| Phút 20 | 37,0 | 32,0 | 5,0 |
| Phút 30 (chuyển vào bóng râm) | 41,0 | 34,0 | 7,0 |
| Phút 45 | 36,5 | 32,0 | 4,5 |
| Phút 60 | 33,5 | 30,5 | 3,0 |
Tính nhiệt lượng nước nhận trong 30 phút phơi nắng bằng Q = m × c × Δt, với m = 0,2 kg, nhiệt dung riêng của nước c khoảng 4.200 J/(kg·K). Lon đen: Δt = 41 − 28 = 13 độ, Q = 0,2 × 4.200 × 13 = 10.920 J. Lon trắng: Δt = 34 − 28 = 6 độ, Q = 0,2 × 4.200 × 6 = 5.040 J. Lon đen nhận nhiều gần gấp đôi.
Chia cho 1.800 giây (30 phút), công suất trung bình nước nhận được: lon đen khoảng 6,1 W, lon trắng khoảng 2,8 W. Đây là phần còn lại sau khi đã mất bớt ra không khí, không phải toàn bộ năng lượng nắng chiếu vào lon.
Trong bóng râm, 30 phút lon đen giảm 41 − 33,5 = 7,5 độ, lon trắng giảm 34 − 30,5 = 3,5 độ. Lon đen nguội nhanh hơn một phần vì nó nóng hơn không khí nhiều hơn, phần khác vì bề mặt đen phát xạ tốt.
Giải thích: hấp thụ, phản xạ và phát xạ
Ánh sáng Mặt Trời là bức xạ gồm cả phần nhìn thấy và phần hồng ngoại. Khi chiếu vào một bề mặt, một phần bị phản xạ đi, một phần bị hấp thụ và biến thành nhiệt. Giấy trắng trông trắng chính vì nó phản xạ gần như mọi màu ánh sáng nhìn thấy; giấy đen trông đen vì nó hấp thụ gần hết. Năng lượng hấp thụ làm giấy nóng lên, truyền qua thành nhôm mỏng vào nước.
Mọi vật có nhiệt độ đều phát ra bức xạ hồng ngoại. Một quy luật vật lý đã được kiểm chứng (định luật Kirchhoff về bức xạ nhiệt) nói rằng ở cùng một bước sóng, bề mặt hấp thụ tốt cũng phát xạ tốt. Vì vậy trong bóng râm, lon đen vừa nóng hơn vừa có bề mặt phát xạ tốt, nên mất nhiệt nhanh hơn.
Cần nói cho chính xác: khả năng hấp thụ ánh sáng nhìn thấy và khả năng phát xạ hồng ngoại không nhất thiết đi cùng nhau ở mọi vật liệu. Giấy trắng và sơn trắng phổ thông vẫn phát xạ hồng ngoại khá mạnh dù trắng dưới ánh sáng. Vì thế phần chênh lệch lúc nguội trong thí nghiệm nhỏ hơn chênh lệch lúc phơi nắng. Kết luận an toàn từ số liệu là: màu đen làm nước nóng lên nhanh hơn rõ rệt dưới nắng; khi nguội, lon nóng hơn mất nhiệt nhanh hơn.
Nguồn sai số và biến thể
Nhiệt kế đo không giống nhau. Hai nhiệt kế có thể lệch nhau 0,5–1 độ. Trước khi làm, nhúng cả hai vào cùng một cốc nước và ghi độ lệch để hiệu chỉnh.
Nước không khuấy nên trên nóng dưới mát. Nước sát thành lon nóng trước, nếu không khuấy thì số đo phụ thuộc vị trí đầu nhiệt kế. Khuấy vài giây trước mỗi lần đọc.
Nắng thay đổi theo mây và góc chiếu. Đặt hai lon cạnh nhau là cách tốt nhất để cả hai chịu cùng điều kiện. So sánh chênh lệch, không so con số tuyệt đối giữa hai ngày khác nhau.
Biến thể màu sắc. Thêm lon bọc giấy đỏ, xanh lá, giấy bạc mặt sáng. Giấy bạc phản xạ mạnh cả ánh sáng lẫn hồng ngoại nên thường mát nhất. Sắp xếp kết quả theo độ nóng để thảo luận.
Biến thể ứng dụng. Liên hệ với mái nhà sơn màu sáng, áo màu tối ngày nắng, bình nước nóng năng lượng mặt trời có ống sơn đen. Học sinh có thể làm mô hình hai "mái nhà" bằng hộp giấy sơn khác màu.
Trình bày kết quả và đồ thị
Số liệu theo thời gian của hai lon nên vẽ thành đồ thị đường: trục ngang là thời gian từ 0 đến 60 phút, trục đứng là nhiệt độ, hai đường hai màu. Đánh một đường dọc ở phút 30 ghi "chuyển vào bóng râm". Đồ thị sẽ có hình hai ngọn núi, ngọn của lon đen cao hơn và dốc hơn ở cả hai sườn.
Khi đọc đồ thị, hướng học sinh chú ý tới độ dốc chứ không chỉ điểm cao nhất. Độ dốc ở 10 phút đầu cho biết tốc độ nhận nhiệt; độ dốc sau phút 30 cho biết tốc độ mất nhiệt. Đường lon trắng thường thoải dần về cuối giai đoạn nắng, vì càng nóng nó càng mất nhiều nhiệt ra không khí, tới lúc nhận vào và mất đi gần bằng nhau.
Phần kết luận của báo cáo nên có ba câu: một câu nêu số liệu chính (chênh 7 độ sau 30 phút trong ví dụ), một câu giải thích bằng hấp thụ và phản xạ, một câu nêu giới hạn, chẳng hạn chỉ làm một buổi sáng, nắng thay đổi, chỉ có một nhiệt kế. Làm lại vào ba ngày khác nhau và lấy trung bình chênh lệch sẽ làm kết luận chắc chắn hơn.
Câu hỏi thường gặp
Trời mưa nhiều ngày thì có làm được không?
Có thể dùng đèn sợi đốt hoặc đèn halogen đặt cách đều hai lon, với người lớn giám sát vì bóng đèn rất nóng. Đèn LED gần như không phát hồng ngoại nên làm lon nóng rất chậm, kết quả kém rõ. Ghi rõ trong báo cáo là dùng nguồn sáng nhân tạo.
Vì sao phải bọc giấy mà không sơn trực tiếp lên lon?
Bọc giấy nhanh, rẻ, dễ đổi màu và không cần dùng sơn xịt có dung môi. Nếu sơn, hai lon phải có cùng độ dày lớp sơn và để khô hoàn toàn ở nơi thoáng. Với học sinh nhỏ, giấy là lựa chọn an toàn hơn.
Lon trắng cũng nóng lên, vậy màu trắng có hấp thụ không?
Có, chỉ ít hơn. Không bề mặt nào phản xạ hết. Ngoài ra không khí nóng xung quanh và tấm đế cũng truyền nhiệt vào lon. Vì thế cần so sánh chênh lệch giữa hai lon thay vì kỳ vọng lon trắng đứng yên nhiệt độ.
Có nên dùng nhiệt kế hồng ngoại bắn vào lon không?
Nhiệt kế hồng ngoại đo nhiệt độ bề mặt và phụ thuộc hệ số phát xạ của bề mặt, nên bắn vào giấy đen và giấy trắng sẽ cho số khác nhau ngay cả khi nước bên trong cùng nhiệt độ. Đo nhiệt độ nước bằng nhiệt kế nhúng mới so sánh công bằng.
Thí nghiệm này có liên quan đến việc chọn áo mặc mùa hè không?
Có liên quan nhưng không đơn giản. Dưới nắng, áo tối màu hấp thụ nhiều hơn. Nhưng cảm giác mát còn phụ thuộc chất vải, độ thoáng và gió luồn qua. Thí nghiệm chỉ trả lời phần hấp thụ ánh sáng, không trả lời trọn câu hỏi mặc gì cho mát.
Học sinh tiểu học nên làm phần nào?
Học sinh lớp 4–5 làm phần phơi nắng, dùng tay sờ thử thành lon sau 30 phút (lon đã nguội bớt, có người lớn kiểm trước) và đọc nhiệt kế cùng người lớn. Phần tính nhiệt lượng và phát xạ trong bóng râm dành cho học sinh lớn hơn.