ThucNghiem.comThực Nghiệm
Lực và chuyển động

Thí nghiệm áp suất trên khay cát: cùng một hộp, đặt mặt nào thì lún sâu nhất

Đặt một hộp đầy lên khay cát bằng ba mặt khác nhau, đo độ lún và tính áp suất bằng lực chia diện tích; có số liệu giả định, đổi đơn vị pascal và sai số.

Macro shot of a filled carton box pressed into a shallow tray of fine dry sand on a balcony in Ho Chi Minh City, child fingers holding a toothpick depth gauge, golden hour

Áp suất bằng lực ép vuông góc chia cho diện tích bị ép, nên cùng một vật đặt trên mặt có diện tích nhỏ nhất sẽ gây áp suất lớn nhất và lún sâu nhất. Một khay cát mịn, một chiếc hộp đầy có ba mặt khác nhau, cây thước và que tăm là đủ để bạn thấy điều đó bằng mắt và đo được bằng số.

Thí nghiệm gắn với nội dung áp suất trên một bề mặt ở Khoa học tự nhiên lớp 8. Bài viết có bảng số liệu giả định đã tính lại cả lực, diện tích và áp suất theo đơn vị pascal, phần giải thích vì sao độ lún không tỉ lệ hoàn toàn với áp suất, và những ứng dụng quen thuộc từ lưỡi dao đến bánh xích xe lu.

Mục tiêu và kiến thức gắn với bài học

Mục tiêu thứ nhất là thấy rằng áp lực, tức lực ép vuông góc lên mặt bị ép, chưa đủ để nói vật lún sâu hay nông. Cùng một hộp, cùng một trọng lượng, nhưng đặt đứng hay nằm cho vết lún rất khác. Thứ quyết định là lực được phân bố trên diện tích lớn hay nhỏ.

Mục tiêu thứ hai là tính áp suất theo công thức viết bằng chữ: áp suất bằng áp lực chia diện tích bị ép, ký hiệu p = F : S. Lực tính bằng niutơn (N), diện tích tính bằng mét vuông (m²), áp suất có đơn vị niutơn trên mét vuông, còn gọi là pascal (Pa). Kỹ năng đổi xăng-ti-mét vuông sang mét vuông là chỗ học sinh hay nhầm nhất, nên bài có phần tính từng bước.

Mục tiêu thứ ba là luyện cách thiết kế thí nghiệm công bằng: chỉ thay đổi diện tích tiếp xúc, giữ nguyên trọng lượng, giữ nguyên độ tơi của cát và cách đặt hộp. Sau đó mới đổi trọng lượng (chồng hai hộp) để thấy áp suất tăng theo lực.

Dụng cụ

Thay cát bằng bột mì cũ hoặc muối hạt nếu nhà không có cát sạch.

  • Một khay nhựa hoặc hộp các-tông nông, sâu ít nhất 5 cm, rộng hơn mặt lớn nhất của hộp.
  • Cát mịn khô và sạch (cát chơi cho trẻ hoặc cát đã sàng, phơi khô), đủ để đổ đầy khay.
  • Hai chiếc hộp giống hệt nhau, đầy và kín, có dạng hộp chữ nhật với ba cặp mặt khác nhau, ví dụ hộp sữa giấy chưa mở hoặc hộp nhựa đựng đậu, gạo đã đóng chặt nắp.
  • Cân bếp để cân hộp; thước kẻ để đo các cạnh của hộp.
  • Que tăm hoặc que xiên, bút dạ kim để đánh dấu độ sâu; một thước dài đặt ngang qua miệng khay làm mốc mặt phẳng.
  • Thước nhựa thẳng để gạt phẳng mặt cát giữa các lần đo.

Ví dụ giả định trong bài: hộp có kích thước 6 cm × 9 cm × 19 cm, khối lượng 1,05 kg. Bạn đo hộp của mình và thay số tương ứng.

An toàn và vệ sinh

Bảo vệ mắt khỏi cát và bụi bột. Không thổi vào khay, không rắc cát từ trên cao. Nếu dùng bột mì, làm nhẹ tay để bột không bay; trẻ có tiền sử hen nên tránh dùng bột mịn và chọn cát ẩm nhẹ hoặc muối hạt.

Không ăn vật liệu thí nghiệm. Bột mì, muối đã đổ ra khay để làm thí nghiệm thì bỏ đi sau khi dùng, không dùng lại để nấu ăn.

Đặt hộp nhẹ tay. Hộp đầy nặng hơn 1 kg có thể đập vào ngón tay hoặc rơi xuống chân. Làm trên bàn thấp hoặc trên sàn có trải tấm bạt, không làm trên bàn cao mép hẹp.

Rửa tay sau khi làm. Cát ngoài trời có thể lẫn bụi bẩn, phân động vật. Dùng cát sạch, rửa tay bằng xà phòng sau khi xong và quét dọn cát rơi trên sàn vì sàn có cát rất trơn.

Hộp phải kín. Dùng hộp chưa mở hoặc nắp vặn chặt để không đổ chất lỏng hay thực phẩm ra cát. Sau thí nghiệm lau sạch hộp trước khi cất lại vào bếp.

Các bước tiến hành

Mỗi mặt hộp đo ba lần, mỗi lần làm lại mặt cát như nhau.

  1. Cân hộp và đo ba cạnh. Tính diện tích ba mặt: mặt nhỏ (đáy), mặt vừa và mặt lớn.
  2. Đổ cát vào khay hơi đầy, lắc nhẹ khay vài lần rồi dùng thước gạt phẳng ngang miệng khay. Không ấn, không nén mặt cát.
  3. Cầm hộp, hạ từ từ xuống cho đến khi mặt nhỏ chạm cát, rồi buông tay nhẹ nhàng. Không thả rơi, vì va chạm làm vết lún sâu hơn nhiều.
  4. Để hộp đứng yên 10 giây, sau đó nhấc hộp thẳng lên thật cẩn thận để không làm sụt thành vết lún.
  5. Đặt thước dài ngang qua miệng khay ngay trên vết lún. Cắm que tăm thẳng đứng xuống đáy vết lún, đánh dấu chỗ que ngang với cạnh dưới thước, rút ra và đo đoạn từ đầu que đến vạch đánh dấu. Đó là độ lún.
  6. Xới nhẹ và gạt phẳng lại mặt cát, lặp lại với mặt vừa và mặt lớn.
  7. Chồng hai hộp lên nhau, đặt mặt nhỏ xuống cát và đo độ lún để thấy ảnh hưởng của áp lực.

Số liệu mẫu (giả định) và tính áp suất

Áp lực bằng trọng lượng hộp: F = 1,05 × 9,8 ≈ 10,29 N. Đổi diện tích: 1 cm² = 0,0001 m², nên 54 cm² = 0,0054 m².

Mặt tiếp xúcDiện tích Sp = F : SBa lần đo độ lúnĐộ lún trung bình
Mặt nhỏ 6 × 9 cm54 cm² = 0,0054 m²10,29 : 0,0054 ≈ 1906 Pa9 – 10 – 8 mm9 mm
Mặt vừa 6 × 19 cm114 cm² = 0,0114 m²10,29 : 0,0114 ≈ 903 Pa4 – 5 – 4 mmkhoảng 4,3 mm
Mặt lớn 9 × 19 cm171 cm² = 0,0171 m²10,29 : 0,0171 ≈ 602 Pa3 – 3 – 2 mmkhoảng 2,7 mm
Hai hộp, mặt nhỏ0,0054 m²20,58 : 0,0054 ≈ 3811 Pa15 – 16 – 14 mm15 mm

Áp suất ở mặt nhỏ gấp khoảng 1906 : 602 ≈ 3,2 lần mặt lớn, và độ lún cũng gấp khoảng 9 : 2,7 ≈ 3,3 lần. Hai tỉ số gần nhau cho thấy trong phạm vi này, áp suất càng lớn thì lún càng sâu.

Khi chồng hai hộp, áp suất tăng gấp đôi nhưng độ lún chỉ tăng từ 9 mm lên 15 mm, chưa tới gấp đôi. Lý do được giải thích ở phần dưới: cát càng bị nén thì càng chặt và càng chống lún tốt hơn.

Giải thích: vì sao diện tích nhỏ thì lún sâu

Trọng lượng của hộp không đổi dù đặt mặt nào xuống, nên tổng lực ép lên cát luôn như nhau. Khác biệt nằm ở chỗ lực đó được chia cho bao nhiêu hạt cát. Khi đặt mặt lớn, mỗi xăng-ti-mét vuông cát chỉ phải đỡ một phần nhỏ trọng lượng; khi đặt mặt nhỏ, ít hạt cát hơn phải gánh cùng một lực nên mỗi phần cát chịu ép mạnh hơn, các hạt bị đẩy dạt sang bên và xuống dưới nhiều hơn.

Cát khô là vật liệu dạng hạt: các hạt đứng được nhờ ma sát và sự chèn ép lẫn nhau. Khi bị ép, hạt sắp xếp lại chặt hơn, khoảng trống giữa các hạt giảm đi, và lớp cát bên dưới trở nên cứng hơn. Vì vậy độ lún không tăng đều theo áp suất mà tăng chậm dần, như kết quả với hai hộp chồng nhau. Mô hình p = F : S cho biết áp suất, còn độ lún phụ thuộc thêm vào tính chất của vật bị ép.

Hiểu áp suất giúp giải thích nhiều thứ quanh nhà. Lưỡi dao được mài mỏng để diện tích tiếp xúc rất nhỏ, chỉ cần lực vừa phải đã tạo áp suất đủ lớn để cắt. Xe tải chở nặng có nhiều bánh để chia trọng lượng ra diện tích lớn hơn, giảm áp suất lên mặt đường. Đi trên bùn, bước chân trần dễ lún hơn khi giẫm lên tấm ván đặt trên bùn. Cột nhà có chân đế rộng để không lún vào nền đất.

Một lưu ý về thuật ngữ: trong sách, "áp lực" là lực ép có phương vuông góc với mặt bị ép, đo bằng niutơn; "áp suất" là độ lớn áp lực trên một đơn vị diện tích, đo bằng pascal. Hai từ nghe giống nhau nhưng là hai đại lượng khác nhau.

Nguồn sai số

Mặt cát không đồng đều giữa các lần. Cát vừa bị ép ở lần trước còn chặt hơn chỗ khác. Luôn xới và gạt phẳng lại, và đặt hộp ở chỗ cát chưa bị ép nếu khay đủ rộng.

Đặt hộp mạnh tay hoặc nghiêng. Thả rơi dù chỉ 1 cm cũng làm lún sâu hơn đáng kể; đặt nghiêng thì một mép lún sâu, một mép nông. Hạ hộp thật chậm và giữ thẳng.

Đo độ lún khó. Vết lún chỉ vài milimét, que tăm đánh dấu có thể lệch 1 mm, tức hơn 30% với vết lún 3 mm. Đo ở ba điểm trong vết lún và lấy trung bình; nếu có thước kẹp thì đo chính xác hơn.

Thành vết lún sụt khi nhấc hộp. Cát khô dễ sụt vào vết lún. Có thể dùng cát hơi ẩm (phun sương nhẹ) để giữ hình vết lún tốt hơn, nhưng phải giữ cùng độ ẩm cho mọi lần đo.

Đáy hộp không phẳng. Hộp giấy có viền gấp hoặc nắp lồi làm diện tích tiếp xúc thực tế khác diện tích tính từ kích thước. Chọn mặt phẳng nhất và ghi chú nếu có chỗ lồi.

Biến thể mở rộng

Mỗi biến thể là một câu hỏi mới, vẫn giữ nguyên cách gạt phẳng và cách đo.

  • Giữ nguyên diện tích (mặt nhỏ), tăng dần áp lực bằng cách đặt thêm vật nặng lên hộp, vẽ đồ thị độ lún theo áp suất để thấy đường cong thoải dần.
  • So sánh ba loại vật liệu: cát khô, cát ẩm, bột mì; cùng một áp suất, vật liệu nào lún nhiều nhất.
  • Mô phỏng "giày tuyết": đặt một miếng bìa cứng lớn dưới hộp và đo độ lún, rồi tính diện tích cần có để độ lún còn dưới 1 mm.
  • Đo diện tích bàn chân bằng cách đặt chân lên giấy kẻ ô li và đếm ô, cân khối lượng cơ thể, rồi tính áp suất khi đứng bằng hai chân, một chân và nhón gót. Chỉ để tìm hiểu, không so sánh cân nặng giữa các bạn.
  • Thử cùng một hộp trên cát được nén chặt bằng cách gõ nhẹ khay hai mươi lần trước khi đặt hộp, so với cát tơi để thấy độ chặt của nền ảnh hưởng mạnh thế nào.

Câu hỏi thường gặp

Vì sao phải đổi xăng-ti-mét vuông sang mét vuông?

Vì đơn vị pascal là niutơn trên mét vuông. Nếu chia niutơn cho xăng-ti-mét vuông, con số nhỏ hơn 10 000 lần so với đúng. 1 m² bằng 100 cm × 100 cm nên bằng 10 000 cm², tức 1 cm² bằng 0,0001 m².

Có thể dùng gạch thay cho hộp không?

Viên gạch có ba mặt khác nhau rõ ràng và là vật mẫu kinh điển cho bài áp suất. Tuy nhiên gạch nặng, cạnh sắc và dễ làm đau chân nếu rơi, nên chỉ dùng khi có người lớn và làm trên sàn.

Tại sao độ lún không tỉ lệ đúng với áp suất?

Vì cát bị nén thì chặt lại và chống lún tốt hơn. Công thức áp suất chỉ cho biết lực trên một đơn vị diện tích; mức lún còn phụ thuộc vào cấu trúc và độ chặt của vật liệu bị ép.

Một pascal là lớn hay nhỏ?

Rất nhỏ. Một tờ giấy in nằm phẳng trên bàn gây áp suất chưa tới 1 pascal. Áp suất khí quyển ở mặt biển vào khoảng 100 000 pascal. Vì vậy hộp đầy đặt trên cát cho con số hàng trăm đến hàng nghìn pascal là bình thường.

Thí nghiệm này có làm cho học sinh tiểu học được không?

Được, nếu bỏ phần tính pascal. Học sinh tiểu học chỉ cần so sánh độ sâu vết lún của ba mặt và nhận ra mặt nhỏ lún sâu nhất, rồi liên hệ với lưỡi dao, mũi kim, bánh xe.

Có cần chờ 10 giây trước khi nhấc hộp không?

Cần, để cát kịp sắp xếp lại dưới áp lực. Nếu nhấc ngay, vết lún có thể nông hơn. Quan trọng nhất là mọi lần đo đều chờ cùng một khoảng thời gian.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138