ThucNghiem.comThực Nghiệm
Chất và sự biến đổi chất

Nuôi tinh thể phèn chua từ hạt mầm: dung dịch quá bão hoà và cân khối lượng định kỳ

Cách nuôi một tinh thể phèn chua hình bát diện từ hạt mầm treo trên chỉ cước, theo dõi khối lượng mỗi hai ngày, giải thích dung dịch quá bão hoà và sai số.

Vietnamese boy of thirteen gently lowering a small clear crystal tied on fishing line into a glass jar on a wooden shelf in Hue, back to camera, soft window light

Một hạt phèn chua nhỏ như hạt đậu xanh, treo trong dung dịch phèn chua bão hoà đã nguội, có thể lớn lên thành khối bát diện trong suốt nặng vài gam sau khoảng một tuần. Điều kiện là dung dịch đủ đặc, nhiệt độ ít dao động và không có bụi làm mồi cho những tinh thể lạ. Thay vì chỉ ngắm tinh thể đẹp, bài này hướng dẫn bạn cân nó định kỳ và vẽ đường tăng trưởng.

Phèn chua là chất nhiều nhà vẫn dùng làm trong nước, mua được ở chợ hoặc hiệu thuốc bắc. Nó an toàn khi dùng đúng cách, nhưng không phải thứ để ăn hay nếm. Phần đun nước ấm do người lớn đảm nhận.

Mục tiêu và kiến thức gắn kèm

Thí nghiệm giúp học sinh phân biệt ba trạng thái của một dung dịch: chưa bão hoà, khi còn hoà tan thêm được chất tan; bão hoà, khi không tan thêm được nữa ở nhiệt độ đó; và quá bão hoà, khi dung dịch chứa nhiều chất tan hơn mức bão hoà, thường có được bằng cách hoà tan ở nhiệt độ cao rồi để nguội từ từ. Trạng thái thứ ba không bền: chỉ cần có một bề mặt để bám, chất tan dư sẽ kết tinh ra.

Hạt mầm chính là bề mặt đó. Khi treo một tinh thể nhỏ vào dung dịch quá bão hoà, các hạt chất tan ưu tiên xếp vào mạng tinh thể có sẵn, nên tinh thể lớn lên theo đúng hình dạng vốn có thay vì sinh ra hàng trăm tinh thể vụn. Phèn chua có xu hướng tạo hình bát diện, giống hai kim tự tháp úp đáy vào nhau, nên rất dễ nhận ra khi thí nghiệm thành công.

Kiến thức này thường gặp trong chủ đề dung dịch, độ tan ở Khoa học tự nhiên lớp 8 và Hoá học các lớp trên. Ngoài ra thí nghiệm còn dạy một kỹ năng quan trọng của người làm khoa học: theo dõi một đại lượng theo thời gian, ghi đều đặn và đọc được xu hướng từ đồ thị. Bài cùng chủ đề về trồng tinh thể muối, đường đã có ở nơi khác; ở đây tập trung vào hạt mầm và phép cân.

Dụng cụ và vật liệu

Chuẩn bị đủ trước khi bắt đầu, vì khi dung dịch đã pha, bạn cần làm liền tay trong lúc nó còn ấm.

  • Phèn chua dạng cục hoặc bột: khoảng 60 gam. Cục to thì cho vào túi nilon, bọc khăn rồi dùng chày giã nhỏ.
  • Hai lọ thuỷ tinh sạch dung tích khoảng 300 mililít, miệng rộng; rửa kỹ và tráng bằng nước sôi để nguội cho hết bụi.
  • Nước sạch 200 mililít; bình giữ nhiệt chứa nước khoảng 60 độ C do người lớn chuẩn bị.
  • Chỉ cước câu cá loại mảnh hoặc dây cước trong suốt. Chỉ cotton cũng dùng được nhưng hút dung dịch và hay mọc tinh thể phụ.
  • Que đũa hoặc bút chì gác ngang miệng lọ để treo dây; giấy ăn và chun để che miệng lọ.
  • Giấy lọc cà phê và phễu nhỏ để lọc dung dịch trước khi treo hạt mầm.
  • Cân tiểu ly hiển thị tới 0,01 gam nếu có; không có thì dùng thước kẻ đo cạnh tinh thể.
  • Nhiệt kế nấu ăn nếu có, kính bảo hộ hoặc kính râm có gọng ôm, găng tay cao su mỏng.

Chọn chỗ đặt lọ trước: một kệ trong nhà, tránh nắng chiếu trực tiếp, tránh gần bếp và cửa gió điều hoà. Lọ cần đứng yên suốt cả tuần, không ai đụng vào.

An toàn khi làm với phèn chua

Không ăn, không nếm phèn chua và dung dịch. Phèn chua có vị chát, dung dịch có tính axit nhẹ. Dán ghi chú “thí nghiệm, không uống” lên lọ, đặt ngoài tầm với của em nhỏ.

Đeo kính khi giã và khi khuấy. Mảnh phèn có thể văng khi giã; dung dịch bắn vào mắt gây cay xót. Nếu bị bắn, rửa mắt dưới vòi nước sạch liên tục khoảng 15 phút và báo người lớn.

Nước ấm do người lớn rót. Dùng nước khoảng 60 độ C từ bình giữ nhiệt, không cần nước sôi. Lọ thuỷ tinh dày rót nước nóng đột ngột có thể nứt, nên tráng lọ bằng nước ấm trước.

Găng tay cho người có da nhạy cảm. Dung dịch phèn làm da se và khô; rửa tay bằng xà phòng sau mỗi lần thao tác.

Đổ bỏ dung dịch thừa đúng cách. Pha loãng với nhiều nước rồi đổ vào cống, hoặc đem tưới vào chỗ đất trống với lượng nhỏ. Không đổ vào bể cá hay chậu cây cảnh.

Các bước: từ hạt mầm đến tinh thể lớn

Quy trình chia làm hai giai đoạn: tạo hạt mầm trong một ngày, sau đó nuôi lớn trong khoảng một tuần.

  1. Người lớn rót 200 mililít nước khoảng 60 độ C vào lọ thứ nhất. Cho bột phèn vào từng thìa, khuấy tới khi tan hết mới cho thìa tiếp. Dừng khi khuấy hai phút mà dưới đáy vẫn còn bột không tan. Dung dịch lúc này gần bão hoà ở nhiệt độ cao.
  2. Lọc dung dịch còn ấm sang lọ thứ hai để bỏ phần bột thừa và cặn. Che miệng lọ bằng giấy ăn, để nguội tự nhiên qua đêm.
  3. Sáng hôm sau, dưới đáy lọ sẽ có nhiều tinh thể nhỏ. Dùng thìa gắp ra vài hạt có hình dạng đều nhất, cạnh rõ, cỡ 3 đến 5 milimét, đặt lên giấy ăn cho khô. Đây là hạt mầm.
  4. Buộc một hạt mầm bằng chỉ cước, thắt nút thòng lọng nhỏ quanh hạt. Cân hạt mầm cùng đoạn chỉ, ghi khối lượng ngày 0, chụp ảnh cạnh thước kẻ.
  5. Gạn phần dung dịch trong ở lọ thứ hai sang một lọ sạch (đây là dung dịch bão hoà ở nhiệt độ phòng), bổ sung thêm một ít dung dịch mới pha ấm rồi để nguội hẳn tới nhiệt độ phòng trước khi treo hạt mầm. Treo vào dung dịch nguội, hạt nằm giữa lọ, không chạm đáy và thành.
  6. Che giấy, đặt lọ vào chỗ đã chọn. Cứ hai ngày, nhấc tinh thể ra, thấm khô nhẹ bằng giấy ăn, cân và chụp ảnh rồi treo lại ngay.
  7. Nếu thấy tinh thể nhỏ mọc ở đáy hoặc trên dây, gạn dung dịch sang lọ sạch, bóc các tinh thể phụ trên dây, rồi treo lại.

Không nên treo hạt mầm vào dung dịch còn ấm: dung dịch ấm chưa bão hoà ở nhiệt độ đó sẽ hoà tan luôn hạt mầm, và sáng hôm sau bạn chỉ còn sợi chỉ trơ trọi.

Số liệu mẫu (giả định) và tốc độ lớn trung bình

Bảng ghi khối lượng tinh thể cùng chỉ cước sau mỗi hai ngày. Đây là số liệu giả định, dùng để minh hoạ cách trình bày và tính toán.

NgàyKhối lượng giả địnhTăng so với lần trướcCạnh dài nhất ước lượng
00,40 g—5 mm
21,10 g0,70 g8 mm
41,90 g0,80 g10 mm
62,60 g0,70 g12 mm
83,00 g0,40 g13 mm

Tốc độ lớn trung bình cả đợt bằng (3,00 trừ 0,40) chia 8 ngày, tức 0,325 gam mỗi ngày. Tự kiểm: các phần tăng 0,70 cộng 0,80 cộng 0,70 cộng 0,40 bằng 2,60 gam, khớp với hiệu 3,00 trừ 0,40. Giai đoạn cuối chậm lại vì lượng chất tan dư trong dung dịch đã cạn dần; muốn tinh thể lớn tiếp phải thay dung dịch bão hoà mới.

Để ý cạnh tinh thể chỉ tăng từ 5 lên 13 milimét, tức khoảng 2,6 lần, trong khi khối lượng tăng 7,5 lần. Điều này hợp lý vì khối lượng tỉ lệ với thể tích, mà thể tích tăng theo lập phương của kích thước: 2,6 nhân 2,6 nhân 2,6 xấp xỉ 17,6. Con số thực nhỏ hơn vì phép đo cạnh bằng thước rất thô và hạt mầm ban đầu không phải bát diện hoàn hảo.

Giải thích khoa học

Phèn chua có tên hoá học là kali nhôm sunfat ngậm nước, mỗi đơn vị công thức đi kèm mười hai phân tử nước kết tinh. Theo các bảng tra phổ biến, ở 20 độ C khoảng 14 gam phèn chua tan được trong 100 mililít nước, còn ở 50 độ C con số này lên gần 37 gam. Độ tan tăng mạnh theo nhiệt độ như vậy là điều kiện lý tưởng để tạo dung dịch quá bão hoà: hoà tan nhiều ở nước ấm, để nguội, phần dư không còn chỗ trong dung dịch.

Phần dư đó muốn thoát ra thành chất rắn, nhưng để hình thành một tinh thể mới từ đầu cần một cụm hạt đủ lớn gặp nhau đúng trật tự, việc này khó. Bám vào một mạng tinh thể có sẵn thì dễ hơn nhiều. Vì thế hạt mầm treo giữa lọ trở thành nơi hút chất tan, các ion kali, nhôm, sunfat cùng phân tử nước xếp lần lượt vào các mặt của nó. Mặt tinh thể phát triển chậm, đều thì phẳng và trong; phát triển vội thì đục, có bậc thang.

Quá trình này là biến đổi vật lý: phèn chua tan rồi kết tinh lại vẫn là phèn chua. Viết bằng chữ: phèn chua rắn cộng nước nóng cho ra dung dịch phèn chua; dung dịch quá bão hoà khi nguội, gặp hạt mầm, cho ra tinh thể phèn chua lớn hơn và dung dịch bão hoà. Bụi, vết xước trên thành lọ và sợi chỉ xù cũng là bề mặt bám, đó là lý do các tinh thể phụ hay mọc ở những chỗ ấy.

Nguồn sai số và chỗ dễ hỏng

Nhiệt độ phòng dao động ngày đêm. Ban ngày ấm lên vài độ, dung dịch có thể hoà tan bớt mặt tinh thể; đêm lạnh lại kết tinh nhanh, gây mặt đục. Ghi nhiệt độ phòng mỗi lần cân để giải thích những đoạn đồ thị bất thường.

Dung dịch còn bám khi cân. Tinh thể ướt nặng hơn thực tế. Thấm nhẹ bằng giấy ăn, cân ngay, không lau mạnh làm mòn cạnh.

Chỉ cước cũng được cân cùng. Đoạn chỉ nặng vài phần trăm gam, không đáng kể với cân 1 gam nhưng đáng kể với cân 0,01 gam. Cân riêng một đoạn chỉ cùng độ dài và trừ đi.

Bay hơi làm dung dịch đặc lên. Miệng lọ hở nhiều thì nước bay hơi nhanh, tinh thể phụ mọc dày ở mép dung dịch. Che giấy ăn đủ thoáng mà không hở toang.

Đo cạnh bằng thước rất thô. Sai lệch nửa milimét trên cạnh 5 milimét đã là 10 phần trăm. Ưu tiên khối lượng làm số liệu chính, cạnh chỉ để tham khảo.

Biến thể để thành dự án nhỏ

Mỗi biến thể dưới đây chỉ thay đổi một điều kiện, để bạn so sánh được kết quả với lọ chuẩn.

  • Nuôi hai lọ giống hệt, một lọ đặt trong hộp xốp để giảm dao động nhiệt, một lọ để ngoài, so độ trong và khối lượng sau tám ngày.
  • Cho nguội nhanh một lọ bằng cách đặt vào chậu nước mát và nguội chậm một lọ bọc khăn, so số lượng và kích thước tinh thể tự mọc dưới đáy.
  • Thử thêm vài giọt màu thực phẩm vào dung dịch để xem tinh thể có ngấm màu đều không, ghi lại quan sát.
  • So sánh hình dạng tinh thể phèn chua với tinh thể muối ăn (hình lập phương) dưới kính lúp điện thoại, vẽ phác hai hình.
  • Dùng bảng tính vẽ đồ thị khối lượng theo ngày, thử nối các điểm và nhận xét đoạn nào dốc nhất, vì sao.

Nếu muốn mang đi trưng bày, bảo quản tinh thể trong hộp kín có gói hút ẩm. Để ngoài không khí khô lâu ngày, phèn chua có thể mất bớt nước kết tinh, bề mặt hoá trắng đục.

Câu hỏi thường gặp

Mua phèn chua ở đâu và có an toàn không?

Phèn chua thường bán ở chợ, hàng tạp hoá hoặc hiệu thuốc bắc, nhiều nhà dùng để làm trong nước. Ở lượng dùng trong thí nghiệm, nó an toàn nếu không ăn, không nếm, đeo kính khi giã và rửa tay sau khi làm.

Vì sao hạt mầm của mình bị tan mất sau một đêm?

Dung dịch khi treo vào còn ấm hoặc chưa đủ đặc nên chưa bão hoà, nó hoà tan luôn hạt mầm. Lần sau hãy đợi dung dịch nguội hẳn tới nhiệt độ phòng, kiểm bằng tay chạm thành lọ, và chắc chắn lúc pha đã còn dư bột không tan.

Không có cân tiểu ly thì đo bằng gì?

Bạn đo cạnh dài nhất của tinh thể bằng thước kẻ hoặc thước kẹp, chụp ảnh đặt cạnh thước mỗi lần. Cân nhà bếp 1 gam chỉ dùng được khi tinh thể đã nặng vài gam, giai đoạn đầu sẽ không thấy thay đổi.

Tinh thể bị đục, có bậc thang là do đâu?

Thường do tinh thể lớn quá nhanh vì dung dịch quá đặc hoặc nhiệt độ hạ đột ngột, hoặc do bụi rơi vào. Đặt lọ ở chỗ nhiệt độ ổn định, che miệng lọ và pha dung dịch vừa bão hoà sẽ cho mặt tinh thể trong hơn.

Thí nghiệm mất bao lâu?

Tạo hạt mầm mất một ngày, nuôi lớn thường từ một đến hai tuần tuỳ kích thước mong muốn. Mỗi lần kiểm tra và cân chỉ mất khoảng năm phút, nên rất hợp với dự án theo dõi dài ngày trong kỳ nghỉ.

Đây là biến đổi vật lý hay hoá học?

Đây là biến đổi vật lý. Phèn chua tan trong nước rồi kết tinh trở lại vẫn là phèn chua, không có chất mới được tạo ra. Chỉ có cách sắp xếp các hạt thay đổi, từ phân tán trong dung dịch sang xếp trật tự trong tinh thể.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138