Ngày trưng bày là lúc dự án ra khỏi nhà và phải tự đứng vững trong một môi trường bạn không kiểm soát: hội trường đông người, ổ điện xa, bàn chật, có khi phải đứng cả ngày. Một mô hình chạy tốt trên bàn học có thể hỏng sau một chuyến xe, và một phần trình diễn cần nắng sẽ vô dụng trong nhà thi đấu.
Bài này dành cho học sinh và người hướng dẫn chuẩn bị mang dự án đến vòng trưng bày của cuộc thi khoa học kỹ thuật dành cho học sinh: chọn mang gì và không mang gì, đóng gói, dựng gian, thiết kế phần trình diễn chịu được nhiều lần chạy, và chuẩn bị phương án khi có sự cố. Quy định về kích thước gian, vật được phép mang, nguồn điện khác nhau giữa các cuộc thi và giữa các năm, nên bạn cần đọc kỹ thể lệ, hướng dẫn trưng bày của năm hiện hành.
Gian trưng bày để làm gì
Gian trưng bày có hai việc. Thứ nhất, kể lại dự án cho người đi ngang qua trong vài chục giây: câu hỏi là gì, làm thế nào, tìm ra gì. Thứ hai, làm chỗ dựa cho cuộc trò chuyện với giám khảo, khi bạn chỉ vào bảng số liệu, cầm mô hình lên, hay cho xem sổ ghi chép gốc. Mọi thứ đặt trên bàn nên phục vụ một trong hai việc đó.
Một gian quá nhiều đồ làm loãng câu chuyện. Học sinh hay muốn mang tất cả những gì đã làm, từ các phiên bản mô hình hỏng đến hàng chục ảnh chụp. Hãy chọn lọc: một mô hình hoàn chỉnh, một hai thứ cho người xem cầm nắm, bảng trưng bày, sổ dự án và báo cáo. Những gì còn lại để trong túi, khi giám khảo hỏi đến thì lấy ra.
Cũng cần nhớ rằng gian trưng bày không thay cho chính dự án. Một bảng đẹp không bù được thiết kế đo sơ sài, nhưng một bảng rõ ràng giúp một dự án tốt được hiểu nhanh hơn. Đầu tư vào độ rõ ràng, không phải độ cầu kỳ.
Mang gì và không nên mang gì
Phần lớn cuộc thi có danh sách vật bị cấm hoặc hạn chế ở khu trưng bày vì an toàn cho đông người. Bảng dưới gợi ý chung; danh sách thật phải lấy từ thể lệ năm hiện hành.
| Nên mang | Thường bị hạn chế hoặc cấm | Cách thay thế |
|---|---|---|
| Mô hình hoàn chỉnh, đã kiểm chạy | Sinh vật sống: cây có đất, côn trùng, vi sinh vật | Ảnh chụp theo thời gian, video ngắn trên máy tính bảng |
| Sổ dự án gốc, báo cáo in | Hoá chất, kể cả chất gia dụng như giấm, chất tẩy | Lọ rỗng có nhãn mô tả, ảnh quá trình |
| Bảng trưng bày đúng kích thước quy định | Lửa, vật nóng, bình khí nén | Video quay sẵn phần thí nghiệm |
| Dụng cụ sửa nhanh: băng dính, kéo, pin dự phòng | Vật sắc nhọn để trần, kính dễ vỡ | Bọc mép, thay bằng nhựa trong |
| Ảnh in hoặc ảnh trên máy tính bảng | Mẫu thực phẩm để người xem ăn thử | Mô tả bằng ảnh và số liệu |
| Khăn lau, túi rác nhỏ | Thiết bị dùng điện lưới tự chế | Thiết bị chạy pin nhỏ, đã kiểm an toàn |
Nếu phần quan trọng nhất của dự án nằm trong cột giữa, hãy lên kế hoạch thay thế từ sớm, không đợi đến tuần cuối. Video ngắn quay rõ, có thước chuẩn trong khung hình, thường thuyết phục không kém vật thật. Nhớ hỏi ban tổ chức nếu không chắc một vật có được mang hay không.
Đóng gói và vận chuyển mô hình
Mô hình hỏng trên đường đi là sự cố hay gặp nhất. Chuẩn bị theo trình tự sau, bắt đầu ít nhất một tuần trước ngày thi.
- Chụp ảnh mô hình ở trạng thái hoàn chỉnh từ nhiều góc, để khi phải lắp lại ở nơi thi bạn có hình mẫu.
- Tháo những bộ phận dễ gãy hoặc nhô ra, đánh dấu vị trí lắp bằng băng dính màu; gói riêng từng bộ phận.
- Tháo pin khỏi thiết bị khi vận chuyển, để pin trong hộp riêng, không để hai cực chạm vật kim loại.
- Đặt mô hình trong thùng có lót xốp hoặc giấy vò chèn kín bốn phía, ghi rõ mặt trên của thùng.
- Bảng trưng bày bọc trong túi nilon lớn để tránh mưa, đặt phẳng, không để vật nặng đè lên.
- Chuẩn bị một hộp dụng cụ sửa nhanh: băng dính, keo dán nhanh, kéo đầu tròn, dây buộc, pin dự phòng, dây nối dự phòng, khăn lau.
- Thử lắp lại toàn bộ gian ở nhà một lần, bấm giờ, để biết cần đến sớm bao lâu.
Phụ huynh giúp nhiều nhất ở khâu này: chở đồ, khiêng thùng, giữ giờ giấc. Nhưng việc tháo, đánh dấu và lắp lại nên do chính học sinh làm, vì đến nơi thi chỉ có học sinh biết từng bộ phận nằm ở đâu và vì sao.
Dựng gian: bố cục để người xem hiểu trong nửa phút
Bảng trưng bày theo thứ tự đọc tự nhiên. Với bảng gấp ba, phần trái thường dành cho câu hỏi và lý do, phần giữa cho thiết kế và kết quả chính, phần phải cho kết luận, giới hạn và hướng phát triển. Tên dự án đặt trên cùng, chữ đủ lớn để đọc từ vài bước chân.
Một kết quả chính, nổi bật. Chọn một đồ thị hoặc một bảng thể hiện phát hiện quan trọng nhất, đặt ở giữa, to hơn các hình khác. Người xem chỉ nhớ một điều, hãy chọn giúp họ điều đó.
Mô hình đặt trước bảng, ở tầm tay. Mô hình không che phần giữa của bảng. Nếu có bộ phận cho người xem chạm vào, đặt ở mép bàn; bộ phận dễ hỏng đặt sâu vào trong.
Sổ dự án mở sẵn ở trang có số liệu gốc. Giám khảo thường muốn thấy sổ ghi tay. Đặt nó nơi dễ lấy, kèm báo cáo in, và đánh dấu sẵn những trang quan trọng bằng giấy ghi chú.
Giữ lối đi gọn. Không để dây, thùng, túi xách ra lối đi chung; nhét gọn dưới bàn. Dây nối nếu có phải được dán xuống sàn hoặc đi sát chân bàn để không ai vấp.
Phần trình diễn: chạy được năm mươi lần, không chỉ một lần
Nếu dự án có phần trình diễn — một mạch đèn, một bộ lọc, một cơ cấu chuyển động — nó sẽ phải chạy lặp đi lặp lại cả ngày. Những gì nên chuẩn bị:
- Thử chạy liên tục ở nhà ít nhất năm mươi lần hoặc vài giờ, để phát hiện bộ phận mòn, lỏng, pin yếu.
- Thiết kế phần trình diễn ngắn, dưới một phút, cho thấy đúng một điều; không cần tái hiện cả thí nghiệm.
- Dùng nguồn pin nhỏ, mang pin dự phòng, có cách kiểm pin nhanh; không phụ thuộc vào ổ điện của hội trường nếu không chắc có.
- Nếu trình diễn cần nước, chuẩn bị khay hứng, khăn lau, nước đựng trong chai có nắp; không để nước gần ổ điện hay thiết bị điện tử.
- Chuẩn bị video quay sẵn phần trình diễn trên máy tính bảng hoặc điện thoại, để dùng khi mô hình trục trặc.
- Quyết định trước ai được chạm vào mô hình; nếu cho người xem bấm thử, chỉ cho phép ở bộ phận chắc chắn.
Phần trình diễn có thể cho kết quả hơi khác số liệu trong báo cáo, vì điều kiện hội trường khác điều kiện đo. Hãy nói trước điều này khi trình diễn, và dẫn người xem về số liệu đã đo có lặp lại trong sổ, thay vì cố làm cho lần chạy trước mặt giám khảo khớp đúng con số.
Khi giám khảo dừng lại ở gian: phần giới thiệu ba phút
Gian trưng bày tốt vẫn cần lời của bạn. Chuẩn bị một phần giới thiệu khoảng ba phút, nói bằng lời tự nhiên chứ không học thuộc từng chữ, theo khung sau.
- Mở bằng vấn đề có thật đã khiến bạn đặt câu hỏi, gói trong hai ba câu.
- Nêu câu hỏi nghiên cứu đúng như đã viết, chỉ tay vào chỗ nó nằm trên bảng.
- Giới thiệu thiết kế: đổi gì, đo gì, giữ nguyên gì, lặp lại bao nhiêu lần; cầm mô hình lên nếu nó giúp người nghe hình dung.
- Chỉ vào kết quả chính và nói nó có nghĩa gì bằng một câu đơn giản.
- Nói thẳng giới hạn lớn nhất và điều bạn sẽ làm tiếp nếu có thời gian.
- Dừng lại và mời câu hỏi, thay vì nói kéo dài đến hết thời gian.
Luyện trước với người không biết gì về dự án, ví dụ ông bà hay em nhỏ trong nhà, rồi với thầy cô. Khi bị hỏi điều chưa biết, nói "em chưa đo phần này" hoặc "em chưa tìm hiểu đến", kèm cách bạn sẽ tìm câu trả lời; giám khảo đánh giá cao sự trung thực hơn một câu trả lời đoán mò. Sổ dự án nằm ngay trên bàn là chỗ dựa tốt nhất khi cần dẫn chứng số liệu.
Khi có sự cố và khi đứng cả ngày
Sự cố gần như chắc xảy ra ở một mức nào đó: bộ phận gãy, pin hết, bảng bị cong vì ẩm. Bình tĩnh dùng hộp dụng cụ sửa nhanh; nếu không sửa được, chuyển sang video và ảnh. Khi giám khảo đến đúng lúc mô hình hỏng, nói thẳng: mô hình vừa gặp sự cố gì, nguyên nhân bạn đoán là gì, và mời họ xem video cùng số liệu gốc. Cách xử lý bình tĩnh và trung thực thường để lại ấn tượng tốt hơn một mô hình chạy trơn tru.
Đứng gian cả ngày mệt hơn nhiều người nghĩ. Mang nước, đồ ăn nhẹ, mặc giày thoải mái, luân phiên nghỉ nếu làm nhóm nhưng luôn có người ở gian khi đến giờ chấm. Phụ huynh và thầy cô có thể đứng ở khu vực dành cho khách, nhưng không đứng trong gian hay trả lời thay khi giám khảo hỏi; nhiều cuộc thi có quy định rõ về việc này. Khi gian vắng, dùng thời gian đi xem các gian khác: đó là một trong những phần đáng học nhất của cả cuộc thi.
Cuối buổi, tháo dọn theo đúng hướng dẫn của ban tổ chức, mang hết đồ đạc và rác về, trả lại gian sạch như lúc nhận.
Câu hỏi thường gặp
Có được mang cây trồng trong chậu đến gian trưng bày không?
Nhiều cuộc thi hạn chế sinh vật sống và đất ở khu trưng bày vì lý do vệ sinh, an toàn. Thay thế bằng ảnh chụp theo thời gian hoặc video ngắn. Quy định cụ thể khác nhau, nên đọc hướng dẫn trưng bày trong thể lệ năm hiện hành hoặc hỏi ban tổ chức.
Mô hình hỏng ngay trước giờ chấm thì làm gì?
Dùng hộp dụng cụ để sửa nếu kịp; nếu không, chuyển sang video quay sẵn và ảnh, kèm sổ số liệu gốc. Khi giám khảo đến, nói rõ sự cố và nguyên nhân bạn đoán. Giám khảo đánh giá dự án qua thiết kế và số liệu, không chỉ qua một lần chạy.
Bảng trưng bày nên in hay tự viết tay?
Cả hai đều được miễn là rõ ràng và đúng kích thước quy định. Bản in dễ đọc và gọn hơn; viết tay cần chữ đủ lớn, thẳng hàng. Điều quan trọng là thông tin được sắp theo thứ tự hợp lý và có một kết quả chính nổi bật, không phải độ cầu kỳ.
Phụ huynh có được đứng trong gian cùng con không?
Thường không nên, và nhiều cuộc thi quy định chỉ học sinh dự thi được ở trong gian khi chấm. Phụ huynh có thể giúp vận chuyển, dựng gian ban đầu nếu được phép, rồi đứng ở khu khách. Để con tự trình bày và trả lời giám khảo.
Phần trình diễn có cần cho kết quả giống hệt báo cáo không?
Không cần. Điều kiện hội trường khác điều kiện đo, nên kết quả có thể lệch. Hãy nói trước điều này, giải thích vì sao, và dẫn người xem về số liệu đo lặp lại trong sổ. Không chỉnh mô hình để ép kết quả khớp với báo cáo.
Cần đến nơi thi sớm bao lâu?
Tuỳ thời gian dựng gian bạn đã đo khi thử ở nhà, cộng thêm thời gian dự phòng cho sự cố và thủ tục đăng ký. Thường nên có mặt sớm hơn giờ quy định để không phải dựng gian vội. Giờ dựng gian cụ thể do ban tổ chức thông báo, cần kiểm tra trước.