ThucNghiem.comThực Nghiệm
Từ thí nghiệm đến dự án dự thi

Sau cuộc thi khoa học: đọc nhận xét, làm tiếp dự án hay khép lại cho gọn

Việc nên làm sau cuộc thi khoa học kỹ thuật dành cho học sinh: ghi lại nhận xét, viết bản tự rút kinh nghiệm, quyết định làm tiếp dự án và chia sẻ kết quả.

Vietnamese teenage girl sitting on a balcony in Bắc Ninh at dusk with a closed laptop and a stack of blank notebooks, a small wooden model beside her, calm mood, face turned away

Cuộc thi kết thúc vào một buổi chiều, nhưng giá trị của dự án nằm nhiều nhất ở những gì bạn làm trong vài tuần sau đó: ghi lại điều đã học, quyết định có làm tiếp không, và đưa kết quả đến người cần nó. Bất kể dự án được đánh giá thế nào, những việc này đều có ích, và chúng thường bị bỏ qua vì ai cũng mệt sau nhiều tháng chuẩn bị.

Bài này dành cho học sinh vừa đi thi về, cùng phụ huynh và thầy cô hướng dẫn. Nội dung đi từ việc nghỉ ngơi, ghi nhận xét, viết bản tự rút kinh nghiệm, đến quyết định làm tiếp hay khép lại, chia sẻ kết quả và lưu trữ hồ sơ. Bài không bàn chuyện giải thưởng hay so sánh với ai, vì đó không phải thước đo của việc học.

Trong vài ngày đầu: nghỉ và ghi lại khi còn nhớ

Sau nhiều tháng làm dự án và một ngày đứng gian, cảm giác trống rỗng hay hụt hẫng là bình thường, kể cả khi mọi thứ diễn ra tốt. Hãy cho mình vài ngày nghỉ thật sự, trở lại nhịp học thường, ngủ đủ. Phụ huynh nên tránh hỏi dồn "thế được gì" ngay khi con về; câu hỏi tốt hơn là "con thấy buổi hôm nay thế nào, con nhớ nhất điều gì".

Tuy vậy, có một việc nên làm ngay trong hai ba ngày đầu, trước khi trí nhớ phai: ghi lại những câu hỏi giám khảo và người xem đã hỏi, câu nào trả lời trôi chảy, câu nào lúng túng, những góp ý cụ thể bạn nghe được. Chỉ cần một trang trong sổ dự án, ghi gạch đầu dòng. Vài tuần sau, những chi tiết này sẽ không thể nhớ lại chính xác được nữa.

Nếu ban tổ chức gửi phiếu nhận xét bằng văn bản, cất cẩn thận cùng sổ dự án. Nếu không có, những gì bạn tự ghi lại chính là phiếu nhận xét quý nhất.

Đọc nhận xét như dữ liệu, không như phán xét

Tách nhận xét về dự án khỏi cảm xúc về bản thân. Một câu như "thiết kế chưa có nhóm so sánh" là nhận xét về thiết kế, không phải về con người bạn. Đọc nó như một dòng số liệu: nó cho bạn biết điều gì cần cải thiện.

Nhóm các nhận xét theo chủ đề. Xếp vào vài nhóm: câu hỏi nghiên cứu, thiết kế và đo đạc, phân tích số liệu, trình bày. Nhận xét lặp lại từ nhiều người ở cùng một nhóm là tín hiệu mạnh nhất.

Phân biệt góp ý sửa được và góp ý về giới hạn. Có góp ý bạn sửa được ngay, như thêm lần lặp hay vẽ lại đồ thị. Có góp ý chỉ ra giới hạn vốn có, như mô hình không giống điều kiện thật; những góp ý này không đòi bạn làm lại mà đòi bạn viết rõ hơn.

Đừng bỏ qua lời khen cụ thể. Khi ai đó nói "cách em kiểm chuẩn nhiệt kế rất cẩn thận", đó là thông tin về điểm mạnh nên giữ cho dự án sau. Ghi lại cả những nhận xét này.

Hỏi lại khi chưa hiểu. Nếu một nhận xét mơ hồ, có thể nhờ thầy cô hướng dẫn giải thích, hoặc nếu có dịp, hỏi lại người góp ý một cách lịch sự. Một nhận xét được hiểu đúng đáng giá hơn mười nhận xét chỉ được đọc lướt.

Viết bản tự rút kinh nghiệm một trang

Sau khoảng một tuần, khi đã nghỉ ngơi, ngồi viết một trang tự rút kinh nghiệm. Đây không phải để nộp cho ai, mà để bạn của lần sau đọc. Gợi ý các mục:

  • Điều mình làm tốt và muốn giữ: ví dụ ghi số liệu thô ngay khi đo, kiểm chuẩn dụng cụ trước.
  • Điều mình sẽ làm khác nếu bắt đầu lại: ví dụ đọc tài liệu kỹ hơn trước khi chốt thiết kế, bắt đầu sớm hơn hai tuần.
  • Khâu tốn thời gian nhất và vì sao: làm mô hình, chờ thời tiết, viết báo cáo.
  • Câu hỏi khó nhất mình gặp và câu trả lời mình ước đã nói.
  • Kỹ năng mình học được ngoài kiến thức: lập kế hoạch, làm việc với người lớn ngoài gia đình, trình bày trước người lạ.
  • Một điều mình tò mò thêm sau dự án này.

Nếu làm nhóm, mỗi người viết riêng rồi cả nhóm đọc chung một buổi. Thường các thành viên nhớ những điều rất khác nhau, và ghép lại cho một bức tranh đầy đủ hơn. Thầy cô hướng dẫn cũng có thể viết vài dòng của mình; nhìn từ góc người hướng dẫn giúp học sinh thấy những điều tự mình khó thấy.

Làm tiếp hay khép lại

Không phải dự án nào cũng nên kéo dài sang năm sau. Bảng dưới giúp bạn cân nhắc dựa trên dấu hiệu cụ thể.

Dấu hiệuGợi ý làm tiếpGợi ý khép lại
Câu hỏi còn mởKết quả gợi ra câu hỏi mới rõ ràng, đo đượcCâu hỏi đã được trả lời trọn trong phạm vi bạn làm được
Hứng thú của bạnVẫn tò mò, muốn biết tiếpĐã chán, chỉ làm tiếp vì người khác mong
Nhận xét nhận đượcChỉ ra cải tiến cụ thể làm đượcChủ yếu về giới hạn không thể vượt với điều kiện hiện có
Thời gian, việc họcNăm sau còn đủ thời gian bên cạnh việc học chínhNăm sau là năm cuối cấp, cần dồn sức cho việc khác
Hỗ trợCó người hướng dẫn và nơi làm thí nghiệm tiếpMất nguồn hỗ trợ quan trọng

Làm tiếp không có nghĩa là làm lại y như cũ với số liệu nhiều hơn. Một dự án năm hai tốt thường đi sâu hơn một bước: chuyển từ mô hình ra thực địa, thêm một biến mới đã thấy là quan trọng, hoặc khắc phục giới hạn lớn nhất mà giám khảo đã chỉ ra. Thể lệ một số cuộc thi có quy định riêng về dự án tiếp nối từ năm trước, như phải nêu rõ phần mới; tra thông báo của năm hiện hành.

Khép lại cũng là một quyết định tốt. Một dự án đã hoàn thành, được ghi chép đủ và rút kinh nghiệm rõ ràng là một nền móng để bạn bắt đầu câu hỏi khác.

Chia sẻ kết quả với người cần đến nó

Dự án xuất phát từ một nhu cầu có thật thì kết quả nên quay về với người có nhu cầu đó. Đây là bước nhiều học sinh bỏ qua nhất, dù nó có thể là phần ý nghĩa nhất.

  1. Xác định ai cần biết kết quả: người dân nơi bạn lấy mẫu, chủ vườn đã cho đặt bẫy, thầy cô và các bạn trong trường, câu lạc bộ khoa học.
  2. Viết một bản tóm tắt nửa trang bằng lời thường, không thuật ngữ, nêu rõ bạn đã làm gì, thấy gì và giới hạn của kết quả.
  3. Gửi lời cảm ơn kèm bản tóm tắt cho những người đã giúp: người cho phép lấy mẫu, phòng thí nghiệm hỗ trợ, người hướng dẫn.
  4. Đề nghị nhà trường cho trình bày ngắn trong giờ sinh hoạt hoặc ở câu lạc bộ khoa học, để các khoá sau học hỏi.
  5. Nếu kết quả có thể giúp ích cho cộng đồng, nói chuyện với người lớn có trách nhiệm ở địa phương thông qua thầy cô, trình bày đúng mức chắc chắn của số liệu.
  6. Không đưa ra lời khuyên vượt quá điều số liệu cho phép, nhất là về sức khoẻ hay an toàn nước uống; khi đó chỉ nêu kết quả và khuyên hỏi cơ quan chuyên môn.

Chia sẻ đúng mực vừa giúp người khác, vừa rèn cho bạn một kỹ năng quan trọng của người làm khoa học: nói về kết quả trung thực, rõ ràng với người không trong nghề.

Những điều không nên làm sau cuộc thi

Có vài phản ứng dễ hiểu nhưng làm mất đi giá trị của cả quá trình. Nhận ra sớm để tránh:

  • Vứt bỏ sổ dự án và mô hình ngay khi về nhà vì thấy đã xong việc; vài tháng sau có thể bạn sẽ cần chúng.
  • Sửa lại số liệu hay báo cáo đã nộp cho đẹp hơn rồi lưu như bản gốc; nếu muốn cải tiến, tạo bản mới và ghi rõ ngày sửa.
  • So kết quả của mình với dự án khác rồi tự kết luận mình kém hay giỏi; mỗi dự án có câu hỏi, điều kiện và mục tiêu riêng.
  • Đổ lỗi cho giám khảo, cho ban tổ chức hay cho bạn cùng nhóm thay vì đọc nhận xét như dữ liệu.
  • Nhận làm hộ dự án cho em khoá dưới hay nhờ người khác viết hộ dự án năm sau vì đã biết "mẹo"; điều có giá trị là kinh nghiệm tự làm, không phải hồ sơ.
  • Ngừng hẳn mọi hoạt động khoa học chỉ vì một lần không như ý; câu hỏi tò mò vẫn còn đó, chỉ là cần cách tiếp cận khác.

Nếu bạn muốn giúp các em khoá sau, cách tốt là chia sẻ bản tự rút kinh nghiệm, kể lại những lỗi mình đã mắc, và đặt câu hỏi cho các em như thầy cô đã đặt cho bạn, chứ không làm thay phần việc của các em.

Lưu trữ hồ sơ và vai trò của gia đình sau cuộc thi

Gom toàn bộ hồ sơ dự án vào một chỗ: sổ ghi chép gốc, báo cáo, bảng số liệu dạng tệp, ảnh và video, phiếu nhận xét, bản tự rút kinh nghiệm. Đặt tên tệp rõ ràng, sao lưu ở hai nơi. Mô hình nếu giữ được thì cất ở chỗ khô ráo; nếu không, chụp ảnh đủ các góc rồi tháo gọn. Những hồ sơ này hữu ích khi bạn làm dự án tiếp, khi viết hồ sơ học tập sau này, hay đơn giản là khi nhìn lại xem mình đã đi được bao xa.

Với phụ huynh, giai đoạn sau cuộc thi là lúc ghi nhận nỗ lực của con thay vì kết quả. Những câu như "bố mẹ thấy con kiên trì đo suốt mười ngày nắng" có giá trị lâu dài hơn mọi lời bàn về thứ hạng. Tránh so sánh con với bạn khác hay với các dự án khác ở cuộc thi. Nếu con muốn làm tiếp, đồng hành như trước: lo an toàn, hậu cần, đặt câu hỏi, không làm hộ. Nếu con muốn dừng để chuyển sang việc khác, tôn trọng quyết định đó. Điều đáng giữ lại nhất sau một dự án là niềm tin của con rằng mình có thể tự đặt một câu hỏi và tự đi tìm câu trả lời.

Câu hỏi thường gặp

Có nên làm tiếp dự án cũ ở năm sau không?

Nên khi câu hỏi còn mở, bạn vẫn hứng thú, có cải tiến cụ thể làm được và đủ thời gian bên cạnh việc học chính. Khi làm tiếp, cần đi sâu hơn một bước chứ không chỉ thêm số liệu. Một số cuộc thi có quy định riêng cho dự án tiếp nối, cần tra thể lệ năm hiện hành.

Không có phiếu nhận xét bằng văn bản thì lấy góp ý ở đâu?

Từ chính những gì bạn tự ghi lại ngay sau buổi trưng bày: câu hỏi của giám khảo, của người xem, những chỗ bạn lúng túng. Thêm góp ý của thầy cô hướng dẫn và các bạn trong nhóm. Những câu hỏi khó chính là chỉ dẫn rõ nhất về chỗ dự án còn yếu.

Con buồn vì dự án không được như kỳ vọng, phụ huynh nên làm gì?

Lắng nghe trước, không vội an ủi bằng so sánh hay đổ lỗi cho ai. Ghi nhận cụ thể những gì con đã làm được trong suốt quá trình. Sau vài ngày, cùng con đọc lại nhận xét như những gợi ý để làm tốt hơn. Nếu nỗi buồn kéo dài và ảnh hưởng đến việc học, trò chuyện với thầy cô chủ nhiệm.

Có nên đăng kết quả dự án lên mạng xã hội không?

Có thể chia sẻ ở mức giới thiệu, nhưng cẩn thận với thông tin về người tham gia, địa điểm lấy mẫu trên đất của người khác và ảnh có mặt người khác. Không trình bày kết quả như lời khuyên sức khoẻ hay an toàn. Hỏi ý kiến người hướng dẫn trước khi đăng.

Bản tự rút kinh nghiệm có cần dài không?

Không, một trang là đủ. Quan trọng là cụ thể: điều làm tốt cần giữ, điều sẽ làm khác, khâu tốn thời gian nhất, câu hỏi khó nhất, kỹ năng học được và một điều còn tò mò. Viết sau khoảng một tuần, khi đã nghỉ ngơi nhưng vẫn còn nhớ rõ.

Hồ sơ dự án nên giữ những gì?

Sổ ghi chép gốc, báo cáo, tệp số liệu, ảnh và video quá trình, phiếu nhận xét, bản tự rút kinh nghiệm và ảnh mô hình. Sao lưu tệp ở hai nơi. Những hồ sơ này cần cho dự án tiếp nối và là bằng chứng về quá trình tự làm của học sinh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138