ThucNghiem.comThực Nghiệm
Từ thí nghiệm đến dự án dự thi

Dùng điện thoại làm dụng cụ đo cho dự án khoa học: gia tốc, ánh sáng, âm và giới hạn

Cảm biến trong điện thoại đo được gì cho dự án học sinh: gia tốc, ánh sáng, âm thanh, từ trường, quay chậm; cách kiểm độ tin cậy và viết đúng giới hạn.

Vietnamese teenage boy kneeling beside a washing machine in a Hà Nội apartment laundry corner, placing a phone flat on its lid, screen dark, side view, face hidden

Một chiếc điện thoại thông minh thường có sẵn gia tốc kế, con quay hồi chuyển, từ kế, micro, camera và với nhiều máy là cả cảm biến ánh sáng hay áp suất — đủ để biến nó thành bộ dụng cụ đo cho dự án khoa học của học sinh. Với ứng dụng phù hợp, bạn có thể ghi lại số liệu theo thời gian, xuất ra bảng tính và vẽ đồ thị mà không cần thiết bị phòng thí nghiệm.

Nhưng cảm biến điện thoại được làm ra để xoay màn hình, chỉnh độ sáng, gọi điện, không phải để đo khoa học. Bài này giải thích mỗi loại cảm biến đo được gì, dùng vào dự án ra sao, kiểm độ tin cậy thế nào và viết giới hạn vào báo cáo cho trung thực. Các ví dụ số liệu là giả định; tính năng cụ thể khác nhau giữa các dòng máy và phiên bản ứng dụng, bạn cần thử trên chính máy mình.

Mỗi cảm biến đo được gì

Bảng dưới tóm tắt các cảm biến thường có trong điện thoại, đại lượng chúng đo và ví dụ dự án học sinh có thể dùng. Không phải máy nào cũng có đủ.

Cảm biếnĐại lượng đoVí dụ dùng trong dự ánLưu ý chính
Gia tốc kếGia tốc theo ba trục, đơn vị m/s²Độ rung của máy giặt, quạt; va chạm khi rơi trên các loại đệmCó cả gia tốc trọng trường trong số đọc
Con quay hồi chuyểnTốc độ quay, đơn vị rad/sTốc độ quay của bánh xe tự chế, chong chóngCần gắn chắc máy vào vật quay
Từ kếTừ trường, đơn vị microteslaTừ trường quanh nam châm điện theo số vòng dâyBị nhiễu khi gần vật sắt thép
Cảm biến ánh sángĐộ rọi, đơn vị luxĐộ sáng bàn học theo khoảng cách đènNhiều máy không cho ứng dụng đọc trực tiếp
MicroMức âm thanh tương đốiSo sánh vật liệu giảm âmKhông được hiệu chuẩn, chỉ dùng để so sánh
Camera quay chậmVị trí theo thời gian qua từng khung hìnhThời gian rơi, va chạm, chuyển động nhanhCần thước chuẩn trong khung hình
Định vị vệ tinhVị trí, tốc độQuãng đường lớn ngoài trờiSai lệch vài mét, không dùng cho khoảng cách nhỏ

Để đọc số liệu từ cảm biến, bạn cần một ứng dụng hiển thị và ghi lại giá trị theo thời gian. Có những ứng dụng đo vật lý miễn phí do các trường đại học phát triển cho mục đích giáo dục; hãy chọn ứng dụng cho phép xuất số liệu ra tệp để phân tích, và đọc kỹ quyền truy cập ứng dụng xin trước khi cài.

Gia tốc kế: ví dụ đo độ rung của máy giặt

Gia tốc kế là cảm biến dễ dùng và ổn định nhất trong điện thoại. Một dự án giả định: so sánh độ rung của máy giặt khi đặt trên sàn trần, trên miếng cao su và trên đế nhựa có chân chống rung, câu hỏi xuất phát từ việc hàng xóm phàn nàn tiếng ồn lúc vắt. Bạn đặt điện thoại nằm phẳng ở cùng một vị trí trên nắp máy, cố định bằng băng dính hai mặt mỏng, chạy cùng một chế độ vắt với cùng khối lượng đồ, ghi gia tốc theo trục thẳng đứng trong một phút ở giai đoạn quay nhanh nhất.

Số đọc khi điện thoại đứng yên trên mặt phẳng không phải bằng 0 mà xấp xỉ 9,8 m/s² theo trục thẳng đứng, vì cảm biến đo cả gia tốc trọng trường. Phần rung là độ dao động quanh giá trị đó. Một cách đơn giản để so sánh là lấy khoảng chênh giữa giá trị lớn nhất và nhỏ nhất trong mỗi đoạn mười giây, rồi tính trung bình các đoạn. Ví dụ giả định: trên sàn trần chênh trung bình 3,2 m/s², trên miếng cao su 1,9 m/s², trên đế chống rung 1,4 m/s². Bạn tự kiểm được mức giảm của miếng cao su so với sàn trần là 1,3 m/s², tức khoảng 40%.

Lưu ý an toàn: không để điện thoại gần khe nước hay lồng giặt, không mở nắp máy khi đang quay, có người lớn ở cạnh khi thao tác với máy giặt đang chạy. Nếu sợ rơi máy, đặt điện thoại trong túi nhựa kín và dán chắc.

Ánh sáng, từ trường và âm thanh: dùng được đến đâu

Cảm biến ánh sáng. Nằm cạnh camera trước, dùng để tự chỉnh độ sáng màn hình. Một số máy, nhiều nhất là máy Android, cho ứng dụng đọc giá trị lux; một số máy khác không cho, và ứng dụng chỉ ước lượng qua camera nên kém tin cậy hơn. Khi đo, giữ điện thoại cùng hướng, cùng độ cao, không để bóng tay che. Kết quả hợp để so sánh tương đối, ví dụ độ rọi giảm thế nào khi đèn bàn lùi xa dần, rồi đối chiếu với quy luật cường độ giảm theo bình phương khoảng cách.

Từ kế. Đây là cảm biến la bàn, đo từ trường Trái Đất cộng với từ trường của mọi vật quanh nó. Đặt điện thoại xa các vật bằng sắt, ghi số đọc nền trước khi bật nam châm điện, sau đó lấy số đọc khi bật trừ đi số nền. Từ kế điện thoại thường bão hoà khi đặt quá gần nam châm mạnh, nên giữ khoảng cách cố định và đừng để nam châm mạnh chạm vào máy.

Micro. Micro điện thoại có bộ tự chỉnh mức thu và không được hiệu chuẩn, nên con số "dB" ứng dụng hiển thị không thay được máy đo âm thanh chuyên dụng. Dùng được để so sánh khi giữ nguyên mọi thứ: cùng điện thoại, cùng vị trí, cùng nguồn âm. Ví dụ, đặt nguồn âm phát tiếng đều trong hộp, đo bên ngoài khi thành hộp lót các vật liệu khác nhau. Ghi rõ trong báo cáo rằng đây là mức âm tương đối.

Áp kế. Một số máy có cảm biến áp suất, nhạy đến mức thấy được áp suất đổi khi bạn đi lên vài tầng cầu thang. Có thể dùng cho dự án về áp suất khí quyển và độ cao, nhưng nhớ rằng thời tiết cũng làm áp suất thay đổi trong ngày.

Camera quay chậm: đo chuyển động nhanh

Chế độ quay chậm ghi được nhiều khung hình mỗi giây, thường 120 hoặc 240 tuỳ máy. Khoảng thời gian giữa hai khung hình liên tiếp là một phần của giây chia cho số khung hình, chẳng hạn 1/240 giây, khoảng 0,004 giây. Nhờ vậy bạn đo được những chuyển động mà bấm đồng hồ bằng tay không theo kịp. Cách làm:

  1. Đặt điện thoại trên giá cố định, ống kính vuông góc với hướng chuyển động, không cầm tay.
  2. Đặt một thước có vạch rõ trong khung hình, cùng mặt phẳng với vật chuyển động, để quy đổi khoảng cách trên ảnh ra centimet.
  3. Chiếu sáng đủ, vì quay chậm cần nhiều ánh sáng; thiếu sáng ảnh sẽ nhoè.
  4. Quay chuyển động, ví dụ một quả bóng nhỏ rơi xuống các loại đệm khác nhau, rồi xem lại từng khung hình.
  5. Ghi vị trí vật ở mỗi khung hình vào bảng: số khung, thời gian tương ứng, vị trí theo thước.
  6. Kiểm tra số khung hình mỗi giây thật của video trong thông tin tệp, vì một số máy ghi khác với con số quảng cáo.
  7. Từ bảng, tính vận tốc, độ nảy, thời gian va chạm; lặp lại ít nhất năm lần cho mỗi điều kiện.

Sai số chính đến từ việc xác định vị trí vật trên từng khung hình và từ góc nhìn: nếu vật không cùng mặt phẳng với thước, khoảng cách quy đổi sẽ lệch. Ghi rõ những nguồn sai số này khi trình bày.

Kiểm tra độ tin cậy trước khi dùng số liệu

Trước khi đưa số liệu điện thoại vào dự án, dành một buổi để thử độ tin cậy. Những phép kiểm đơn giản dưới đây giúp bạn biết dụng cụ của mình tốt đến đâu và có câu trả lời khi giám khảo hỏi.

  • Đo điều đã biết: đặt điện thoại nằm yên, gia tốc theo trục thẳng đứng phải xấp xỉ 9,8 m/s². Lệch nhiều thì máy cần hiệu chỉnh hoặc đặt chưa phẳng.
  • Đo lặp lại: cùng một điều kiện, đo năm lần, xem các lần chênh nhau bao nhiêu. Đó là độ dao động bạn phải tính đến khi so sánh các nhóm.
  • So hai máy: nếu có hai điện thoại, đo cùng điều kiện và so số đọc. Khác nhau nhiều nghĩa là con số tuyệt đối không đáng tin, chỉ nên so sánh tương đối trên cùng một máy.
  • So với dụng cụ chuẩn: khi có thể, mượn máy đo ánh sáng hay âm thanh của phòng thí nghiệm trường để đối chiếu vài điểm.
  • Kiểm tốc độ lấy mẫu: ứng dụng ghi bao nhiêu giá trị mỗi giây; với hiện tượng nhanh như va chạm, tốc độ thấp sẽ bỏ lỡ đỉnh.
  • Dùng một máy cho cả dự án: đổi máy giữa chừng là thêm một biến không kiểm soát.

Ghi kết quả các phép kiểm vào sổ dự án và nêu tóm tắt trong phần phương pháp. Một dự án nói rõ "điện thoại được kiểm bằng cách … độ dao động khoảng …" đáng tin hơn nhiều so với dự án chỉ ghi "đo bằng ứng dụng trên điện thoại".

Viết giới hạn vào báo cáo và giữ an toàn cho máy

Trong phần phương pháp, nêu rõ dùng loại cảm biến nào, ứng dụng loại gì, tốc độ lấy mẫu, cách đặt máy và các phép kiểm đã làm. Không cần ghi tên thương hiệu điện thoại nếu không cần thiết, nhưng nên ghi đủ thông tin để người khác làm lại được. Trong phần thảo luận, nói rõ những gì cảm biến không làm được: micro không cho mức âm tuyệt đối, cảm biến ánh sáng có thể thay đổi theo góc, định vị vệ tinh sai lệch vài mét. Viết giới hạn không làm dự án yếu đi; nó cho thấy bạn hiểu dụng cụ của mình.

Về an toàn, điện thoại không chịu được nước, nhiệt độ cao và va đập mạnh. Không để máy trên mái tôn giữa trưa hay gần bếp, không thả máy rơi để đo gia tốc, không dùng máy gần nước khi chưa bọc kín. Dự án dùng điện thoại của cha mẹ thì hỏi trước, thống nhất giờ dùng và cách bảo vệ máy. Đây cũng là chỗ phụ huynh giúp được nhiều: cho mượn máy, giúp cài ứng dụng an toàn, kiểm quyền truy cập, còn việc đo và phân tích để con tự làm.

Câu hỏi thường gặp

Số liệu đo bằng điện thoại có được chấp nhận trong cuộc thi khoa học không?

Thường được, nếu bạn mô tả rõ cách đo, đã kiểm độ tin cậy và nêu đúng giới hạn. Giám khảo quan tâm đến việc bạn hiểu dụng cụ và thiết kế đo hợp lý hơn là dụng cụ đắt tiền. Tra thể lệ năm hiện hành nếu cuộc thi có quy định riêng về thiết bị.

Ứng dụng đo âm thanh trên điện thoại có chính xác không?

Không chính xác về giá trị tuyệt đối vì micro điện thoại không được hiệu chuẩn và có bộ tự chỉnh mức thu. Dùng tốt để so sánh tương đối khi giữ nguyên máy, vị trí và nguồn âm. Nếu cần giá trị chuẩn, hãy mượn máy đo âm thanh chuyên dụng để đối chiếu.

Vì sao gia tốc kế báo khoảng 9,8 khi điện thoại nằm yên?

Vì cảm biến đo cả gia tốc do trọng lực, nên khi nằm yên trên mặt phẳng, trục thẳng đứng báo xấp xỉ 9,8 m/s². Khi phân tích chuyển động hay độ rung, bạn cần trừ hoặc tính đến phần này. Một số ứng dụng có chế độ loại bỏ trọng lực sẵn.

iPhone có đo được độ rọi ánh sáng không?

Nhiều ứng dụng trên iPhone không đọc trực tiếp được cảm biến ánh sáng mà ước lượng qua camera, nên kém chính xác hơn. Hãy thử trên máy của bạn, so với một máy khác hoặc một máy đo ánh sáng của trường nếu có, và ghi rõ cách đo trong báo cáo.

Quay chậm 240 khung hình mỗi giây cho độ chính xác thời gian bao nhiêu?

Mỗi khung hình cách nhau khoảng 1/240 giây, tức khoảng 0,004 giây, nên đó là giới hạn phân giải thời gian. Sai số thực tế thường lớn hơn vì còn sai số xác định vị trí vật và góc nhìn. Kiểm số khung hình thật trong thông tin tệp video.

Có nên dùng hai điện thoại khác nhau cho các nhóm thí nghiệm?

Không nên, vì hai máy có thể báo lệch nhau và sự lệch đó bị nhầm thành khác biệt giữa các nhóm. Dùng một máy cho toàn bộ phép đo. Nếu bắt buộc dùng hai máy, đo trước cùng một điều kiện để biết độ lệch và hiệu chỉnh.

Cần tư vấn cụ thể cho trường hợp của bạn?

Chúng tôi sẽ liên hệ trong vòng 24 giờ.

Đăng ký tư vấn ngay

Bài viết liên quan

Bạn cần hỗ trợ thêm?

Để lại thông tin, chúng tôi sẽ liên hệ trong 24 giờ.

hoặc
Gọi ngay 0926 138 138